Oosterwijk

Plaats
Dorp
Leerdam
Vijfheerenlanden
Zuid-Holland

Oosterwijk met links de Lingedijk en rechts de Linge [640x480].JPG

Oosterwijk met links de Lingedijk en rechts de Linge. Oosterwijk is een van de weinige dorpen in ons land zonder formele bebouwde kom en dus met witte plaatsnaamborden (60km-zone).

Oosterwijk met links de Lingedijk en rechts de Linge. Oosterwijk is een van de weinige dorpen in ons land zonder formele bebouwde kom en dus met witte plaatsnaamborden (60km-zone).

Leerdam-Oosterwijk-MSD-20100604-199899.jpg

Oosterwijk Kerkelaantje, Leerdam

Oosterwijk Kerkelaantje, Leerdam

Leerdam-Oosterwijk-MSD-20100604-199911.jpg

Oosterwijk Oudendijk, Leerdam

Oosterwijk Oudendijk, Leerdam

Leerdam-Oosterwijk-MSD-20100604-199912.jpg

Oosterwijk gem. Leerdam, Oudendijk met op de achtergrond het begin van de Oosterwijkse kant van Klein Oosterwijk.

Oosterwijk gem. Leerdam, Oudendijk met op de achtergrond het begin van de Oosterwijkse kant van Klein Oosterwijk.

Leerdam-Oosterwijk-MSD-20100604-199906.jpg

Oosterwijk, Leerdam, Zuid Holland, veerpont over de Linge naar het Gelderse Heukelum

Oosterwijk, Leerdam, Zuid Holland, veerpont over de Linge naar het Gelderse Heukelum

oosterwijk_kerk.jpg

Oosterwijk, de protestantse kerk uit 1872

Oosterwijk, de protestantse kerk uit 1872

oosterwijk_kerk_toren.jpg

Oosterwijk, torenspits van de protestantse kerk

Oosterwijk, torenspits van de protestantse kerk

oosterwijk_kerkplein.jpg

Oosterwijk, Kerkplein

Oosterwijk, Kerkplein

oosterwijk_rommelmarkt.jpg

Een van de jaarlijkse evenementen in Oosterwijk is de Nazomermarkt (voorheen Rommelmarkt) op het terrein van boer Gerritsen, op de 2e zaterdag van september.

Een van de jaarlijkse evenementen in Oosterwijk is de Nazomermarkt (voorheen Rommelmarkt) op het terrein van boer Gerritsen, op de 2e zaterdag van september.

Oosterwijk

Terug naar boven

Status

- Oosterwijk is een dorp in de provincie Zuid-Holland, in de streek Vijfheerenlanden, gemeente Leerdam. T/m 1985 gemeente Kedichem.

- Bij de gemeentelijke herindeling van 1986 zijn de huidige huisnrs. Koenderseweg 1 en 11 N van de spoorlijn, die vanouds onder Oosterwijk vielen, aan het dorp Leerbroek toegekend. Het deel van de Tiendweg dat in de praktijk onder Oosterwijk hoort (huisnummers 4 en 5 t/m 13) valt voor de postadressen onder Kedichem. De buurtschap Klein Oosterwijk die, zoals de naam al suggereert, historisch gezien ook bij het dorp hoort, valt voor de postadressen onder Leerdam(-West).

- Het dorp Oosterwijk heeft witte plaatsnaamborden en is daarmee formeel geheel  buitengebied zonder 'bebouwde kom'. Praktisch gezien is de bebouwingsverdichting van Nortierstraat t/m Klein Oosterwijk wel als 'bebouwde kom' te beschouwen.

- Een ander - helaas hardnekkig - misverstand, wat mede door de witte plaatsnaamborden in de hand wordt gewerkt, is dat Oosterwijk 'slechts' een buurtschap zou zijn. Het is echter geografisch gezien wel degelijk een dorp, omdat het een kerk heeft en, hoe klein ook, een zekere mate van kern (zoals hierboven beschreven).

Terug naar boven

Naam

Naamsverklaring
De parochie 'Oesterwic' wordt reeds in 966 vermeld. De naam komt van ooster 'oostelijk gelegen' en wijk 'nederzetting'.

Terug naar boven

Ligging

Oosterwijk ligt ZW van Leerdam, NO van Kedichem. Het dorp bestaat grotendeels uit lintbebouwing langs de Linge(dijk), met kerntjes rond de Nortierstraat in het ZW, rond het Kerkelaantje in het centrum en rond Klein Oosterwijk in het NO.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Oosterwijk 40 huizen met 214 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 120 huizen met ca. 300 inwoners (inclusief de bovenbeschreven stukjes die voor de post 'in' Kedichem en Leerdam liggen) en is daarmee een van de kleinste dorpen van Zuid-Holland.

