Gronsveld

Plaats
Dorp
Eijsden-Margraten
Heuvelland
Limburg

gronsveld_harmonie_kopie.jpg

De in 1835 opgerichte Koninklijke Harmonie van Gronsveld speelt op hoog niveau. Zo is zij in 2014 Limburgs Kampioen geworden in de 2e divisie.

De in 1835 opgerichte Koninklijke Harmonie van Gronsveld speelt op hoog niveau. Zo is zij in 2014 Limburgs Kampioen geworden in de 2e divisie.

LB gemeente Gronsveld in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Gronsveld in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Gronsveld in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Gronsveld

Terug naar boven

Status

- Gronsveld is een dorp in de provincie Limburg, in de streek Heuvelland, gemeente Eijsden-Margraten. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1981. In 1982 over naar gemeente Eijsden, in 2011 over naar gemeente Eijsden-Margraten.

- De gemeente Gronsveld is in 1943 vergroot met de gemeente Rijckholt.

- Voor de postadressen valt ook het dorp Rijckholt onder het dorp Gronsveld.

- Wapen van de voormalige gemeente Gronsveld.

Terug naar boven

Naam

In het Limburgs
Groêselt.

Oudere vermeldingen
Grondsveld, Gronsele, Groesselt, Grunfelt, 1063 Grueles, 1111 Grule, 673-690 vals 1024-1031 kopie 12e eeuw Groslas, ca. 1089 de Gruosles.

Naamsverklaring
Identificatie van de oudste vorm is twijfelachtig. De naam wordt opgevat als een afleiding van groes, groos, ‘niet omheind grasland, hooiweide’ met een l suffix. In de 14e eeuw wordt de uitgang -elt vervangen door -veld. De oude Waalse vormen 1103 Grules, 1063 Grueles vertonen het wegvallen van s voor l, te dateren in de 11e eeuw en te vergelijken met de door de Normandiërs beïnvloede uitspraak van het Engelse isle.(1)

Terug naar boven

Ligging

Het dorp Gronsveld ligt ZO van de stad Maastricht en het 'dorp in de stad' Heugem, O van de A2, NO van de dorpen Oost-Maarland en Eijsden, N van het dorp Rijckholt, NW van het dorp Sint Geertruid, W van het dorp Eckelrade en ZW van het dorp Cadier en Keer.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 heeft de gemeente Gronsveld 328 huizen met 1.593 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 127/607 (= huizen/inwoners), dorp Heugem 116/556, dorp Eckelrade (deels: het N deel) 57/303 en buurtschap Honthem 28/127.

- In 1920 is Heugem door een grenscorrectie naar de gemeente Maastricht overgegaan.

- In 1943 is de gemeente vergroot met de gemeente Rijckholt (122 hectare met ca. 100 huizen en 419 inwoners).

- In 1982 is de gemeente opgeheven en als volgt verdeeld:
naar de gemeente Eijsden: 413 hectare met ca. 1.000 huizen en 3.055 inwoners (= de dorpen Gronsveld en Rijckholt);
naar de gemeente Margraten: 664 hectare met ca. 150 huizen en 471 inwoners (= de buurtschap Honthem en het Gronsveldse deel van het dorp Eckelrade).
(onder de link vind je kaarten van de gebieden die naar de respectevelijke gemeenten zijn overgegaan. © van de bewerkte plattegronden: Andreas Bartelink)

- Tegenwoordig heeft het dorp ca. 1.000 huizen met ca. 2.500 inwoners (excl. het dorp Rijckholt, dat geen eigen postcode heeft en daarom voor de postadressen ook 'in' Gronsveld ligt, en daardoor soms ten onrechte als deel van dat dorp wordt gerekend).

