Berltsum

Plaats
Dorp
Waadhoeke
Fryslân

berlikum achterom 1927 [640x480].jpg

Berlikum Achterom 1927

Berlikum Achterom 1927

Berlikum.JPG

Berltsum, oorspronkelijk als terpdorp ontstaan.

Berltsum, oorspronkelijk als terpdorp ontstaan.

Berlikum..JPG

Midden in Berltsum niet ver van de Koepelkerk.

Midden in Berltsum niet ver van de Koepelkerk.

Berlikum (2).JPG

Ook dit is nog in Berltsum

Ook dit is nog in Berltsum

Berltsum

Terug naar boven

Status

- Berltsum is een dorp in de provincie Fryslân, gemeente Waadhoeke. T/m 2017 gemeente Menameradiel.

- Onder het dorp Berltsum valt ook de buurtschap Kleaster Anjum.

- Berltsum heeft een dorpswapen.

Terug naar boven

Naam

In het Nederlands
Berlikum. De plaatsnamen in de gemeente Menameradiel zijn overigens sinds 2010 officieel - en alleen nog - Friestalig.

Bijnaam
De inwoners van Berltsum hebben een opvallende bijnaam: ‘Hounefretters’. Hoe dat zit kun je lezen onder het kopje Bezienswaardigheden.

Terug naar boven

Ligging

Het dorp Berltsum ligt NW van Leeuwarden, NO van Franeker.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Berltsum 162 huizen met 1.310 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 1.000 huizen met ca. 2.550 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

"Het best bewaarde geheim van Fryslân is Berltsum… 'de 12e stad' - sinds 1355. Op hemelsbreed 8 km van Werelderfgoed Waddenzee en direct aan de Elfstedenroute, tussen Franeker en Dokkum. Omdat het dorp vroeger aan de Middelsee lag, was het een cruciale plaats in het destijds dichtbevolkte noordwesten van Fryslân. Het riviertje de Ried stroomde vanuit het binnenland en kwam bij hier uit in de Middelsee. Het dorp bestond uit 2 belangrijke terpen en bood plaats aan visserij en handel in landbouwproducten en aardewerk. Het was dan ook belangrijk genoeg voor kwaadwillende Vikingen om de 12e stad van Fryslân deels plat te branden. De handel kwam onder druk te staan toen de Middelsee dichtslibde. Nadat door de monniken dijken waren gebouwd om het zoute water tegen te houden, pakten de Berltsumers de groente- en fruitteelt op. Hierdoor werd de lokale economie naar grote hoogten gestuwd. Transport van alle goederen verliep over water, spoor en via de wegen. Tot medio 20e eeuw had Berltsum een groenteveiling, een tuinbouwschool en een eigen markt in Leeuwarden.

En nog altijd zijn de inwoners dynamisch, ondernemend en (vooral) onafhankelijk. In de kassen in en rond Berltsum worden onder andere paprika’s en tomaten geteeld die uiteindelijk in vele landelijke supermarkten belanden. Maar niet alleen de (glas)tuinbouw kent een indrukwekkende reputatie. Ook andere bedrijven kennen hun oorsprong in de vroegere tijd van de gerniers, zij het indirect. Immers, ook destijds had men te maken met allerlei vervoersmiddelen die onderhoud nodig hadden. Ook nu nog kent Berltsum een groot aantal bedrijven van diverse omvang. Berltsumers zijn nu eenmaal ondernemend. Daarnaast heeft de 12e stad een zeer actief verenigingsleven en worden er door het jaar heen allerlei activiteiten georganiseerd. De 12e stad is levendig en daarmee interessant voor zowel bewoners als bezoekers." Aldus de website 'Berltsum, 12e stad'. Zie ook hun Facebookpagina onder het kopje Evenementen.

