Kuinre

Plaats
Dorp
Steenwijkerland
Kop van Overijssel
Overijssel

OV gemeente Kuinre in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Kuinre in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Kuinre in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Kuinre

Terug naar boven

Status

- Kuinre is een dorp in de provincie Overijssel, in de streek Kop van Overijssel, gemeente Steenwijkerland. T/m 1817 gemeente Kuinre en Blankenham, in 1818 over naar gemeente Kuinre, in 1973 over naar gemeente IJsselham, in 2001 over naar gemeente Steenwijkerland.

- Wapen van de voormalige gemeente Kuinre.

Terug naar boven

Ligging

Kuinre is het noordwestelijkst gelegen dorp van de provincie Overijssel. Verder ligt het dorp O van de A6, OZO van het dorp Rutten, ZO van de dorpen Lemmer, Eesterga, Oosterzee en Follega, ZZO van de dorpen Bantega, Echtenerbrug en Delfstrahuizen, Z van het dorp Langelille en het Tjeukemeer, ZW van de dorpen Spanga, Scherpenzeel, Munnekeburen en Nijetrije, WZW van de dorpen Ossenzijl, Oldemarkt, Paasloo en Blesdijke, WNW van de dorpen Kalenberg en Scheerwolde, NW van het dorp Blankenham en de steden Blokzijl en Vollenhove, N van de dorpen Luttelgeest en Marknesse, NO van de stad Emmeloord en ONO van het dorp Bant.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 omvatten de gemeente en het dorp Kuinre 170 huizen met 870 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 380 huizen met ca. 950 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Kuinre was vroeger een belangrijke handelshaven. Via Friesland werden voornamelijk hooi en zuivelwaren aangevoerd en vanuit Overijssel ging er voornamelijk turf via de toenmalige Zuiderzee naar Amsterdam.

- In mei 1939 is Kuinre even landelijk nieuws. De Noordoostpolder wordt aangelegd, na het totstandkomen van de Afsluitdijk, en de vraag rijst wat de positie van het dorp gaat worden ten opzichte van het nieuwe land. De Kuindersen hebben in die tijd veel klachten over het Proviciaal bestuur in Overijssel. Wegen zijn verwaarloosd, de waterleiding werkt niet goed en de bedrijvigheid in het eertijds zo welvarende Kuinre is sterk afgenomen. Op 24 april 1939 komen de Kuindersen bijeen voor een vergadering in het gebouw van Christelijke Belangen, ter bespreking van 'de levensbelangen van Kuinre'. Er zijn 80 mensen aanwezig, een groot aantal voor een gemeente met 371 kiesgerechtigde inwoners. Op de agenda staat een 'adres' aan de gemeenteraad, waarin onomwonden gevraagd wordt om aansluiting bij Friesland. Men verwacht van die provincie meer dan van de provincie Overijssel. Het adres wordt voorgelezen en alle aanwezigen ondertekenen het. Dit doen ook andere inwoners. 348 van de 372 kiesgerechtigden tekenen uiteindelijk.

De grieven tegen de provincie Overijssel zijn er vele. Iedere ingezetene van Kuinre is het een doorn in het oog dat de haven van het dorp ontoegankelijk is geworden door verzanding. Men wenst een waterwegverbinding met andere streken, om de economische vaart in het dorp er weer in te brengen. Een vooruitziende blik, want pas veel later zou er via Kuinre weer een verbinding komen tussen Linde en Tjonger; veel planologen, politici en plaatselijke bestuurders hebben er spijt van als haren op hun hoofd dat er tijdens de aanleg van de Noordoostpolder geen randmeer is opengelaten, wat in onze tijd het toerisme sterk zou hebben bevorderd. Een tweede grief heeft betrekking op de Provincialeweg, achter Kuinre. Deze weg verkeert in 1939 in een ergerlijke toestand van verwaarlozing. Er zitten grote kuilen in de weg. Met name de stukken aan de zuidkant tot de Blankenhammer Zeedijk en aan de noordkant tot voorbij Slijkenburg zijn er slecht aan toe. Dit alles heeft tot gevolg dat er een slechte verbinding is met het Overijsselse achterland via Blokzijl. Daardoor is Kuinre inderdaad voor een groot deel geïsoleerd van het overige deel van de Noordwesthoek van Overijssel. Ook de waterleiding functioneert niet goed. De druk is regelmatig te laag, ondanks de aanwezigheid van een prachtige nieuwe watertoren in het dorp.

