Sint Geertruid

Plaats
Dorp
Eijsden-Margraten
Heuvelland
Limburg

sint_geertruid_in_de_loop_der_tijden_boek.jpg

Na jarenlange research en noeste arbeid door auteurs Bert Nijsten en René Houben, is in 2015 het boek 'Sint Geertruid in de loop der tijden' verschenen.

Na jarenlange research en noeste arbeid door auteurs Bert Nijsten en René Houben, is in 2015 het boek 'Sint Geertruid in de loop der tijden' verschenen.

sint_geertruid_feest_same_150_2015_kopie.jpg

Jonkheid Sint Geertruid en Fanfare St. Gertrudis bestonden in 2015 samen 150 jaar. Dat was aanleiding om eind augustus 2015 het dorp een heel weekend op zijn kop te zetten met een scala aan evenementen en activiteiten, onder het motto 'Same 150'.

Jonkheid Sint Geertruid en Fanfare St. Gertrudis bestonden in 2015 samen 150 jaar. Dat was aanleiding om eind augustus 2015 het dorp een heel weekend op zijn kop te zetten met een scala aan evenementen en activiteiten, onder het motto 'Same 150'.

DK_20110420_3867_Vakwerk_boerderij_St_Geertruid.jpg

Sint Geertruid, Vakwerkboerderij

Sint Geertruid, Vakwerkboerderij

DK_20110420_3869_Vakwerk_boerderij_St_Geertruid.jpg

Sint Geertruid, Erf van vakwerkhoeve

Sint Geertruid, Erf van vakwerkhoeve

sint_geertruid_st._gertrudiskerk.jpg

Sint Geertruid, St. Gertrudiskerk

Sint Geertruid, St. Gertrudiskerk

LB gemeente Sint Geertruid in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Sint Geertruid in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Sint Geertruid in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Sint Geertruid

Terug naar boven

Status

- Sint Geertruid is een dorp in de provincie Limburg, in de streek Heuvelland, gemeente Eijsden-Margraten. T/m 5-3-1828 deels gemeente Eijsden, deels gemeente Breust, vervolgens was het een zelfstandige gemeente van 6-3-1828 t/m 1981. In 1982 over naar gemeente Margraten, in 2011 over naar gemeente Eijsden-Margraten.

- Wapen van de voormalige gemeente Sint Geertruid.

- Onder het dorp Sint Geertruid vallen ook de buurtschappen Bruisterbosch, Herkenrade, Libeek en Moerslag en het gebied de Mescherhei (rond het N gedeelte van de Heiweg) dat bij de gemeentelijke herindelingen van 1982, als NO uitloper van Mesch, van de gemeente Eijsden naar de gemeente Margraten is overgegaan.

Terug naar boven

Naam

Spelling
Officieel (bijv. voor het postcodeboek en de gemeentelijke basisregistraties BAG) luidt de spelling Sint Geertruid, met Sint voluit dus. Op de plaatsnaamborden wordt het voorvoegsel als 'St.' gespeld.

In het Limburgs
Se-Gietere.

Oudere vermeldingen
1178 in monte (op de berg), 1222 Sancta Gertrudis de Sarto ('Sint Geertruid in de ontginning'), 1266 Sancta Gertrudis, 13e/14e eeuw Sancta Gertrudis in Monte (Sint Geertruid op de berg), 1485 Sintgertruden, 1840 Sint Geertruide. Ook Breust op den Berg.

Naamsverklaring
Het dorp is genoemd naar de Heilige Gertrudis van Nijvel die vooral in de middeleeuwen bijzonder werd vereerd. Gertrudis werd geboren in het jaar 626 als dochter van Pepijn van Landen, de stamvader van de Karolingers, en Itta van Aquitanië. Na een kort maar zeer godsvruchtig leven, waarin vasten en hulp aan behoeftigen centraal stond, overleed zij op 33-jarige leeftijd.

Terug naar boven

Ligging

Het dorp Sint Geertruid ligt ZW van het dorp Margraten, Z van de dorpen Eckelrade en Cadier en Keer, ZO van het dorp Gronsveld en de stad Maastricht, O van het dorp Rijckholt, de A2 en het dorp Oost-Maarland, NO van de dorpen Eijsden, Mariadorp en Mesch, N van de plaats 's-Gravenvoeren in België, NW van het dorp Mheer, WNW van het dorp Banholt en W van het dorp Reijmerstok.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 heeft de gemeente Sint Geertruid 166 huizen met 961 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 45/271 (= huizen/inwoners), dorp Eckelrade (deels) 22/121 en de buurtschappen Bruisterbosch 28/170, Herkenrade 41/215, Libeek 16/96 en Moerslag 14/88.

