Halderberge

Status
- Halderberge is een gemeente. De gemeente Halderberge is in 1997 ontstaan uit samenvoeging van de gemeenten Oud en Nieuw Gastel, Hoeven en Oudenbosch. Het gemeentehuis staat in Oudenbosch.
- Wapen van de gemeente Halderberge.
- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Halderberge.

Naam
Naamgeving
- Aanvankelijk werd in de ontwerpherindelingsregeling voor de nieuwe gemeente als werknaam Oudenbosch aangehouden, zijnde de naam van de grootste bij de samenvoeging betrokken gemeente. Vervolgens stelden Oud en Nieuw Gastel en Hoeven de naam Markland voor, waar Oudenbosch zich niet in kon vinden. Daarna werd de heemkundekringen binnen het gebied van de nieuwe gemeente gevraagd een onderzoek in te stellen naar een op de historie gebaseerde gemeentenaam. De kringen kwamen unaniem met het voorstel Halderberge, wat het dus uiteindelijk ook is geworden.
- Overigens was de naam Halderberge bij de streekbewoners al langer bekend vanwege de Halderbergselaan in Hoeven en het daaraan gelegen eetcafé D’n Halder.
Naamsverklaring
- “De oorsprong van het toponiem Halderberge is niet eenduidig vast te stellen. Een eerste variant verklaart Halderberg uit Halreberg, waarbij de naam Halre vervolgens is afgeleid van Harle. De samenstelling van har of haar en le of lo staat dan respectievelijk voor een zandige heuvelrug en een bosje op hoge zandgrond. De tweede variant zoekt de betekenis van Halreberg in het Germaans, met name in halan berga waarbij halu staat voor afhellend en berga voor berg. Zowel het beeld van een beboste zandige heuvelrug als dat van een afhellende berg past in het 13e-eeuwse landschap alhier.
De vaststelling van Halderberge als gemeentenaam betekent een blijk van waardering voor de monniken van de abdij van Sint Bernard, die in het laatste kwart van de 13e eeuw de basis hebben gelegd voor de latere ontwikkeling van de dorpsgemeenschappen van Gastel, Hoeven en Oudenbosch. Zoals bekend zijn de woonkernen Stampersgat en Bosschenhoofd van latere datum. De naam Halderberge getuigt bovendien van respect voor ons gezamenlijk verleden, zonder dat de historie van één van de voormalige gemeenten in wezen tekort is gedaan. Met de keuze voor de naam Halderberge hebben het lokale bestuur, de heemkundeikringen en de bevolking laten zien, dat hun geschiedenis meer is dan een opgeslagen archief. Het is een symbool van hun collectief verleden” (aldus de op 22 juli 2000 op 43-jarige leeftijd overleden drs. W.C.M. van Oosterhout in (40).
Van Oosterhout werd enkele weken voor zijn overlijden nog onderscheiden met de Brabants Heemmedaille, een onderscheiding van de overkoepelende provinciale heemkundekringen. In 1985 richtte Van Oosterhout de heemkundekring De Honderd Hoeven op, waarvan hij jarenlang voorzitter was. Verder leverde hij belangrijke bijdragen aan de Jaarboeken van deze heemkundekring en was hij, zoals uit bovengenoemd citaat blijkt, een vurig pleitbezorger van de nieuwe gemeentenaam Halderberge. In 1998 was hij de grote stimulator achter het project dat geleid heeft tot het boek ‘Halderberge oud en nu’ (zie daarvoor verder bij Literatuur).
- “Halderberg wordt ook wel als Halterberg geschreven. Daarin zou het woord aal (abeel of zilverpopulier) en het Oudgermaanse woord ter (boom) terug te vinden zijn. Dan zou de naam kunnen slaan op de begroeiing in de streek. Hoe het ook zij, de naam Halderberge legt in ieder geval een duidelijke verbinding naar de ontstaansjaren van de drie gemeenten, toen Halderberge ook een gemeenschappelijke noemer was voor de drie dorpen” (aldus R.C.M. Jacobs in (45)).

Ligging
De gemeente Halderberge ligt NO van Roosendaal, NW van Etten-Leur.

Statistische gegevens
De gemeente Halderberge heeft ca. 12.000 huizen met ca. 30.000 inwoners.

Geschiedenis
Halderberge was sinds de 13e eeuw de benaming van de streek die ongeveer de huidige fusiegemeente omvatte (de voormalige gemeenten Hoeven, Oudenbosch en een deel van Oud en Nieuw Gastel). Op 6 december 1298 stelde Raso van Gaveren, Heer van Breda, een nieuwe schepenbank in voor de goederen van het Sint Bernardusklooster, voorzover die betrekking hadden op ‘het Land van Halderberg’, dat werd begrensd door Calfsdonk, Hesselake, Barlake, Middelmeer, Mark, de Sprange en het Huelmeer. Daardoor ontstond er een juridische en bestuurlijke eenheid. De streek wordt tegenwoordig Land van Gastel genoemd.

In 1290 zijn de grenzen afgebakend tussen de baronie van Breda en het markiezaat van Bergen op Zoom. Ook daar wordt de naam Halderberge genoemd: “Van Dorlicht*1 werd de grenslijn getrokken ‘toten ogesten Halderberge’. De Halderbergen zijn een rij zandhoogten op het gebied der tegenwoordige gemeente Hoeven en worden herhaaldelijk genoemd in oorkonden, welke zijn opgesteld over de bezittingen der cisterciënsers te Gastel, Oudenbosch en Hoeven. De hoogste ervan moet gezocht worden op de grens Hoeven-Rukven onder de tegenwoordige parochie Bosschenhoofd” (25).
*1 Zie bij Kapelberg.

“In de naam Halderberge wordt al geduid op hoogte. Maar hoogte veronderstelt ook laagte. In het Middeleeuwse Goed van Halderberge was die laagte vaak gevuld met veen. Daaruit kwam de turf- en zoutproductie voort. Het was het begin van een relatieve welvaart in onze streek. Wellicht dat nederzettingen als Gastel, Kuivezand, Nieuwenbosch, Baarlebosch en Hoeven hun ontstaan en naam aan de turfwinning te danken hebben” (40).
- Verhalen over de geschiedenis van Halderberge op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Recente ontwikkelingen
In 1999 is de gemeentelijke monumentenlijst opnieuw vastgesteld. De lijst bevat thans zo’n 160 panden en objecten. Zie voor een beschrijving van bezienswaardige objecten bij de afzonderlijke kernen.

Overnachten
- Vakantiehuizen in de omgeving van Halderberge (online te boeken).

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Halderberge (online te bestellen).

Links
- Officiële site van de gemeente Halderberge.
- Halderbergse Omroep Stichting.