De afkeer van de Kuindersen tegen de provincie Overijssel in 1939 dateert niet van vandaag of gisteren. Men heeft al langer het idee dat Kuinre als een uithoek van de provincie wordt beschouwd, waaraan weinig aandacht hoeft te worden besteed. Een kwestie die op dat moment ook speelt, zijn de plannen van het Provinciaal Bestuur om de gemeenten Kuinre, Oldemarkt en Blankenham samen te voegen. Gezien het geringe belang dat de provincie hecht aan de economische betekenis van Kuinre destijds en naar de toekomst toe, vreest men dat het bewuste politiek is van de Provincie om gemeente van de kaart te vegen. Geen betekenis in de nieuwe planologische ontwerpen die de Provincie maakt naar aanleiding van de aanleg van de Noordoostpolder. De planologische beslissingen die men wenst te nemen geven het dorp geen centrale plaats als belangrijk dorp in het geheel en de plannen kunnen alleen ten uitvoer worden gebracht wanneer de lastige Kuindersen tot zwijgen worden gebracht door hun gemeente bij andere te voegen.

Wat die planologische beslissingen betreft: De Noordoostpolder zou voor de deur van Kuinre komen te liggen. Er was een vaart gepland van het dorp naar de nieuwe polder, maar er was geen rekening mee gehouden dat deze vaart pas betekenis zou krijgen als zij aansloot op de benedenloop van de Linde door middel van een schutsluis, waardoor een directe waterwegverbinding tot stand zou komen tussen de Noordoostpolder en de Friese binnenwateren in het oosten. Pas dan zou, menen de Kuindersen, rekening worden gehouden met de belangen van Kuinre en het Friese achterland. Het bovengenoemde adres aan de gemeenteraad dat op 24 april 1939 ter sprake komt, vraagt niet alleen om aansluiting bij Friesland, maar is ook gericht tegen de samenvoeging van de gemeenten. Kuinre moet een zelfstandige gemeente blijven. Alleen op die wijze zou het dorp zich kunnen ontwikkelen tot invalspoort in de nieuwe polder, redeneert men.

Eindconclusie: Kuinre moet een zelfstandige Friese gemeente worden. De belangen van Friesland en het dorp lopen parallel, meent men: Friesland wenst een goede verbinding van de zuidoosthoek van de provincie met de Noordoostpolder en Kuinre wil graag als 'transitohaven' fungeren. Overijssel heeft bij deze hele kwestie niets te winnen en men richt zich in die provincie, analyseren de Kuindersen, vooral op de zuidelijker gelegen kustplaatsen die voor het verkeer te water in de provincie Overijssel meer betekenis hebben.

Het verzet van de Kuindersen wordt landelijk nieuws. Weliswaar besteedt men ook aandacht aan de werkelijke motieven van de Kuindersen, en aan het belang van een goede planning bij de aanleg van de Noordoostpolder, maar de westerlingen in ons land vinden het ook wel een vermakelijk plaatselijk relletje, van behoudzuchtige plattelanders die streven naar zelfstandigheid van hun kleine gemeenschap. Maar er is meer. We leven in 1939 aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog en het opkomend fascisme. Zelfs in de Panorama van 18 mei 1939 waarin verslag wordt gedaan van de protesten van de Kuindersen worden suspecte theorieën van stal gehaald over het 'volkskarakter' van de Kuindersen. Daarvoor duikt men in het verleden. De bevolking zou 'etnisch' gezien 'Fries' zijn. En daaruit zou de hang naar Friesland te verklaren zijn.

Kuinre was in de middeleeuwen een zelfstandig graafschap, dat in 1399 door graaf Herman aan de bisschop van Utrecht werd verkocht, en sindsdien hoorde het dorp bij het Oversticht, maar historisch gezien, qua taal en orientatie, zou Kuinre bij Friesland horen. Veel Kuindersen hadden Friese voorouders. Sommige kranten spraken in dit verband van de 'Sudeten-Duitsers van Friesland'. In commentaren en ingezonden brieven in de Leeuwarder Courant uit die tijd wordt het vraagstuk van de planologische beslissingen m.b.t. de Noordoostpolder en omgeving teruggebracht tot een cultureel-etnisch probleem. Friesland zou zich ermee moeten bemoeien, omdat veel bewoners van de randgebieden eigenlijk 'Friezen' waren en men wilde een groot-Friesland. Naar analogie van de Sudeten-Duitsers sprak men bij Kuinre over een 'anschluss' beweging bij Friesland. De Kuindersen zouden net als de Sudeten meer 'Lebensraum' willen.