- In 1982 is de gemeente opgeheven en opgegaan in de gemeente Margraten met 910 hectare en 1.497 inwoners (onder de link vind je een kaart van de gemeente Sint Geertruid op een actuele plattegrond. © van de bewerkte plattegrond: Andreas Bartelink).

- Tegenwoordig heeft het dorp ca. 600 huizen met ca. 1.500 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Sint Geertruid is gesticht in de 10e/11e eeuw vanuit de heerlijkheid Breust bij Eijsden. Het dorp werd daarom tot in de 19e eeuw ook wel Breust op den Berg genoemd. Vanaf de 11e tot en met de 13e eeuw, de periode van de grote ontginningen, werden veel dorpen op de Limburgse plateaus gesticht: naast Sint Geertruid vanuit Breust waren dat met name Herkenrade vanuit Eijsden, Margraten vanuit Gulpen, Vilt vanuit Houthem, Sibbe vanuit Valkenburg, Eckelrade vanuit Gronsveld, Mheer en Noorbeek vanuit ’s Gravenvoeren.

Tot 1222 waren de inwoners van Sint Geertruid voor hun kerkelijke sacramenten aangewezen op de moederkerk in Breust. Gezien de grote afstand tussen beide kernen, verzochten de inwoners de bisschop van Luik, Hugo de Pierrepont, hun dorp tot parochie te verheffen en los te koppelen van Breust. In 1222 werd die toestemming verkregen en sindsdien staan parochie en kerk onder de bescherming van de Heilige Gertrudis van Nijvel.

Het dorp en zijn buurtschappen bleven tot 1828 nog wél deel uitmaken van de heerlijkheden Breust en Eijsden. In dat jaar werden ‘de gehuchten op den berg’ afgesplitst; zij gingen op in de nieuwe gemeente Sint Geertruid, die in 1828 853 inwoners telde.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van dit dorp, kun je terecht bij de volgende instantie en literatuur:

- Heemkundevereniging Sint Geertruid. - Heemkundevereniging op Facebook.

- Na jarenlange research en noeste arbeid door auteurs Bert Nijsten en René Houben, is in 2015 het boek 'Sint Geertruid in de loop der tijden' verschenen.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Een archeologisch onderzoeksteam heeft in 2011 in het gebied dat bekend staat als 'De Kaap van Sint Geertruid' werktuigen gevonden uit het Midden Paleoliticum van vermoedelijk tussen de 70.000 en 100.000 jaar oud en mogelijk nog ouder. Slechts van één andere plek in Nederland is een dergelijke intacte vindplaats bekend. De vondst bestaat uit twee werktuigen, een vuurstenen kern en afslagen die door de Neanderthalers werden gebruikt om gereedschap van te maken.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Sint Geertruid heeft 18 rijksmonumenten.

- Sint Geertruid heeft 8 gemeentelijke monumenten.

- Een inscriptie op de latei boven het torenportaal maakt dat we de St. Gertrudiskerk in Sint Geertruid (Eindstraat 2) eens echt grondig gaan bekijken: hier staat dat er in 1836 nieuwbouw is gepleegd en er veel recenter restauratie heeft plaatsgevonden. Wij menen - na het aandachtig aanschouwen van menig 19e- en 20e-eeuws Limburgs godshuis - enige kijk te hebben op de neogotiek van deze landen en raken opgewonden omdat dit wel een heel vroege en zeer pure manifestatie van de tendens is… Protoneogotiek? Maar het jaartal slaat alleen op het uitbreken van een portaal in de voordien gesloten westelijke torengevel. Het ‘weerbare’ vroegere karakter plaatst de kerk terug in zijn werkelijke geschiedenis. Deze toren werd ca. 1300 gebouwd. Het koor volgde zo’n honderd jaar later. In de 16e eeuw verrezen het huidige schip en de kapellen (wat nu de doopkapel is, echter als portaal). Sinds driehonderd jaar hebben muren en dak de tegenwoordige hoogte.