Terug naar boven

Geschiedenis

Sinds de 11e eeuw ontstaat er een heerlijkheid rond dit dorp. Door het huwelijk van Catharina van Gronsveld met Dirk van Bronkhorst komt de heerlijkheid in het bezit van het adellijke Gelderse geslacht Bronkhorst-Batenburg. Na de dood van Dirk van Bronkhorst in 1451 werden zijn bezittingen onder zijn vier zoons verdeeld, waarbij Gronsveld aan Hendrik (overleden 1496) valt. Onder zijn zoon Dirk wordt de heerlijkheid in 1498 door keizer Maximiliaan tot baronie verheven. Omstreeks 1588 wordr de baronie tot Rijksgraafschap verheven met stem en zetel in de Rijksdag en op de Nederrijns-Westfaalse Kreisdag. Hiermee heeft het dorp dezelfde juridische status als bijvoorbeeld het hertogdom Brabant of het graafschap Holland. Met de komst van de Franse troepen in 1795 worden alle vorsten van de linker Rijnoever verdreven en komt er een einde aan het rijksgraafschap van Gronsveld.

Kerkelijk vormden Gronsveld en Rijckholt tot 1965 één parochie.

Het dorp was vanouds een belangrijk centrum van fruitteelt, met 2 fruitveilingen van regionale betekenins. Deze veilingen zijn verdwenen, evenals de fruitboomgaarden NW van het dorp, die grotendeels hebben moeten plaatsmaken voor de Maastrichtse wijk De Heeg (jaren zeventig).

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Gronsveld, kun je terecht bij de volgende instantie en literatuur:

- Heemkundekring Stichting Grueles. De sectie Streekmuseum van Stichting Grueles verzamelt en restaureert oude gebruiksvoorwerpen, in het bijzonder de voorwerpen die betrekking hebben op de (eertijds) voornaamste middelen van bestaan in Gronsveld en Rijckholt: landbouw, veeteelt, fruitteelt en schrijnwerkerij. De collectie bestaat voor een groot gedeelte uit schenkingen van de bevolking. De sectie beschikt over een opslag- en tentoonstellingsruimte en heeft een volledig in oude stijl geoutilleerde werkplaats waar voorwerpen hersteld en gerestaureerd worden.

- Wie alles wil weten van Gronsveld in het tijdperk tot ca. 1795, is 'even' zoet met de liefst 982 pagina's tellende scriptie van Theodorus Jacobus van Rensch, ter verkrijging van de graad van doctor aan de Universiteit Maastricht (2015), getiteld, 'Licht op het zonneleen Gronsveld. Ontwikkeling en instellingen van het rijksonmiddelijke graafschap', dat via de link ook online te lezen is.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Gronsveld heeft 29 rijksmonumenten.

- Station Gronsveld is in 1950 gesloten. Het stationsgebouw is bewaard gebleven en is recentelijk gerestaureerd.

- De voorganger van de huidige St. Martinuskerk was een bouwval die in de loop van de 17e eeuw instortte. Aan het begin van de 18e eeuw brak men grote delen van de middeleeuwse kerk af. Wat men voor de afgebroken delen in de plaats stelde, was een tamelijk rijk gedetailleerde eenbeukige kerk met dwarsschip. De vermoedelijk 13e-eeuwse en nogal scheve toren werd gespaard en in de nieuwbouwplannen in de oksel van transept en koor opgenomen. Dit koor is overigens 16e-eeuws en ook een restant van het opgegeven gebouw. Aan het exterieur en binnen domineert de vormentaal der barok en Lodewijk XIV-stijl.

Maar de Martinus is veel strakker vormgegeven dan veel eveneens rond 1700 ge- of verbouwde kerken, zoals de Augustijnenkerk van Maastricht en de Dominicanenkerk van Sittard. Tussen de kunstschatten, zoals de vroeg 18e-eeuwse altaren, communiebanken, preekstoelen en het orgel van de hand van de beroemde Philippe Le Picard, bevinden zich evenwel nog sculpturen uit de 15e en 16e eeuw.(8805) Het orgel, dat nog een groot aantal originele registers uit 1712 heeft, is in 2002 uitgebreid met een nieuw trompetregister. - Site Sint Martinus Parochie.