De meest onverholen 'bloed en bodem' theorie werd geventileerd in het fascistische Nationale Dagblad, dat munt probeerde te slaan uit de onrust onder de Kuindersen. Men stelde, dat het vanuit 'Friesch-nationalistisch' standpunt gewenst zou zijn, dat Kuinre bij Friesland kwam. Men stelde dat een belangrijk aantal inwoners Fries sprak, terwijl meer dan de helft van Friese afstamming zou zijn, alleen al door immigratie in de laatste honderd jaar. Aansluiting bij Friesland zou belangrijk zijn, omdat dan 'vanaf het Flevomeer tot aan Veenhuizen' een 'homogeen 'Friesch-Saksisch grensgebied' tot Friesland zou behoren, 'wat voor een noodzakelijke zuivering van Friesche en niet-Friesche elementen zeker gewenscht is'. Dit zou dan weer in overeenstemming zijn met de 'Friesch-nationale' beginselen, die uitgaan 'van de drie-eenheid van Friesch bloed, Friesche taal en Friesche cultuur'. Daarom wilden de fascisten de Kuindersen de helpende hand toesteken. Maar, vrezen de fascisten, de democraten in het Provinciale bestuur van Friesland streven naar overleg en samenwerking met Overssel en zijn druk met het samenstellen van een nieuw bestuur na de verkiezingen, die net zijn geweest en zij houden zich niet met de belangrijke Kuinderse kwestie bezig. Zo zie je maar weer, zeiden de fascisten, dat de democratie een belemmering is voor de werkelijke belangen van de bevolking. De hulproep van een door democratie verarmd plaatsje heeft geklonken, zeiden ze.

De Kuindersen blijven blijkens de reportages in de media nuchter hun eigen weg volgen en ze laten zich niet gek maken door allerlei lieden die in troebel water proberen te vissen. Je zou de protestbeweging in Kuinre kunnen zien in een breder perspectief van protesten die klinken bij de discussies over hoe de Noordoostpolder aangelegd zou moeten worden. Zo zijn er ook protesten van boeren op het 'oude land' die te maken krijgen met inklinking van (veen)gronden toen de Noordoostpolder eenmaal klaar was. De aanleg van de polder betekent nl. een daling van de grondwaterspiegel en indroging van de gronden. De bevolking langs de oude Zuiderzee heeft intensief deelgenomen aan protesten tegen allerlei plannen van bestuurlijke organisaties. Bijvoorbeeld ook vissers. Het zijn in de jaren vijftig en daarna enigszins verzwegen sociale bewegingen van de bewoners van het 'oude land' langs de kust van het IJsselmeer. Er is een boek over geschreven door Ir S. Meyn: 'Spanning langs de rand'. De fusie tussen de gemeenten Oldemarkt, Blankenham en Kuinre is in 1973 uiteindelijk toch tot stand gekomen door vorming van de gemeente IJselham, die in 2001 op zijn beurt is opgegaan in de gemeente Steenwijkerland. (bron: website 'Geschiedenis van de Stellingwerven en Noordwest-Overijssel' van Piet van der Lende)

In 't Kuunders Kwartiertje vind je artikelen over de geschiedenis van Kuinre.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Kuinre heeft 7 rijksmonumenten.

- Kuinre heeft 11 gemeentelijke monumenten.

- Begraafplaatsen.

- Gevelstenen in Kuinre.

- In 2016 is de voormalige havenmond van de oude Zuiderzeehaven in Kuinre in ere hersteld. Het object bestaat uit een basaltenkade met daarop een grote houten steiger met aan beide kanten een ouderwets lichtwachtershuisje. De oude havenmond bevindt zich in het Kuinderbos, precies op de grens tussen Overijssel en Flevoland. Het is een toeristische plek, die de herinnering aan de oude Zuiderzeehaven levend moet houden. Het cultuurhistorische element, dat symbool staat voor de voormalige handelshaven, herinnert toekomstige generaties aan de tijd van de Zuiderzee en de inpoldering. Zie ook de videoreportage van RTV Oost.

- In de 17e en 18e eeuw is Kuinre een heerlijkheid met zelfbestuur. Dit bestuur bestaat uit een schout, drie burgemeesters en een raad van 16 leden. In deze tijd is het dorp welvarend door de export van turf en zuivelproducten uit het Friese weidegebied. De bloei van de boterhandel zorgt ervoor dat men in 1776 een nieuwe waag annex raadhuis bouwt. Uit de bewaard gebleven bouwrekeningen blijkt dat men aanvankelijk plannen heeft voor ‘Ripperraatsie van de ouwe Waage tot Cuynre'. Maar in 1775 wordt toch besloten tot de bouw van een nieuwe waag en afbraak van de oude. Voor het ontwerp wordt de stadsarchitect van Kampen, Jan ten Holt (of Ten Houte) aangetrokken.