Het is juist niet de geringe ouderdom die ons doet opveren, uiteindelijk: vergeleken met wat we vrijwel overal elders tegenkomen bij middeleeuwse kerken van Zuid-Limburg, is de huidige kerk nog wel tamelijk onbedorven door moderne bouwheren. Oudere dan laat-middeleeuwse elementen zouden in Sint Geertruids godshuis wél met vrucht gezocht kunnen worden. In het ontpleisterde muurwerk boven de bogen die het middenschip van de zijbeuk aan de zuidkant scheiden, zijn namelijk goed de sporen van dichtgezette venstertjes te zien. Deze rondgesloten raamopeningen zijn uit een voorganger en behoren qua vormentaal tot de romaanse bouwstijl, die aan de gotische vooraf ging. Het oudere kerkje is opgetrokken uit vuursteenknollen* waarvan muurresten nog in de St. Gertrudiskerk zijn terug te vinden. In het zicht van zulke gegevens beginnen deskundigen vaak begrippen als ‘elfde eeuw!’ te roepen. Hetgeen - toegegeven - de fantasie alleen maar prikkelt.
* In het Savelsbos tussen Sint Geertruid en Rijckholt liggen de oudste vuursteenmijnen van Nederland. Voor nadere toelichting zie bij Rijckholt, onder Landschap, natuur en recreatie, Vuursteenmijn.

Niet alleen architectuurliefhebbers doch ook hen die de beeldende kunsten een warm hart toedragen, wachten bijzondere zaken in Sint Geertruid. De heerlijkheden die hier zijn uitgestald laten zich beter bekijken dan beschrijven, maar een korte opsomming nodigt wellicht toch uit. Het hoofdaltaar is van 1644 en omvat een schilderij van Anna en haar nazaten Maria en Elisabeth, moeders van Jezus en Johannes de Doper. Aan de levensgeschiedenis van laatstgenoemde is een drieluik gewijd uit de late 16e eeuw. Uit de 15e tot 17e eeuwen is een mooi aantal sculpturen bewaard, waaronder twee van de patrones Geertrudis. In de grafkapel zijn nog de alliantiewapens van de Heren van Libeek te bewonderen.(1) Informatie over de H. Gertrudis vind je op de site Heiligen.net. - Nieuws van Parochie Sint Gertrudis op Facebook.

- Naast de kerk staat het in 1992 geplaatste beeld van een schutter. Dit herinnert aan het Zuid-Limburgs Federatiefeest, het zogenaamde ‘kleine OLS’, dat in 1992 door schutterij Sint Joseph werd georganiseerd en waaraan 59 schutterijen deelnamen.

- Het Stenen Huis ligt verscholen achter 19e eeuwse stallen langs de Burgemeester Wolfsstraat en vormt het fraaiste monument van burgerlijke bouwkunst dat Sint Geertruid rijk is. Het rechthoekige gebouw van 15 x 6 meter en een hoogte van 13 meter, is opgetrokken in mergel en staat op een fundering van breuksteen. Het heeft een met de straat parallel lopend steil zadeldak tussen trapgevels. Het pand zoals het er nu staat, is het resultaat van een grootschalige herbouw uit de 17e eeuw. Daarbij is mogelijk gebruik gemaakt van sloopmateriaal van de voorganger van het Steenen Huis, de zogenoemde Poorthof, die vanaf ca. 1450 in de archieven wordt genoemd. Daarvoor spreekt onder meer de aanwezigheid van (hergebruikte) 15e eeuwse hardstenen vensters. De Poorthof was eeuwen bezit van adellijke families zoals Van Libeek, Hoen van Amstenrade en De Belderbusch.

Waarschijnlijk heeft Guillaume de Fronteaux, Heer van Housse, de Poorthof laten verbouwen tot de huidige edelmanswoning. In 1644 komt het pand onder zijn huidige naam voor de eerste keer in de bronnen voor. Niet als Steenen Huis maar als het Scheversteenenhuys. Scheversteen (in het Duits ’Schieferstein’) is een andere naam voor leisteen. Het Steenen Huis ontleent zijn naam dus niet aan het feit dat het in (mergel)steen is gebouwd, maar dat het met leisteen was gedekt. Vanaf het einde van de 17e eeuw tot 1978 blijft het Steenen Huis in handen van plaatselijke families. In 1976 werd het pand door een uitslaande brand getroffen, in 1980 is het geheel gerestaureerd.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Carnaval. - Carnavalsvereniging De Kleindererre.

- Wandeltocht (op een zondag in april) vanaf café Het Trefpunt. De mogelijke afstanden zijn 8, 15, 22 en 30 km.

- De Margratentocht (Hemelvaartsdag) zijn wandeltochten van 7 tot 30 km.

- Ouderwets Kermisbal (op een zondag in juni) in de Fanfarezaal. Nadere informatie op tel. 043-4094708.

- Kermis (4e zondag na Pinksteren).

- Kindervakantieweek in de zomervakantie.