- Berltsumer Watse Hendriks Posthumus (1945) heeft al van kinds af aan historische interesses gehad in brede zin en voor zijn dorp in het bijzonder (zie het interview in de lokale dorpskrant d.d. april 2012). Nadat hij met pensioen is gegaan, heeft hij in een aantal jaren tijd zijn gedurende vele decennia verzamelde zolder vol bronnenmateriaal over Berltsum geordend tot 86 thematische artikelen, die je per thema als een pagina op zijn website Oh, dy Berltsumers! kunt vinden. Het geheel is ook als 1 e-book (pdf) van ca. 1.700 pagina's(!) te downloaden.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- De Buorren is de oudste straat van Berltsum en heeft een authentieke uitstraling die zich vooral laat kenmerken door het gevarieerd gevelaanbod van woningen en het prachtige gezicht op de Koepelkerk. Vereniging De Buorren Maken We Samen is een initiatief van bewoners uit de Buorren om de straat nog aantrekkelijker te maken voor dorpelingen en toeristen. Na het nodige lobbywerk bij en overleg met o.a. gemeente en provincie, fondsenwervingen en plannenmaken sinds 2012 (wat je onder de link allemaal kunt teruglezen en -zien), zijn in december 2016 de herinrichtingsplannen gepresenteerd. Volgens die plannen zouden er 18 parkeerplaatsen bij komen, nieuwe bestrating, stoepranden en straatverlichting, meer groen en bloembakken, en alle palen zouden verdwijnen. Als alles volgens plan verlopen is, is e.e.a. in de loop van 2017 uitgevoerd. De bewoners zijn wezen kijken in, en hebben zich laten inspireren door, het centrum van Kuinre (gemeente Steenwijkerland), dat volgens hen veel gelijkenissen vertoont met hun buurt, en dat wat hen betreft een goed voorbeeld was voor hoe het volgens hen ook in hun buurt zou kunnen/moeten worden.

- Dorpsvisie Berltsum.

- In juli 2017 is de muziekschool van Berltsum afgebrand.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Berltsum heeft 8 rijksmonumenten, zijnde de Koepelkerk, de Doopsgezinde kerk, molen De Kievit, de Hemmemapoort en een 4-tal terpen.

- De huidige Hervormde (PKN) Koepelkerk (Tsjerkerstrjitte 2) is in 1779 gebouwd omdat de vorige kerk te bouwvallig was geworden om hem nog te kunnen restaureren. De kerk is in 2015 van buiten en van binnen opnieuw geschilderd. De luidklok van de Koepelkerk is in december 2017 gerestaureerd, omdat hij dreigde te scheuren. Toen de klok werd uitgetakeld, mochten aanwezigen raden hoe zwaar het ding is. Degene die het dichtst bij het werkelijke gewicht zat, mocht met de kraan mee naar boven om de gerestaureerde klok weer op te hangen. Dat is op 13 december 2017 gebeurd. Na het herstel zijn de klok en klepel gewogen. Ze wegen samen 1074 kg.

- De Gereformeerde (PKN) Kruiskerk (Hofsleane 23) uit 1966 is de opvolger van de Gereformeerde kerk uit 1889 die op Wiersterdijk 17 heeft gestaan, in 1966 aan de eredienst is onttrokken en later is gesloopt. Na de eerdere fusie van de lokale Hervormde en Gereformeerde kerk tot Protestantse Gemeente Berltsum, is eind 2015 besloten dat de Kruiskerk wordt verbouwd tot een multifunctioneel centrum (MFC) (zie hier nog een interview m.b.t. de MFC-plannen). In december 2015 heeft de gemeente besloten dat het project definitief doorgaat. De totale kosten van 1,5 miljoen worden voor 1/3 gesubsidieerd door de gemeente, voor 1/3 is een lening verstrekt en de dorpelingen moeten zelf ook 1/3 bij elkaar brengen. Het project beoogt in 2018 te worden gerealiseerd. Het pand blijft wel - ook - in gebruik als kerk: de diensten worden zo veel mogelijk om en om samen met de Koepelkerk gehouden.