De bloei van Kuinre houdt aan tot in de eerste helft van de 19e eeuw. In 1886 wordt het laatste botervaatje aan de waag verkocht; de verkoop geschiedt voortaan in de boterfabriek. Het raadhuis blijft in gebruik bij het gemeentebestuur tot 1973, als de gemeente wordt opgeheven. Vier jaar later wordt het gebouw overgedragen aan Vereniging Hendrick de Keyser, die gespecialiseerd is in verwerving, restauratie en vervolgens herbestemming van monumentale objecten. Tijdens een restauratie in 1981 is het gebouw geschikt gemaakt voor bewoning. De waag was een grote ruimte, die deuren aan de voor- en achterzijde had, zodat het zowel vanaf de weg als vanaf het water kon worden betreden. De gevelsteen met bouwjaar en gemeentewapen in het voorportaal, bevond zich vroeger in de voorgevel boven de ingang. De verdieping bevat de raadzaal, de burgemeesterskamer en het trapportaal. De wanden zijn betimmerd met eenvoudig lijstwerk in Lodewijk XV-stijl. In 2017 is er kennelijk een nieuwe bewoner gekomen; het heeft althans in dat jaar te huur gestaan via makelaar Redres.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- De Cranespoor Wandeltocht (eind april), die de organisatoren getuige het www-adres van het evenement kennelijk 'de mooiste wandeling van Nederland' vinden, heeft zijn naam te danken aan Henric de Crane, de roemruchte roofridder die vanaf het jaar 1196 zijn sporen heeft achter gelaten in Kuinre en omgeving. Menig veldslag heeft hij geleverd met de troepen uit Friesland en de bisschop van Utrecht. Zeerover in hart en nieren, menig schip van de rijke Hanzevloot werd op de Zuiderzee geënterd om leeg geplunderd achter gelaten te worden. Kortom een zeer avontuurlijke held.

Alle deelnemers zullen langs de plek wandelen waar Henric ooit zijn roemruchte vesting had gebouwd aan de oevers van de Linde en de Tjonger, in de middeleeuwen ook wel het Bagdad van het Noorden genoemd. De tocht wordt gelopen in het Kuinderbos en rondom Kuinre over het fiets- en wandelnetwerk, maar ook over onverharde bospaden. Je kunt kiezen uit de afstanden 13, 21, 27 en 38 km.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Het door Staatsbosbeheer beheerde Kuinderbos ligt wel tegen Kuinre aan, maar ligt eigenlijk net over de provinciegrens in Flevoland. Het is het oudste en grootste aaneengesloten bos (1100 hectare) van de Noordoostpolder. Van 1947 tot 1953 is dit bos aangelegd middels het planten van honderdduizenden jonge boompjes. Inmiddels is het een volwassen bos. Dankzij de diversiteit aan grondsoorten kent het Kuinderbos een gevarieerde vegetatie. Op diverse plekken is er een mengeling van zure en kalkrijke grond ontstaan. Hierdoor is het mogelijk dat 23 van de 27 varensoorten die Nederland rijk is in het Kuinderbos groeien.

Er groeien maar liefst 350 plantensoorten, waaronder tongvaren, zonnedauw, dennenwolfsklauw en diverse orchideeën. Er leven reeën, vossen, hazen, konijnen en egels. Zelfs de boommarter wordt waargenomen. Zijn aanwezigheid vertelt dat het bos volwassen is, want hij verblijft graag in dikke, holle bomen. Het geroffel van spechten klinkt door het bos. Ook roofvogels zijn er volop. De buizerd, havik, wespendief, sperwer en ransuil zijn vaste gasten. In de zomer zijn er vele vlindersoorten te bewonderen. Rondom de Kuinderplas graast een kudde Welshpony’s en langs de Schansweg een groep IJslandse paarden.

- Wandelroute Kuinderbos (ca. 12 km).

- De Dorpswandeling Kuinre is samengesteld door Plaatselijk Belang i.s.m. Historische Vereniging IJsselham. Tip: het pdf-document dubbelzijdig printen en dan dubbelvouwen, dan heb je een handige A5-folder die je onderweg kunt raadplegen.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Kuinre (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Site van en over Kuinre.

- Nieuws: - Dorpskrant 't Kuunders Kwartiertje is via de link ook online te lezen.

- Onderwijs: - Burgemeester de Ruiterschool.

- Sport: - v.v. Kuinre (voetbal).

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Kuinre alg. nieuw, - idem alg. oud en - idem RK.

Reactie toevoegen