- Het huidige Kasteel Gronsveld (Rijksweg) stamt uit 1833 en is gebouwd op de resten van het oude kasteel uit de 13e en 15e eeuw. Het poortgebouw van het kasteel ligt schuin achter de kerk en is opgetrokken uit typisch Limburgse speklagen: om en om baksteen en mergellagen. De huidige eigenaren zijn John Froger en Willy
van Houtrijve, die er regelmatig lezingen, workshops en exposities organiseren. Zie daarvoor hun site van Kasteel Gronsveld.

- Boven op de Riesenberg (vanuit het dorp de Keerderweg op waarna je op de Gronsvelderweg naar Cadier en Keer komt) kun je genieten van het fraaie uitzicht op hoogstamboomgaarden, het Maasdal en de korenmolen in Heeg. Deze molen is geografisch gezien een bijzonder geval: hoewel zij aan de rand van de wijk De Heeg (Rijksweg) sinds de grenscorrectie van 1970 op Maastrichts grondgebied staat), wordt zij nog steeds aangeduid als de Torenmolen van Gronsveld. Omdat dit type molen vandaag de dag zeldzaam is*, is de molen op de Monumenten Top-100 geplaatst.

De molen dateert uit 1618-1623. De belt rond de molen is in 1766 gebouwd. In de Tweede Wereldoorlog is de molen na een granaatinslag afgebrand. Het huidige uiterlijk heeft de molen te danken aan restauraties in 1959 en 1972. Bijzonder is verder dat de molen twee in de muur uitgespaarde trappen heeft en twee open haarden op zolder. * In Nederland komen nog slechts drie andere torenmolens voor: in Lienden, Zeddam en Zevenaar.

- Gevelstenen in Gronsveld.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Carnaval. - Carnavalsvereniging De Zweitlanceers is opgericht in 1958.

- De Supportersvereniging van de Koninklijke Harmonie van Gronsveld organiseert jaarlijks in een weekend in maart en oktober een overdekte Antiek- en Snuffelmarkt.

- Het jaarlijkse grote feest van Gronsveld, de Bronk, op de tweede zaterdag na Pinksteren, heeft als hoogtepunt de processie. Eenmaal in de 4 jaar wordt de Grote Bronk gevierd, een feest waar iedereen zich volledig voor inzet. De organisatie is in handen van de schutterij. De Bronkprocessie verwijst naar de tijd dat de schutters de (katholieke) Spanjaarden ondersteunden tegen de (protestantse) Willem van Oranje.

- Groete Groéselder Zèipkiste Race (op een zondag begin juli).

- Groêselder Quiznight (eind november, in 2018 voor de 8e keer).

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Wandelroute Historische Bronkroute Gronsveld (10,5 km) volgt de historische processieroute zoals die vóór 1800 eeuwenlang van toepassing is geweest. Ofschoon hier eens in de vier jaar sprake is van de ‘Groete Broonk’, was de route destijds nog veel langer. Want vroeger werd ook nog Eckelrade aangedaan. Maasdal en plateau liggen ook aan de route, verbonden door het idyllische Savelsbos. Bij de kolonisatie van het plateau werd Eckelrade vanuit Gronsveld in ontginning gebracht. Rijckholt werd door een erfdeling in 1147 een zelfstandige bestuurseenheid, maar bleef kerkelijk tot Gronsveld behoren. De historische processieroute is daarom ook een weerspiegeling van de toenmalige gezagsverhoudingen. Het is derhalve een tocht door de parochie en door de vrije rijksheerlijkheid van destijds.

- O van Gronsveld ligt het Savelsbos met o.a. prehistorische vuursteenmijnen. Zie verder bij Rijckholt.

