Vaals

Status
- Vaals is een dorp en gemeente in de provincie Limburg, in de streek Heuvelland.
- Wapen van de gemeente Vaals.
- De gemeente Vaals heeft als een van de weinige gemeenten in Zuid-Limburg nog nooit met een gemeentelijke herindeling te maken gehad.
- De gemeente Vaals omvat de dorpen Vaals, Vijlen, Lemiers en Holset.
- Onder het dorp Vaals vallen ook nog de buurtschappen Wolfhaag, Raren/Vaalsbroek en D'n Esch.
- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Vaals.
- Gezien de ligging heeft Vaals veel affiniteit met Duitsland en het Duits. Op het lesrooster van de basisscholen in de gemeente heeft de Duitse taal een vaste plek. In Vaals heeft circa 30 procent van de bevolking de Duitse nationaliteit. Een groot aantal Vaalsenaren werkt in Duitsland. Menige Vaalser student studeert (verder) in Duitsland. De situatie is enigszins vergelijkbaar met Mesch (gem. Eijsden), pal aan het ten dele Franstalige België, waar al jaren Franse les wordt gegeven.

Naam
In het Limburgs
Vols.
Oudere schrijfwijzen
1041 kopie 13e eeuw / 1066 / 1118 of 1119 / 1137 Vals, 1133 Uals, 1202 of 1203 Vaus, 1222 Vails, 1223 Valis, 1229 Vayls, 1230 Voyls, 1238 Uals, 1250 / 1251 / 1252 Vals, 1258 Wals, 1264 / 1265 Vails, 1266 Volse, 1266 Voleest, 1280 Vals en Vailsz, 1286 Wals, 1295 Vails, 1300 Voils, 1308 Vaels, 1313 Volz, 1322 Voels, 1323 Valis, ca. 1320-1345 Valis, ca. 1320-1396 Voels, 1325 Voels, 1340 Vayls, 1350 Vailtz, 1356 Voltze en Volze, 1361 Vols en Voyls, 1375 Vails, 1380 Voels, 1435 Voilst, 1441 Waelst, 1454 Vails, 1515 Baels, 1553 Voelst, 1558 Volst, 1590 Vals, 1592 / 1610 Vaels, 1615 Vols, 1630 / 1663 / 1665 Vaels, 1688 Volsz.
Naamsverklaring
(dit artikel is geschreven door en © Heemkundekring Sankt-Tolbert)
Over de verklaring van de naam Vaals bestaan verschillende tegenstrijdige hypotheses. Maar geen ervan is tot op heden bewezen. Een deel van de hypotheses is blijkbaar geschreven zonder kennis van de preciese topografie van het vroeger gedeelde dorp Vaals (dat bestond uit respectievelijk de parochie Vaals, dus de huidige plaats Vaals [Nederland] en Aken-Vaalserquartier [Duitsland]). Omdat de desbetreffende auteurs verschillende feiten niet kenden, hebben zij deze dientengevolge ook niet in aanmerking genomen en hypotheses van andere auteurs ten onrechte ronduit verworpen.

Wij hebben de hypotheses met betrekking tot de Vaalser topografie onderzocht en willen met de volgende teksten op de vastgestelde feiten wijzen. Volgens deze lijken ons verschillende hypotheses mogelijk, zodat wij geen enkele de voorkeur kunnen geven, ook niet de jongste hypothese van dhr. Schrijnemakers (zie E). Een onderzoek van de etymologische achtergrond van de hypotheses was ons wegens gebrek aan kennis niet mogelijk. Toch zijn wij van mening, dat de elkaar tegensprekende hypotheses heel duidelijk bewijzen wat zij zijn: hypotheses! Het lijkt ons waarschijnlijk dat ook in de toekomst geen van de hypotheses bewezen kan worden.

De volgende hypotheses zijn tot nu toe bekend (ook vermeld in bron 3280):
A) Vaals = vallis (Latijns enkelvoud) = het dal;
B) Vaals = valles (Latijns meervoud) = dalen;
C) Vaals = "fal(i)sa" = Fels, rots / "rotsachtige, steile berg of steile berghelling;
D) Vaals = "wijngaard(en) tegen een helling", afgeleid van het Latijnse "val(lum): steunwal of - muur";
E) Vaals = "vols" = keltisch "hoofd, bron van een rivier";
(wij achten al deze verklaringen, gezien de topografische situatie van Vaals, mogelijk)
F) Vaals = valk / Falke. De hier genoemde publicatie is ons niet bekend; of hier een betrekking tot de topografie van Vaals gegeven is, weten wij niet.