Maar de herbestemming beoogt een breder gebruik dan alleen als kerk, als ontmoetingsplek in brede zin voor het dorp, waar niet alleen de kerk maar ook verenigingen, stichtingen, toneel, muziek, jeugd en ouderen gebruik van kunnen gaan maken en elkaar kunnen inspireren, wat zowel voor de kerk als voor het dorp in bredere zin win-wins beoogt op te leveren. Na realisatie van het MFC sluit het bestaande en verouderde dorpshuis It Heechhout. Voor de geschiedenis van de gereformeerden in het dorp, zie het artikel Het ontstaan van de Gereformeerde Kerk te Berltsum. Voor bijzonderheden m.b.t. kerkelijk erfgoed in de Koepelkerk en de Kruiskerk, zie de artikelen over het kerkelijk erfgoed op de site van de Protestantse Gemeente.

- De Doopsgezinde Gemeente van Berltsum heeft haar wortels diep in de historie. Er zou al een gemeente geweest zijn vóór 1550. De Berltsumer Doopsgezinden wilden een zuivere gemeente zijn en streefden naar een radicale reformatie naar nieuw-testamentisch voorbeeld, de gelovigendoop inbegrepen. Nadat er eerder een 'schuilkerk' is geweest - tegenwoordig in gebruik als schuur - achter de woning op Buorren 61, is in 1843 de huidige Doopsgezinde Vermaning (Vermaningsstrjitte 3) gebouwd. Deze omvat de kerk, de Mennozaal en een zonnig terras. Het interieur van de kerk is zo ingericht dat het niet alleen geschikt is voor de zondagse diensten, maar ook voor andere kleinschalige bijeenkomsten. De kerk biedt plaats aan 150 personen. De gemeente heeft recentelijk een vleugel aangeschaft, maar beschikt ook over een kerkorgel. Het Van Dam-orgel uit 1916 is in 2015 gerestaureerd. Op verzoek kan de kerkzaal worden gehuurd.

- De inwoners van Berltsum hebben een opvallende bijnaam: ‘Hounefretters’. Volgens een verhaal uit 1182 werd het dorp door zwaar onweer én Noormannen vernield. Door hongersnood die hierop volgde was men genoodzaakt om honden op te eten. Een meer voor de hand liggende verklaring is te vinden in het wapen van de Hemmema’s: hierin staan twee windhonden afgebeeld. Als aandenken aan deze bijnaam is op de kruising van de Hôfsleane en de Bitgumerdyk een standbeeld opgericht met een wetterhoun.

Terug naar boven

Evenementen

- Op de Facebookpagina met bijbehorende website 'Berltsum, 12e stad' vind je de evenementen die men hier organiseert t.g.v. Leeuwarden / Fryslân Culturele Hoofdstad 2018.

- Nieuwjaarloop (begin januari).

- Maak letterlijk je borst maar nat als je wilt meedoen aan de Mudrun Berltsum (eind april, in 2018 voor de 4e keer), want je gaat door water en modder met een groot aantal natuurlijke en kunstmatige obstakels. Denk hierbij aan een hindernisbaan van het leger waarbij geklommen, geklauterd en gekropen wordt door de blubber. Daarnaast bevat de route flink wat sloten waar men doorheen of overheen moet. De klassiekers van de mudrun zijn ook aanwezig: cat-crawlen, monkeybars, walls en nog vele andere obstakels.

- Koningsdag.

- Het 4-daagse Dorpsfeest (gedurende 4 dagen eind augustus / begin september) is 1 x in de 3 jaar. De eerstvolgende keer is in 2020.

- Kermis (eind juni).

- Op een zaterdag in september organiseert Muzykferiening OpMaat de Kuiertocht, waarbij 4 prachtige routes rond Berltsum zijn uitgezet waaruit je kunt kiezen. De afstanden zijn 5, 10, 15 en 25 kilometer.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Bij de wandelroute Swalkrûte Berltsum kun je kiezen uit de afstand 11 km of een ingekorte variant van 8 km.

- Overige fiets- en wandelmogelijkheden door en rond Berltsum.

- Door het vogelkijkscherm bij de plas bij het Wierzylster Rak kun je heel veel vogelsoorten bekijken zonder ze te storen. Welke soorten dat zoals zijn kun je zien onder de link.