- Ieder jaar doen duizenden mensen mee aan de Mergelheuvelland Tweedaagse (sportieve fietstocht, 3e weekend in september), georganiseerd door WTC Sint Geertruid Vooruit. Het is een race-/toer- en ATB-tocht over diverse afstanden, variërend van respectievelijk 70-160 tot 30-70 kilometer. De tochten voeren je door een groot gedeelte van het Heuvelland en een deel van het aangrenzende België.

- Sinterklaas.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- De Trage Tocht Sint Geertruid (14 km) voert je door het dorp en het omringende buitengebied. Een mooie, afwisselende wandeling. Op het eerste deel van de tocht loop je over veldwegen met uitzichten over de glooiende hoogvlakte van buurtschap Honthem naar het dorp Sint Geertruid. Onderweg kom je langs veldkruisen en boomgaarden. Na het dorp wandel je tussen de velden naar het langgerekte smalle Savelsbos. Hier ga je stevig klimmen en dalen. En er valt onderweg veel te zien: oude stenen waterputten, een vuursteenmijn, de Trichterberggroeve en natuurlijk het sterk geaccidenteerde Hellingbos met veel oude loofbomen. Op het laatste deel van de route kom je weer door een meer halfopen landschap, slingerend over grindwegen omzoomd door heggen langs kalkgraslandjes en de randen van het Savelsbos. Als toetje maak je een klim naar de top van de groeve Blankenberg, ook wel Wolfskop genoemd, met een fantastisch panorama rondom en kom je langs het kasteel met dezelfde naam.

- In Sint Geertruid heb je een mooi uitzicht op de Sint Pietersberg en het Belgische achterland.

- Sint Geertruid is met Rijckholt sinds de jaren tachtig van de 19e eeuw bekend geworden in de wereld van de archeologen door de ontdekking van prehistorische vuursteenmijnen in het Savelsbos. Zie daarvoor verder bij Rijckholt, onder Landschap, natuur en recreatie, Vuursteenmijn.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Sint Geertruid (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Onderwijs en kinderopvang: - Basisschool Sint Gertrudis biedt ook onderdak aan Peuterspeelzaal Oos Heukske.

- Jongeren: - Jonkheid Sint Geertruid is opgericht in 1975.

- Muziek: - Fanfare St. Gertrudis is opgericht in 1905. In 2015 waren zij samen met de Jonkheid dus 150 jaar oud, en dat was reden voor een gezamenlijk onvergetelijk feestweekend in augustus 2015 onder het motto Same 150.

- Sport: - RKVV Geertruidse Boys is de voetbalvereniging voor de dorpen Sint Geertruid en Eckelrade. Ze hebben ook een damesteam. Dat zijn, inderdaad, de Geertruidse Girls. - Schutterij Sint Joseph is opgericht in 1811. - WTC Sint Geertruid is een in 1973 opgerichte wielervereniging voor Toer- en MTB-fietsers. Behalve de sportieve uitdaging met onderlinge competitie is gezelligheid een belangrijk element in de vereniging. Na iedere clubrit wordt er nog even nagepraat in een van de locale horecagelegenheden. Tijdens deze nazitten komen de verhalen los, worden herinneringen opgehaald en prestaties uitvergroot. Er zijn vier clubritten per week en afhankelijk van het aantal fietsers wordt er in verschillende groepen gereden. Ieder kiest zelf met welke groep hij/zij wil meegaan. Er worden regelmatig speciale tochten gepland, meestal gaat het dan om een langere tocht, of een om een route die in een voor onze club minder bekend gebied is gelegen. - Tennisvereniging Kalleberg.

- Overige verenigingen: - Dansgroep Mix is in 1967 begonnen als een kleine dansmarietjesgroep met een handvol leden. In de daarop volgende decennia is het uitgegroeid tot een volwaardige dansgroep die verschillende dansstijlen aanbiedt voor jong en ouder. Dansgroep Mix werd en wordt regelmatig uitgenodigd voor optredens en deelname aan dansprojecten in binnen- en buitenland. Vandaag de dag ligt de nadruk niet meer op het deelnemen aan wedstrijden. De vereniging focust op een drietal doelen: het verzorgen van Garde- en Showdans optredens voor verschillende gelegenheden; het bevorderen van verschillende danstechnieken; en de mogelijkheid bieden om met plezier te dansen en bewegen. De dansdocenten komen uit het werkveld en zijn professioneel geschoold.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Sint Geertruid.

De informatie over dit dorp met bijbehorende buurtschappen is ten dele samengesteld en ten dele geredigeerd door en © Heemkundevereniging Sint Geertruid.

Reactie toevoegen