Ons resumé met betrekking tot de hypotheses:
Welke auteur met de etymologische interpretatie van zijn hypothese gelijk heeft, kan vermoedelijk geen andere etymoloog uitmaken - en ook wij kunnen dat niet. Wijzelf vermoeden, ons baserend op de hierna beschreven feiten over de topografie van dorp en parochie Vaals, dat de naam Vaals is af te leiden óf van
1) "valles" = het Latijns meervoud voor "dalen" wegens de verschillende dalen in dorp en parochie Vaals, vooral met betrekking tot het Kerkdal (thans: Von Clermontplein) en het Longendal (thans: Bloemendalstraat) (zie hypothese B);
óf van
2) "vols" = het mogelijk Keltische woord voor "hoofd, bron van een rivier" met betrekking tot het vroegere brongebied van de beek "de Gau" in het Kerkdal (= Von Clermontplein).

Opmerking bij 1):
De naam "Gau" is vermoedelijk en de naam "valles" is zeker van Latijnse / Romaanse komaf, dus kunnen beide in dezelfde tijd zijn ontstaan.
Opmerking bij 2):
Als de naam Vaals inderdaad van het Keltische "vols" (hoofd, bron van een rivier) is afgeleid, behoort hij tot de vele Keltische waterloopnamen in Europa.
Opmerking bij 1) en 2):
Zowel bij "valles" als bij "vols", is de naamgeving voor dezelfde locatie bedoeld = het in een dal, dus het Kerkdal, gelegen brongebied van de Gau.

Ligging
Vaals ligt in het uiterste zuidoosten van de provincie, aan de weg van Maastricht naar Aken, grenzend in het noorden en oosten aan Duitsland (Aken), in het zuiden aan België (Gemmenich en Sippenaeken, gemeente Plombières). Bij het alom bekende Drielandenpunt raken de drie grenzen elkaar.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Vaals 497 huizen met 2.900 inwoners, verdeeld in dorp Vaals 169/1.342 (= huizen/inwoners) met de buurtschappen Wolfhaag 33/190 en Raren 27/114, dorp Holset 22/133 en dorp Vijlhen 138/519 met de buurtschappen Lemiers 28/150, Harles 23/108, Mamelis 15/128, Cottessen 14/96 en Camerig 28/120.
- Voor overige statistische gegevens zie onderaan deze pagina.
- De gemeente Vaals heeft ca. 5.000 huizen met ca. 10.500 inwoners.
- Het dorp Vaals heeft ca. 3.000 huizen met ca. 8.000 inwoners.

Bezienswaardigheden
- Vaalsbroekermolen.

Geschiedenis
Het oudste bewijs voor de nederzetting van mensen op Vaalser grond zijn de vele heuvelgraven in het Malensbos, die uit de Bronstijd dateren (zie verder onder Bezienswaardigheden). Romeinse gebouwen zijn in het gebied van de gemeente Vaals op verschillende plaatsen aantoonbaar (over de vondsten in de overige Vaalser kernen zie ook aldaar). Er waren opgravingen: in 1929 te Lemiers een Villa met badhuis (zie verder bij Lemiers); in 1948 hoek Vaalserhaagweg / Dr. Poelsstraat een afvoerkanaal van een villa of badhuis, die later als fundament voor een graf werd benut; in 1987 bij aanleg van het bungalowpark: fundamenten van een vermoedelijk economisch gebouw.
Nog niet uitgegraven zijn een villa aan de Kelderweg te Vijlen, drie vindplaatsen in Lemiers en twee vermoedelijk Romeinse gebouwen te Raren.

In het gemeentegebied van Vaals waren oorspronkelijk drie R. K. parochies: St. Paulus te Vaals, St. Lambertus te Holset en St. Martinus te Vijlen. Het tot 1937 tot Vijlen behorende Lemiers werd in dat jaar een zelfstandige parochie (St. Catharina).