- Bloeiende bloemen, zoemende bijen, fladderende vlinders: iedereen is enthousiast over een kleurrijke omgeving met een uitbundig planten- en dierenleven. Het is mooi om te zien, aantrekkelijk om in te wandelen én nuttig bovendien, want bijen en insecten zijn onmisbare schakels in de voedselketen. Daarom hebben de Nederlandse Bijenhoudersvereniging en de Friese Milieu Federatie onder het motto 'Berltsum laat Fryslân zoemen' in 2014 op nieuwbouwlocatie De Pôlle in het dorp een proefproject ingezaaid. Met dit proefproject doet men ervaring op met aanleg, beheer en kosten en met het betrekken van omwonenden. Ook voor andere gemeenten wil men zo zichtbaar maken wat de mogelijkheden zijn.

- De in 2005 aangelegde trailerhelling en de in 2010 gerealiseerde passantenhaven liggen aan de Noordelijke Kleiroute en aan het begin van de Noordelijke Elfstedenvaarroute en worden intensief gebruikt, o.a. door vaarrecreanten die hier voor één of meerdere nachten afmeren.

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Site van en over Berltsum. - Bij toeval hebben we op Facebook een pagina 'Wêr is de Berltsumer?' ontdekt, waar een kennelijke Berltsumer, verkleed in een mysterieus gewaad met een masker op, allerlei al evenzeer mysterieuze berichten post. Wij - de redactie van Plaatsengids.nl - als Hollanders en niet-Berltsumers zijnde kunnen er geen touw aan vastknopen, maar het zal de dorpelingen vast wél duidelijk zijn waar dit over gaat?

- Nieuws: - Actualiteiten uit Berltsum op Facebook, door Stichting Berlikumer Belangen (SBB).

- Belangenvereniging: - Stichting Berlikumer Belangen (SBB) (voor andere pagina's betreffende SBB zie het menu SBB onder de link) behartigt de belangen van de inwoners van Berltsum. Het gaat hierbij voornamelijk om aangelegenheden in het belang van de leefbaarheid. Hierbij kun je denken aan: wonen, het dorpsaanzicht, groenvoorzieningen, verkeer en vervoer, werkgelegenheid, veiligheid etc. SBB treedt veelal op als schakel tussen onze dorpsgemeenschap en allerhande (overheids) instanties.

- Dorpshuis / MFC: - Doarpshûs 't Heechhout. Het is de intentie dat in 2018 het dorpshuis wordt vervangen door een nieuw multifunctioneel centrum (MFC): MFC Berltsum. De Kruiskerk wordt omgebouwd tot een multifunctioneel gebouw om alle voorzieningen te huisvesten. In het nieuwe dorpscentrum worden zowel dorps- als regionale voorzieningen bij elkaar gebracht. Deze regionale voorzieningen zijn nu gevestigd in het Groene Kruisgebouw. Deze verouderde huisvesting voldoet niet meer aan de huidige eisen en zij gaan graag over naar het nieuwe MFC. Deze voorzieningen zijn het consultatiebureau van de GGD, de Trombosedienst, de praktijken voor verloskunde en fysiotherapie, welzijnsorganisatie De Skûle (voorheen Middelsee) en het regiokantoor van Thuiszorg Het Friese Land. Veel dorpsbelangen uit omliggende dorpen ondersteunen deze regionale functie want zo blijven veel voorzieningen in de buurt.

Het huidige dorpshuis 't Heechhout is nodig aan groot onderhoud toe. Deze kosten worden uitgespaard door alle activiteiten onder te brengen in het MFC. Ook Muziekvereniging Opmaat en jeugdsoos It Piipskoft, die nu een eigen gebouw hebben, krijgen een plek in het nieuwe gebouw. De protestantse gemeente brengt haar doordeweekse activiteiten en de helft van de kerkdiensten onder in het MFC. De overige helft blijft in de Koepelkerk en 't Centrum.

