Oud Gastel

Status
- Oud Gastel is een dorp in de provincie Noord-Brabant, in de streek Baronie en Markiezaat, gemeente Halderberge. T/m 1996 gemeente Oud en Nieuw Gastel.
- Onder het dorp Oud Gastel vallen ook de buurtschappen Gastelsveer, Heinsberg, Kuivezand, Schans en Stoof.

Naam
Naamgeving
Met of zonder streepje, that´s the question...
Met de komst van de nieuwe plaatsnaamborden in verband met de herindeling in 1997 is het streepje tussen Oud en Gastel definitief verdwenen. “Een berucht streepje. In de jaren zestig wijdde de Gastelse gemeenteraad er zelfs een hele raadsvergadering aan. Men wilde een eind maken aan alle dubbele schrijfwijzen. Eén van de vroede vaderen uit die tijd trok de vergelijking met Etten-Leur. ‘Daar kwamen Etten en Leur samen met een streepje. Nou ken ik wel Gastel, maar van het gehucht Oud heb ik hier nog nooit gehoord.’ Een ander deed er een schepje bovenop door ook de naam van Nieuw Gastel te willen verwijderen, ‘want waar ligt dat in hemelsnaam?’ Een derde stelde plagend voor het koppelteken voortaan maar tussen Gas en stel te plaatsen, maar voor een oud fornuis wilde niemand doorgaan” (528). De oude borden worden voorlopig opgeslagen. “Je weet nooit voor welke mooie doeleinden ze nog eens gebruikt kunnen worden”, aldus wethouder C. Pertijs, “in elk geval niet om oude raadsdiscussies nog eens over te doen.”

Inwoners
Inwoners van Oud Gastel heten Gastelaren.

Oudere schrijfwijzen
Oud Gastel heette vroeger Gastel op Zoom, naar de hoge rand (zoom) van Noord-Brabant langs de Westerschelde.

Naamsverklaring
“Er is weleens verondersteld dat de naam Gastel afgeleid zou zijn van het Latijnse woord castellum (kasteel, burcht). In dat geval zou het bestaan van de plaats terug te voeren moeten zijn naar een periode waarin nog Latijnse namen werden gegeven, dus enkele eeuwen vóór de 12e eeuw. Vanwege het ontbreken echter van oudheidkundige resten uit de vroege Middeleeuwen die op bewoning zouden kunnen wijzen, moeten we deze veronderstelling als niet serieus beschouwen.

Minder ver gezocht en waarschijnlijk meer reëel is de verklaring dat deze typisch Brabantse toponiem Gastel of Gestel een samenstelling is van geest (zandgrond) en lo (bos). Voorzover nu bekend, is de bewoning van Gastel in de tweede helft van de 13e eeuw begonnen. De Heer van Breda aan wie het gebied van West-Brabant behoorde, heeft zijn nieuwe landen bevolkt met mensen uit zijn andere heerlijkheden, en kopers van de gronden lieten mensen van elders komen om deze te ontginnen en te exploiteren. Deze mensen kwamen uit Brabant en Vlaanderen. Migratie vanuit Holland kwam in die periode praktisch niet voor.

Waarschijnlijk namen de kolonisten plaatsnamen uit hun eigen streek mee naar hun nieuwe oorden, vooral als zij in groepsverband emigreerden. Het gaf hun toch nog een beetje een ‘thuis’gevoel. De naam Gastel is dan niet zo merkwaardig, want in België is wel een vijftal Gastels bekend en ook in onze provincie kennen we verschillende plaatsnamen met de naam Gastel of Gestel. Zeer waarschijnlijk is Gastel een importnaam. Wanneer in die oorspronkelijke plaats een kasteel heeft gestaan, zou de naam indirect van castellum kunnen zijn afgeleid, maar ook van geest-lo” (aldus R.C.M. Jacobs in (45)).

Ligging
Oud Gastel ligt N van Roosendaal, W van Oudenbosch.

Statistische gegevens
- In 1840 had Oud Gastel 100 huizen met 581 inwoners.
- Tegenwoordig heeft Oud Gastel ca. 3.000 huizen met ca. 7.000 inwoners.

Geschiedenis
“In het jaar 1275 wordt Gastel voor de eerste maal genoemd in de geschreven bronnen. In dat jaar schonken Arnold van Leuven, Heer van Breda, en zijn vrouw Elisabeth aan de Cisterciënzerabdij Sint Bernard op de Schelde de novale (nieuwe) tienden aan de parochie van ‘Gestele’. De abdij kreeg het recht er een pastoor aan te stellen. Het gevolg was dat de al aanwezige priester, waarschijnlijk aangesteld door Arnold van Leuven, ergens anders zijn ambt kon gaan uitoefenen. De medewerking van de abdij werd verder gevraagd om het land van Gastel verder te ontginnen en te exploiteren. De oudste geschiedenis van Gastel is een geschiedenis van de parochie.

Gastel behoorde tot 1287 tot het Land van Breda. Na het overlijden van Arnold van Leuven kwam het in gemeenschappelijk bezit van de Heren van Breda en Bergen op Zoom. Dit duurde tot 1458 toen het geheel onder het Land van Bergen op Zoom kwam te vallen, dat in 1533 werd verheven tot Markiezaat. Gastel groeide als het latere Oud Gastel uit tot de grootste bewoningskern van Oud en Nieuw Gastel” (aldus A.G.H. van Aken en P. Musters in (45)).