Terug naar boven

Geschiedenis

In den beginne
Het dorp Oosterwijk behoort tot de oudste permanent bewoonde kernen van de Vijfheerenlanden. Scherfvondsten geven aan dat het reeds bestond in de eerste eeuwen van onze jaartelling. Er zijn scherven te voorschijn gekomen van Gallo-Romeinse oorsprong, wat duidt op contacten van de toenmalige bewoners met de Romeinen. Omstreeks het jaar 300 zijn deze mensen verdreven of verdronken door een geweldige watervloed en duurt het tot de 10e eeuw voor hier weer bewoning komt. De streek hier is dan een wildernis, doorsneden door enkele rivieren waaronder de Linge. Op de oever van die Linge komt dan de eerste nederzetting tot stand, die je een buurtschap kunt noemen en van waaruit de streek opnieuw bevolkt wordt.

Waarom ontstond Oosterwijk weer op die Linge-oever? De oplossing van die vraag is niet moeilijk. Die Linge-oever ligt beduidend hoger dan het verderweg liggende land. Men woonde daar tamelijk veilig voor het water, dat in die dagen uiteraard vrij spel had. Dijken waren er nog niet en dat was niet nodig ook. We moeten bedenken, dat in die tijd het peil van de Noordzee gemiddeld een meter lager lag dan nu. De dorpskern van Oosterwijk ligt nu ongeveer 3 m boven N.A.P. en had in die tijd dus niet zo gemakkelijk wateroverlast.

Een andere factor van belang was de gesteldheid van de bodem. Volgens de bodemdeskundigen is de grond in Oosterwijk een zogenaamde 'Voor-Romeinse afzetting', dus grond aanwezig vóór de Romeinse tijd. Deze grond ligt langs de Linge, te beginnen in het oosten, ongeveer daar, waar nu de glasfabrieken staan. De noordelijke begrenzing loopt nagenoeg evenwijdig aan de tegenwoordige Tiendweg en houdt in het westen op ter hoogte van de hofstede bekend als 't Bellennest. De grond ten noorden en westen hiervan werd later afgezet, dus na de Romeinse tijd - na de vloed van het jaar 300. In de bodem van dat gebied zijn duidelijk resten te vinden van het toen overspoelde veenbos, waarover daarna een kleilaag werd afgezet. Het is dus zeker niet toevallig, dat de nederzetting, waar nu Oosterwijk ligt, levensvatbaarheid bleek te bezitten: men woonde op tamelijk hoge, van nature zeer vruchtbare grond.

Het oevergebied van de Linge werd in de middeleeuwen ontgonnen door sloten haaks op de rivier te graven. Eén van de plaatsen waar dat het vroegst gebeurde was Oosterwijk, dat al rond 1000 wordt genoemd. De oorspronkelijke ontginning bestond uit circa 20 boerderijen aan de Lingedijk, met een langgerekte strokenverkaveling van ongeveer twee kilometer lengte tot aan de Achterdijk.

Waterstaatkundig
De begrenzing van de Polder Oosterwijk was in het Z uiteraard de noordelijke Lingeoever, in het O ongeveer de grens van de polder Klein-Oosterwijk, in het N de Achterdijk en in het W de nu nog bekende poldergrens. Daarachter was het onontgonnen boezemland, dat verbinding had met de kreken, die uitmondden in Lek en Merwede. Dit boezemland had een zeer belangrijke functie. In tijden van wateroverlast moest hierop al het water uit de Neder-Betuwe afvloeien. Vandaar ook de naam Achterdijk: de achterste dijk van de polder. We kunnen ons voorstellen, dat die Achterdijk bij veel wateraanvoer uit het Gelderse als waterkering moest dienen en ook wel eens overspoeld zal zijn.

Toen in de 14e eeuw de Diefdijk gelegd werd en het Gelderse water via Linge en Dalemse overlaat afgevoerd kon worden, verbeterde de situatie en kon dit boezemland in cultuur gebracht worden. Toen ontstond de polder Nieuwland. Helaas betekende dat voor de Polder Oosterwijk dat zij hun natuurlijke lozing kwijt waren en elders uitwatering moesten zoeken. Aangenomen wordt, dat men met de inmiddels in het westen ontstane Kedichemse Polder ging lozen op de Linge. Daarvoor werd de Broekgraaf gegraven.