Met het nieuwe MFC wordt een besparing bereikt van 40% op de exploitatiekosten van de deelnemende organisaties. Dit is de belangrijkste pijler onder de haalbaarheid van het MFC. Het samenbrengen van al deze voorzieningen zorgt voor een enorme versterking van de leefbaarheid in Berltsum en omgeving, en het vormt daarmee de tweede pijler onder de haalbaarheid. Zie ook bij Bezienswaardigheden.

- Onderwijs en kinderopvang: - In 2013 is Brede School De Foarútgong gerealiseerd, op de locatie van basisschool De Fûgelsang, aan de Ds. van Eyck van Heslingastrjitte. In het nieuwe gebouw zitten naast de beide basisscholen van het dorp - De Fûgelsang en Lyts Libben - de kinderopvang en de lytse bieb onder één dak.

- Jeugd: - Jeugdsoos It Piipskoft.

- Muziek: - Muzykferiening OpMaat. - Lied 'Berltsum' van de band Highway 54 met Anneke Douma. - De Schola Cantorum Mistúra is opgericht in 2000. Ze zingen gregoriaanse gezangen en meerstemmige koorwerken die een relatie met het gregoriaans hebben. Hun repertoire is breed en veelzijdig. Er is een algemeen deel dat over het kerkelijk jaar gaat en een deel dat zich toespitst op de feestdagen of liturgisch sterke tijden als Advent en Veertigdagentijd. - Vrouwenkwartet Femm'tet is opgericht in 2010. Het repertoire loopt sterk uiteen van klassiek tot modern, en is ook zowel religieus als wereldlijk. Ze zingen in diverse talen. Dit gezelschap en de hiervoor vermelde Schola staan onder (bege)leiding en coaching van dirigent Piet Vessies.

- Sport: - s.c. Berlikum (voetbal). - Tennisvereniging en Jeu de Boulesvereniging De Vierslag. Het oude clubgebouw van de tennisvereniging voldeed niet meer aan de huidige eisen. Renovatie was geen optie en na overleg tussen kaatsvereniging en tennisvereniging is besloten om in 2014 aan het clubgebouw van de kaatsvereniging het nieuwe clubgebouw van de tennisvereniging te bouwen. Voordeel hiervan is dat beide verenigingen van elkaars faciliteiten gebruik kunnen maken en dat de eigen identiteiten blijven bestaan. - Volleybal Vereniging Berlikum (VVB). - Kaatsvereniging Berlikum. - Gymnastiek Vereniging Berlikum.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Berltsum.

Terug naar boven

Bekende Berltsumer

- In het Hemmemapark in Berltsum is in juni 2017 het theaterspektakel BAUCK! in première gegaan. BAUCK! is een coproductie van Sybe Joostema en Durk Dijkstra. BAUCK! speelt zich af in de laat-middeleeuwen, in een tijd dat Fryslân ten onder leek te gaan aan onderlinge twisten en verdeeldheid. In dat decor staat de moedige jonge vrouw Bauck van Popma (Hemmema) op. Eerst als jonge vrouw op het nog zelfstandige eiland Skylge (Terschelling). Later neemt ze tijdens de verdediging van het slot Hemmema bij afwezigheid van haar man Doecke ook koelbloedig het voortouw. Dat was op zijn zachtst gezegd ongebruikelijk voor de laat-middeleeuwen. En zo ontstond de legende van Berltsum. BAUCK! staat ook voor de strijd om zelfstandigheid en eenheid van Fryslân. BAUCK! wordt ook wel de Fryske Jeanne d’Arc genoemd. Jeanne d’Arc voerde als meisje het Franse leger aan.

De locatie van het theaterspektakel is bijzonder, op de plek waar een groot deel van deze geschiedenis zich heeft afgespeeld. Vlakbij de locatie waar het Hemmema-slot in Berltsum heeft gestaan, omgeven door water. Op een historische plek zo weer historie schrijven is dan een eer, aldus de producenten. Ze zijn dan ook blij dat Stichting Hemmemapark Berltsum toestemming heeft gegeven om het theaterstuk juist op die plek te spelen, met respect voor de prachtige natuur in het huidige Hemmemapark.

Reactie toevoegen