Tot dorp en parochie St. Paulus Vaals behoorde oorspronkelijk het gebied van de huidige St. Paulusparochie (met Wolfhaag, Raren en Vaalsbroek) en het grootste gedeelte van het thans Duitse Aken-Vaalserquartier. Wanneer het dorp territoriaal werd gedeeld, is niet bekend, in ieder geval was dit reeds in 1322/1325 een feit. De parochie omvatte tot 1804 beide gedeeltes, maar toen werd Vaalserquartier door de Fransen bij de Akense parochie St. Jakob aangesloten (over de Vaalser grens zie Bertram, Mensen, blz. 7 t/m 9 en blz. 25 en 27). Vermoed wordt dat het gebied van de parochie Vaals vroeger tot de parochie St. Hubertus te Gemmenich (België) behoorde. Hierop duidt ook de oude naam Hubertusberg voor de huidige Vaalserberg met zijn Drielandenpunt. In 1266 wordt de kerk van Vaals voor het eerst vermeld.

Men vermoedt dat het gebied van Vaals karolingisch rijksgoed was en óf tot Aken óf tot Gemmenich (thans België) heeft behoord. Het gebied van de gemeente Vaals viel later ten dele onder het Land van 's-Hertogenrade en ten dele onder het Hertogdom Limburg. In 1288 kwamen beide aan Brabant en met Brabant verder aan Bourgondië, vervolgens aan Habsburg, in 1661 kwam Vaals bij de Generale Staten, van 1795-1815 was het Frans, tot 1830 Nederlands, van 1830 tot 1839 Belgisch en in 1839 kwam Vaals tenslotte definitief bij Nederland.

Vaals wordt reeds genoemd in oorkonden van de 24-jarige koning Hendrik III van 13 en 15 februari 1041, waarin hij goederen aldaar, te ‘Vals', aan het sticht Sankt Adalbert te Aken respectievelijk aan zijn aanverwantte Irmingard vermaakt. De eerste schenking had betrekking op de hoeve Sankt Adalbert (gebied Bloemendalstraat 5 t/m 11), de tweede vermoedelijk op Lemiers*1. In 1065 schonk graaf Balduin de Vijfde van Vlaanderen aan het St. Petersticht in Lille 7 hoeven in "Vals"*2. In 1135 wordt als eerste "Vaalsenaar" Vrouw Senneheld op hoeve St. Adalbert vermeld. In 1137 bezat de abdij Stablo -Mamedy grond in "Vals"*2. Van 1251 t/m 1266 werd een Willem van Vaals vermeld (Akense schepen, ridder). Het is niet bekend in welk van die twee Vaalser gedeeltes hij zetelde.
*2 Niet duidelijk is of daarmee het huidige Vaals werd bedoeld, of Aken-Vaalserquartier, of beide.

Volgens een lijst van ca. 1320-1396 werden onder "Voels" 10 bezittingen genoemd, die cijnsen en/of pachten aan de heerlijkheid Einrade (nu: hoeve Einrade, Holset nr. 51 t/m 61) moesten afleveren. In een in 1569 begonnen lijst over de inkomsten van de St. Pauluskerk te Vaals inclusief de pastorie, altaren en broederschapen, worden in totaal ca. 100 tot aflevering verplichte personen genoemd.

In 1602 wordt Schutterij Sint Paulus reeds als bestaande schutterij vermeld.

De 16e en 17e eeuw zijn woelige eeuwen geweest, afwisselend voor katholieken en protestanten naar gelang de machthebbers wisselden.

Nadat het westelijke deel van het dorp Vaals onder het Staatse gezaag was gekomen, werden hier met steun van de overheid vier protestantse kerken gebouwd, namelijk voor de Doopsgezinden of Mennonieten in de 17e eeuw, voor de Franstaligen de Franse of Waalse kerk in 1669, voor de Duits-Hervormden in 1672 aan de noordkant van de kerktoren van de oude R. K. St. Pauluskerk en als laatste de Luthersekerk in 1737. Dit geschiedde om de protestanten te steunen die in het gebied Aken-Burtscheid-Eupen woonden, en daar geen kerkdiensten mochten verrichten. Zij kwamen in grote aantallen naar de diensten in Vaals, die het eerst in noodkerken werden gehouden. In het gebied van de gehele huidige gemeente Vaals was in 1658, dus vóór het Partagetraktaat, volgens een visitatiebericht geen protestant woonachtig. Volgens een familielijst van 1665, dus ná het Partagetraktaat, bevonden zich in de kom van het Staatse Vaals maar 23 huishoudingen, waarvan vijf naar alle waarschijnlijkheid van protestantse functionarissen waren.