Gastel werd reeds in 1276 een zelfstandige parochie, met als patroonheilige Sint Laurentius. Na de Vrede van Munster in 1648 nemen de protestanten de kerk en pastorie in beslag. In 1649 krijgen ze al een predikant. In 1685 verrijst er voor de katholieken een schuurkerk aan de Meir*1. Pas in 1799 krijgen de katholieken hun oude kerk weer terug. De Nederlands Hervormden bouwen in 1809 hun eigen kerk aan de Dorpsstraat.

In 1296 is in Gastel voor het eerst sprake van een eigen schepenbank. In 1811 verdwenen de lokale schepenbanken door de invoering van een nieuwe rechterlijke organisatie met gerechtshoven, arrondissementsrechtbanken en kantongerechten.

Wat wij tegenwoordig het Land van Gastel noemen, heette oorspronkelijk Land van Halderberge. “Daarbij zij aangemerkt, dat het gebruik van de term land in de betekenis van een besloten gebied dat aan een bepaald gezag is onderworpen, er in beide gevallen door historici later is opgeplakt. De benaming Goed van Halderberge*2 komt meer overeen met de historische waarheid van Sinterklaas 1298. Maar eigenlijk zijn de begrippen land, goed en landgoed synoniem, want ze betekenen alle drie ‘grondbezit, waarop iemand rechten heeft’” (aldus drs. W.C.M. van Oosterhout in (40)). Gastel beschikte in 1296 reeds over een schepenbank.

Oud Gastel ligt op zandgrond en is daardoor behouden gebleven in tegenstelling tot het voormalige dorp Nieuw Gastel, dat in (lagergelegen) kleigebied lag en al snel na zijn ontstaan in de 16e eeuw door overstromingen verloren is gegaan.

In 1747 wordt Bergen op Zoom door de Fransen belegerd. Ook Oud Gastel merkt hier de gevolgen van: ‘vreemde’ militairen worden ingekwartierd en de bevolking moet veel vee en foerage afstaan aan de Fransen. Er verrijst een veldschans, Fort Willem, aan de Gastelsedijk West. Dit was een onderdeel van de linie om de Fransen tegen te houden. Ook in 1914-1918 tijdens de Eerste Wereldoorlog, worden er in het kader van de mobilisatie militairen ingekwartierd in Oud Gastel. Tevens vinden talrijke Belgische vluchtelingen onderdak in het dorp. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog wordt Oud Gastel op 30 oktober 1944 bevrijd.

De beetwortelsuikerfabriek Sint Antoine heeft gefunctioneerd van 1890 tot 1934. Voor het personeel werden huizen gebouwd aan de Sint Antoinedijk; twee grote panden voor de directie, een aantal iets kleinere voor het kantoorpersoneel (beide nog aanwezig) en daartussen en aan de overkant kleine arbeiderswoningen (die zijn inmiddels verdwenen).

Oud Gastel heeft een ziekenhuis gehad (later Rooms Katholiek Schippersinternaat). Het pand, gesticht in 1863 in opdracht van het toenmalige rooms-katholiek Parochieel Armbestuur, stond aan de Veerkensweg en is in 1988 afgebroken. Het enige dat er nog van resteert is de gevelsteen die bewaard wordt in het heemkundemuseum. Oorspronkelijk was het een gesticht dat op de eerste plaats diende voor de opvang van zieken, armen, bejaarden en wezen van de Gastelse dorpsgemeenschap. “Het werd beheerd door de zusters van Charitas uit Steenbergen. Hun moederhuis werd later verplaatst naar Roosendaal. Naast de eerdergenoemde verzorgende taken hielden de zusters zich bezig met het geven van godsdienstonderwijs, onderwijs in vrouwelijke handwerken en ze hielden een bewaarschool. Die taak werd in 1901 door de zusters van ’t Withof in Etten overgenomen, toen er naast de kerk een bijzondere, lagere meisjesschool, een naaischool en een bewaarschool opgericht werden. Dit was de latere Bernardusschool. In 1926 werd het gesticht uitgebreid met een complete ziekenafdeling, annex operatiekamer. In 1936 werd de oude kapel van 1868 afgebroken en een nieuwe gebouwd, die er nog steeds staat. Op de plaats van de oude vleugel werd een nieuwe vleugel aangebouwd” (40). In 1954 zijn de zusters vertrokken en werd het ziekenhuis opgeheven. In de oostvleugel werd een schippersinternaat gehuisvest. In 1957 werd er een schippersschool aangebouwd (het pand van de huidige bibliotheek). Schippersschool en -internaat zijn in 1983 opgeheven. Een bootje boven de zijdeur van de bibliotheek is Gastels laatste herinnering aan de dertigjarige periode met schipperskinderen. De schipperskinderen van weleer hangen nog steeds sterk aan elkaar. Vandaar dat men eens in de vijf jaar een reünie organiseert.

*1 Zie verder bij Stoof.
*2 In de akte van 1298 - zie bij Halderberge - is sprake van ‘de goede bi Halderberge’.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Oud Gastel, kunt u terecht bij .
- Heemkundekring Het Land van Gastel.
- Historische geografie van de voormalige gemeente Oud en Nieuw Gastel.

Bezienswaardigheden
- Mariakapellen in Oud Gastel.

Jaarlijkse evenementen
- Werkgroep Sport 't Veerke organiseert een aantal sportieve evenementen zoals Vlietloop, Oranjeloop, Triatlon en Pekkercross (op een zondag in december). Nadere informatie vindt u op hun site.
- Tijdens carnaval heet Oud Gastel 't Vastelaovedzottelaand. Carnavalsstichting De Vastelaovedzotte.

Links
- Fotoreportage van Oud Gastel.