En in 1371 geeft Otto, heer van Arkel, aan de geërfden van het Lage eind van Middelkoop een watergang door Leerbroek, Bruinsdel en Oosterwijk tot in de Wiel en stelt daarbij voorschriften vast voor de afmetingen van de watergang en de kaden er langs. Deze beslissing - het maken van de Middelkoper Vliet - heeft voor Oosterwijk vérstrekkende gevolgen. De Oosterwijkse polder werd niet alleen in twee stukken gesneden, maar tevens werd later de watergang de grens tussen het Graafschap Leerdam en de Landen van Arkel. Elk deel van de polder kwam qua gezag onder een andere invloedsfeer.

Het oostelijk deel ging waterstaatkundig een zelfstandig bestaan leiden onder de naam: Hoog- of Klein-Oosterwijk. De Broekgraaf was niet langer de Hoofdwatergang. Er werd een nieuwe uitwatering gemaakt naar de Linge, even ten oosten van de huidige Lingestraat, waarop later twee windmolens het water wegdraaiden. Pas eind 19e eeuw, als de Verenigde Polders over een stoomgemaal beschikken, zijn deze molens buiten gebruik gesteld. De Middelkoopervliet was toen een 'Dove Vliet' geworden, want die had uitwatering gekregen in westelijke richting. Via een duiker onder de Koenderseweg kreeg de Broekgraaf weer verbinding met die van de moederpolder en was in feite de afwatering weer als vóór 1371.

Toenemende wateroverlast maakte het noodzakelijk de oeverwal te bedijken. Die dijken zijn door de eeuwen heen op diverse plaatsen herhaaldelijk bezweken. Bij het herstel werd de dijk dan om de ontstane kolkgaten (wielen) heen gelegd, die daarmee binnen of buiten de dijk kwamen te liggen. En zo ontstond het slingerende dijkpatroon dat we vandaag nog kunnen zien.

Heerlijkheid en kasteel
Tot de samenvoeging met Kedichem in 1820 is er sprake geweest van een 'hoge heerlijkheid' Oosterwijk, met dientengevolge ook 'heren' van Oosterwijk, met een bijbehorend kasteel. Nadat het kasteel zijn functie had verloren, is het nog lange tijd in gebruik geweest als pastorie. Helaas zijn de restanten van het kasteel in 1984 afgebrand. Op deze plek, naast de kerk en de voormalige school, is in 1987 een moderne villa gebouwd.

Landschap
Oosterwijk is een mooi herkenbaar en vrij gaaf voorbeeld van binnendijkse lintbebouwing, met 17e-, 18e- en 19e-eeuwse boerderijen en een kerkje uit 1872. De meeste boerderijen liggen aan de voet van de dijk, volgens het in Holland zeer veel voorkomende systeem van strokenverkaveling met bebouwing aan de kop van de kavel. De stroken weidegrond worden aan de andere zijde begrensd door een van vóór 1500 daterende tiendweg.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van dit dorp, kun je terecht bij de volgende literatuur:

- In het boek 'Oosterwijk. Een oude heerlijkheid in het Land van Arkel' (Jielis van der Zalm, 2002) vind je een uitvoerige beschrijving van de geschiedenis van dit dorp, van het begin tot heden. Met veel afbeeldingen. Dochter Dicky van der Zalm heeft het boek geproduceerd, omdat haar vader kort ervoor (1999) was overleden en hij het manuscript voor het boek al vrijwel gereed had, en zij het als eerbetoon aan haar vader toch wilde uitbrengen. Waar wij haar natuurlijk dankbaar voor zijn, want alles wat je redelijkerwijs over Oosterwijk zou kúnnen willen weten, staat erin.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Sinds 2011 is Oosterwijk een beschermd dorpsgezicht, vanwege onder andere de vele monumentale panden en de restanten van de strijd tegen het water (wielen en dijken) in de polder en buurtschap Klein Oosterwijk. Niet alleen de kern van het dorp aan de rivieroever maar ook de dijken, de open plaatsen van dijkdoorbraken, sporen van dijkherstel, de binnendijkse bebouwing en het omliggende open weidelandschap met strokenverkaveling behoren tot het beschermde dorpsgezicht. De aanwijzing is niet bedoeld om ontwikkeling op slot te zetten, maar om in toekomstige ontwikkelingen rekening te houden met de waardevolle karakteristieken van bebouwing en de open ruimte.

