Oudenbosch

Status
- Oudenbosch is een dorp in de gemeente Halderberge. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1996. Oudenbosch is de hoofdplaats van de gemeente Halderberge.
- Wapen van de voormalige gemeente Oudenbosch.
- Onder het dorp Oudenbosch valt ook de buurtschap Galgestraat.

Naam
Naamsverklaring
“De cisterciënzers hebben de waterloop rond 1300 gegraven. Of uitgediept, dat is niet precies bekend. Het stuk rivier tussen De Merck en De Dintel heette toen nog De Baerlaeck. De nederzetting bij het havenhoofd werd Baerlebosch genoemd. Later verschenen aan de Baerlaeck huisjes en bedrijfjes; het Nieuwe Baerlebosch (of Nieuwenbosch). Het Oude Baerlebosch werd al snel Oudenbosch” (aldus M. Buijs van de Heemkundeikring in (334)).
Bijnamen
Oudenbosch wordt vanwege de basiliek ook Brabants Rome en Koepelstad genoemd.
Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet Oudenbosch 't Puitenol. Stichting Oudenbosch Karnaval.

Ligging
Oudenbosch ligt 5 km NO van Roosendaal.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Oudenbosch 481 huizen met 2.739 inwoners, verdeeld in dorp Oudenbosch 330/1.945, buurtschap Bosschenhoofd (ged.) en buurtschap Galgstraat samen 75/389, polder Oudland 51/268 en de buurtschappen Bosschendijk, Kapelstraat en Lollestraten samen 25/137.
- Tegenwoordig heeft Oudenbosch ca. 5.000 huizen met ca. 13.000 inwoners.

Geschiedenis
Barlebos, het latere Oudenbosch, scheidt zich in 1358 van Gastel af en wordt een zelfstandige parochie. Oudenbosch valt sinds 1458 onder het Land, sinds 1533 Markiezaat, van Bergen op Zoom.

De waterloop van Oudenbosch naar de Mark/Dintel is rond 1300 gegraven*1. “Deze werd in de Middeleeuwen vooral gebruikt voor de turfvaart. De turf uit zuidelijker streken (Rucphen, Zundert) kwam via smalle watertjes naar Oudenbosch om op het Turfhoofd te worden overgeslagen op schepen die naar het noorden (Dordrecht) koers zetten. Die smalle watertjes liepen op de plek van het huidige West- en Oost-Vaardeke” (334). Bij de waterloop was een spui met een bassin waar zout werd gewonnen uit het opgeslagen water. De namen Spui en Zellebergen zijn nog steeds bekend. Het veer op Dordrecht stimuleerde sinds de 15e eeuw een levendige handel, waardoor er fraaie panden verrezen aan de haven. Eind 16e eeuw zakte de economie in door verplaatsing van het veer naar Zevenbergen en plunderingen door de Spanjaarden. Velen vertrokken uit de plaats, tot er op een gegeven moment nog maar vier gezinnen over waren. “Toen greep de markiezin van Bergen op Zoom in. Ze organiseerde een veiling waarop alle onbeheerde erven of wat er van over was, aan de man werden gebracht. De handel met Holland werd snel weer opgepakt. Hout, landbouwproducten en vooral bier. Oudenbosch telde veel brouwerijen zoals Fortuijn en Den Anker.

(…) De haven was diep genoeg voor grote schepen en dat was maar goed ook. Toen bouwpastoor Hellemons in 1865 begon met de bouw van zijn basiliek, kwam de diepte goed van pas. Er waren gigantisch veel stenen voor de basiliek nodig. Men wilde een steenfabriek bouwen maar dat bleek niet haalbaar. Alle stenen zijn toen via de haven aangevoerd. (…) Het ging Oudenbosch rond de eeuwwisseling voor de wind en dat wekte in omliggende dorpen veel afgunst. Met name de haven en de postroute Antwerpen-Moerdijk maakten het dorp tot het centrum van West-Brabant. Toen men er ook nog een protserige basiliek ging bouwen, werd het toch echt te gek. De uitdrukking ‘de koepel in de kop hebben’, voor iemand die erg op zichzelf is en geen contact met de omgeving wenst, is in die jaren ontstaan” (334).

In Oudenbosch hebben maar liefst drie suikerfabrieken gefunctioneerd. Ze stonden alle langs de haven. De eerste werd gebouwd in 1862 (werkte tot 1903, daarna gesloopt), de tweede in 1866 (tot 1916, daarna gesloopt) en de derde in 1872 (tot 1917, restanten zijn nog aanwezig, zie bij Schans). “In de jaren zeventig van de 19e eeuw verschaften deze drie fabrieken aan in totaal 690 personen werk. Maar ook indirect zorgde de aanwezigheid van deze fabrieken voor werkgelegenheid in Oudenbosch. Zo was het bedrijf van de familie Soethoudt gespecialiseerd in het slijpen van de messen van de bietensnijmolens” (40). Rond 1900 ontstonden er in de streek coöperatieve suikerfabrieken, die dus gezamenlijk eigendom van de deelnemende boeren waren. De particuliere fabrieken zijn geleidelijk opgegaan in de Centrale Suiker Maatschappij (CSM)*2.

“Naast de activiteiten van en voor de suikerindustrie in de haven was er in Oudenbosch een levendige handel. Het vervoer op wat grotere afstand vond plaats per schip. In die tijd bezochten ruim 3.000 schepen per jaar de Oudenbossche haven. Dus bijna tien schepen per dag met een gemiddelde lading van 63 ton. Uit sociaal-economisch oogpunt zag de gemeente het belang van een goed bevaarbare haven in en besteedde in de tweede helft van de 19e eeuw veel zorg aan het onderhoud ervan. De jaarverslagen uit die tijd getuigen ervan” (40).

Na de Tweede Wereldoorlog nam de betekenis van het water in Oudenbosch sterk af. De suikerfabrieken waren weg, vervoer per spoor won veel terrein en de dure huizen op de Kade werden onbetaalbaar. De panden werden verbouwd en kregen een andere (veelal bedrijfs)functie. In de jaren zeventig en tachtig kwamen er weer particuliere bewoners aan de haven wonen, veelal jachteigenaren. In 1996 is een nieuwe jachthaven in gebruik genomen om de toestroom te kunnen blijven verwerken. Er liggen plannen om de haven zijn oude glorie terug te geven.

*1 Zie verder bij Naam.
*2 Zie voor een toelichting op het suikerfabricageproces en alles wat daaraan voorafgaat ook bij Hoeven > Naam.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Oudenbosch, kunt u terecht bij Heemkundige Kring Broeder Christofoor.
- Verhalen over de geschiedenis van Oudenbosch op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Bezienswaardigheden
- Mariakapellen.

Links
- Woordenboek van het dialect in Oudenbosch.