- Het Europapark is gelegen aan de rand van het Savelsbos. Dit park, een klein arboretum, is in de jaren 1935-1940 aangelegd onder Engelse tuinarchitectuur. Het herbergt een 25-tal unieke bomen, zowel inheems als uitheems. Bereikbaar via de Voerenweg aan de oostelijke (achter)zijde en via de Duysterstraat - Achterstraat aan de zuidzijde (stenen poort). Hier bevindt zich ook een speelgelegenheid voor kinderen. Het park is het gehele jaar geopend.

- Theatercafé De Grenedeer verzorgt sinds 2003 jaarlijks 7 theatervoorstellingen (oktober t/m april) met een diversiteit van artiesten in hun eigen theater, dat wordt opgebouwd in de zaal van Restaurant De Grenedeer.

Terug naar boven

Literatuur

- De Groéselder Diksjenèr, oftewel het woordenboek van het Gronsvelds, is via de link online te raadplegen. In dit boek vindt u 11.000 Nederlandse trefwoorden met het overeenkomstige Gronsveldse dialectwoord, en andersom natuurlijk. In het boek vindt u ook ca. 1.000 spreekwoorden, zegswijzen en weerspreuken en veel liedjes, gedichten, versjes en slaapliedjes uit (over)grootmoederstijd.

- Rijmwoordenboek van het Gronsvelds.

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Site van en over Gronsveld.

- MFA: - In 2014 is in het dorp de multifunctionele accommodatie (MFA) 'Ién de Bleuj' gerealiseerd (Kerkplein 8). Het complex biedt onderdak aan Basisschool Sint Martinus, Peuterspeelzaal 't Huëpke, BSO Jambo, Heuvelland Bibliotheken, Koninklijke Schutterij Sint Sebastianus, en 'Martino’s chatcorner' van de Sint Martinusparochie.

- Onderwijs en kinderopvang: - Basisschool Sint Martinus. - Peuterspeelzaal 't Huëpke. - BSO Jambo. - Kinderdagverblijf Öppendöpke en Buitenschoolse Opvang De Rebbedep.

- Jeugd en jongeren: - Sint Maartengroep Jong Nederland (Scouting). - Jongeren Sociëteit Gronsveld.

- Muziek: - De in 1835 opgerichte Koninklijke Harmonie van Gronsveld heeft ca. 55 spelende leden. - Drumband KH Gronsveld is opgericht in 1966, bestaat uit meer dan 20 tamboers en behaalde recent de wereldtitel op het WMC Kerkrade in de 1st Division Marching met 92 punten.

- Sport: - SCG (Sportclub Gronsveld) (voetbal) heeft zich sinds haar (her)oprichting in 1945 ontwikkeld tot een gezonde en goed georganiseerde voetbalvereniging die in de regio en ver daarbuiten grote bekendheid geniet. Reeds in 1955 besluiten ze om de jeugd niet bij de seniorenteams onder te brengen maar in aparte jeugdteams te laten voetballen, een juiste gedachte voor die tijd. Sinds de jaren tachtig gaat het, ondanks enkele inzinkingen, gestaag bergop met deze club. Hiervan getuigen de enorme groei van de jeugdafdeling, de opstart en doorstart van een damesteam, de herintreding van de veteranen en een nieuwe accommodatie, zelfs met een eigen door de leden gebouwde zittribune ter gelegenheid van het 40-jarig bestaan.

- Overige verenigingen: - Schutterij 's Aartsbroederschap Sint Sebastianus is in 1619 opgericht en gaat in 2019 dus het 400-jarig bestaan vieren. De schutterij is een bindend element in het dorpsleven. Zij bevordert de saamhorigheid. Er wordt niet afgeweken van eeuwenoude tradities die van generatie op generatie zijn doorgegeven. Bij hoge uitzondering treedt de schutterij buiten de parochiegrenzen op, bijvoorbeeld ter begeleiding van koninklijk bezoek. - Blaw grenedeers van de sjöttery St. Sebastianus van Groeselt.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Gronsveld kerk en - idem Nieuwe Begraafplaats Voerenweg, met foto's van de grafzerken.

Reactie toevoegen