- Oosterwijk heeft 11 rijksmonumenten, zijnde de Hervormde kerk, de boerderijen op Lingedijk 137, 153, 155, 175, 197, 199 en Oudendijk 5, en de begraafplaats aan de Lingedijk op de hoek met Klein Oosterwijk, met het baarhuisje en toegangshek (dat zijn samen 3 rijksmonumenten).

- De huidige Hervormde (PKN) kerk is in 1872 gebouwd als vervanging van de oorspronkelijke middeleeuwse, en voor de vervanging in bouwvallige staat verkerende kerk. Hierbij is een deel van het oude koor in de huidige consistoriekamer gehandhaafd. De toren, met een 86 cm grote luid- en slagklok uit 1502, is in 1906 grotendeels vernieuwd. In 1997 is de houten opbouw van de toren met de leien gedekte spits verwijderd, gerestaureerd en weer teruggeplaatst. - Site van de Hervormde Gemeente Oosterwijk, die zich op haar site omschrijft als een "hechte, gastvrije, wat kleinere Hervormde Gemeente".

- Oosterwijk is verscheidene malen geteisterd door overstromingen. Twee 'wielen' (meertjes die overblijven na een overstroming) bij Klein Oosterwijk, zijn hier restanten van. Je kunt ze alletwee zien liggen vanaf de Lingedijk, vlak na het einde van de bebouwde kom van Leerdam. Het bosje nabij de driesprong met de Oudendijk is een voormalige eendenkooi.

- De christelijke en sinds 1843 tevens joodse begraafplaats op de hoek Lingedijk / Klein Oosterwijk, is evenals de kerk een rijksmonument en dateert uit 1830. Formeel is hier zelfs sprake van 3 rijksmonumenten; de begraafplaats als zodanig, het baarhuisje en het toegangshek.

- Sinds 2009 is er het Statenbijbelmuseum aan de Lingedijk nr. 36 (dat qua postadres 'in' Leerdam ligt maar tevens gelegen is in de polder Klein Oosterwijk, en daarmee in feite - ook - onder Oosterwijk valt).

- Op de splitsing Lingedijk / Oudendijk staat een informatiepaneel (met picknickbank), waar je kunt lezen over bijzonderheden uit de geschiedenis van het dorp.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- De zangvereniging geeft jaarlijks in februari een uitvoering in Zangershof, met aansluitend een toneeluitvoering door een andere vereniging uit de regio.

- Sinds 2015 organiseert de Hervormde Gemeente Oosterwijk op de zaterdag voor het pinksterweekend het Pinksterpad; een inspirerende wandeltocht door de omgeving. Onderweg krijgen de deelnemers zo nu en dan iets aangereikt; een foto, een gedicht, een spreuk of iets anders dat aanleiding geeft tot gesprek. Deelname is gratis. De tocht is toegankelijk voor alle leeftijden. Deelnemers komen uit de hele Alblasserwaard en Vijfheerenlanden, en leren zo hun eigen omgeving beter kennen: "Sommige mensen stonden er versteld van dat het zo dichtbij huis zo mooi kon zijn", aldus een citaat uit het verslag van het Pinksterpad 2016.

- De Oosterwijkse Jeu de Boulesdag is altijd op de laatste zaterdag van juni, op dagrecreatieterrein Galgewaard. Er doen doorgaans zo'n 30 paren aan mee.

- De Hervormde Gemeente van Oosterwijk organiseert jaarlijks op de 2e zaterdag van september de Nazomermarkt (adres: Tiendweg 11), van 9.30-12.30 uur. Er is een gevarieerd aanbod van producten, zoals zelfgemaakt houten speelgoed, banken en stoelen, plantenbakken en levensmiddelen. Daarnaast zijn er diverse activiteiten, spelletjes voor jong en ouder, en wordt ook de inwendige mens niet vergeten. Naast koffie, thee en limonade zijn er zelfgemaakte taarten, gebak en broodjes hamburger te koop. De opbrengst van e.e.a. is voor het onderhoud van de kerk van Oosterwijk.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Bij Dagrecreatieterrein Galgenwaard (vanouds eigenlijk Galgewaard, die tussen-n is er pas recent ingeslopen), genoemd naar de galg die hier ooit stond, kun je met een pontje over de Linge naar het Gelderse Heukelum (de rivier de Linge vormt hier de gemeente- en provinciegrens). Het pontje vaart van medio april tot medio september.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoserie van Oosterwijk van fotograaf Martin Stevens.

Terug naar boven

Links

- Zorg en welzijn: - Het voormalige schoolgebouw aan het Kerkelaantje is tegenwoordig de thuisbasis van het Rode Kruis Leerdam e.o.

Reactie toevoegen