Vanaf 1761 verplaatste de Lutherse lakenfabrikant Johan Arnold (von) Clermont zijn bedrijf van Aken naar het Staatse Vaals, dit vermoedelijk primair uit economische alsook in mindere mate uit religieuze motieven. Zijn initiatief bracht voor het Staatse dorpsgedeelte van Vaals grote bloei. Dat gedeelte omvatte nog tot het midden van de 18e eeuw maar 10 tot 12 huizen, met de hierboven vermelde vier protestantse kerken alsook een R.K. kerk. Johan Arnold overleed in 1795. Onder zijn oudste zoon Carl Theodor ging rond 1829 de lakenfabriek failliet. Deze werd verkocht aan de Akense lakenfabrikant Franz Ignaz Tyrell. Nog tot in de 19e eeuw was Vaals bekend om zijn laken- en wolnijverheid. Toch gingen de lakenfabrieken achteruit: in 1830 nog zeven, na 1841 nog vier, in 1852 twee, in 1880 nog één. Veel arbeiders werkten inmiddels in Aken.

In 1777 bracht ook de gereformeerde naaldenfabrikant Jacob Kuhnen uit (Aken-)Burtscheid zijn bedrijf over naar het Staatse Vaals. Omstreeks 1800 was dit bedrijf op het hoogtepunt van zijn bloei.

Vaals had in 1894 de primeur van de eerste elektrische tram (Vaals-Aken, voorheen paardentram) in Nederland.

Recente ontwikkelingen
- Artikel over de reconstructie van de Maastrichterlaan in 2010-2011.
- De gemeente vaals is in 2011 toegetreden tot het internationale gezelschap der Cittaslow-gemeenten. Na Midden-Delfland, Borger-Odoorn en Alphen-Chaam is Vaals nu de 4e gemeente in ons land met dit keurmerk. Het betekent o.a. dat een dergelijke gemeente structureel bijzondere aandacht besteedt aan de aspecten leefomgeving, landschap, streekproducten, gastvrijheid, milieu, infrastructuur, cultuur- en natuurhistorie en het behoud van de specifieke identiteit. Voor nadere informatie zie de link.

Bezienswaardigheden
- Vaals is natuurlijk bekend van het Drielandenpunt, maar is ook nog een tijd een Vierlandenpunt geweest. Hoe dat zit, kunt u lezen onder de link.
- St. Pauluskerk.
- NH kerk.
- Evangelisch-Lutherse kerk.
- Joodse begraafplaats.
- Kasteel Bloemendal.
- Von Clermonthuis.
- De Koperhof.
- Naaldenfabriek Der Bau.
- Obelisk.
- Grafheuvels.
- Grensstenen.
- Hoeve St. Adalbert.
- Kasteel Vaalsbroek.

Musea
- Museum De Kopermolen.
- Museum Vaals.
- Museum Klèng Wach.

Jaarlijkse evenementen
- Lenteconcert van harmonie Sint Cecilia (op een zaterdag in maart). Entree: vrije gave. Nadere informatie op tel. 043-3063789.
- Paas-/Lentemarkt (op de zondag voor Pasen) in Zaal Suisse, Maastrichterlaan 63. Tel. 043-3063630.
- Euregio Jazz Weekend (mei).
- Internationale Kunstmarkt (weekend in juli) op het Von Clermontplein. Met onder meer tentoonstellingen van 80 tot 100 kunstenaars en culinaire kunstwandelingen. Vrij entree.
- Kermis (4 dagen in juli en 4 dagen in oktober). Tijdens de Zomerkermis van juli is op zondag de Üllemarkt, een grote Jaarmarkt met Street Parade die jaarlijks duizenden mensen naar Vaals trekt.
- Vols Tropical (weekend eind juli) met op zondag een Tropical Parade door de straten van Vaals.
- Rommelmarkt (iedere zaterdag in augustus), georganiseerd door Schutterij Sint Paulus. Locatie: Viergrenzenweg 57. Nadere informatie op tel. 043-5420386.
- Concert door Mannenzangvereniging Cecilia 1837 (op een zaterdag in oktober) in Museum De Kopermolen.

Landschap, natuur en recreatie
- In 2011 is in de gemeenten Vaals en Gulpen-Wittem een project gestart rond plattelandsontwikkeling. Het doel van dit project is om natuur, landbouw, waterbeheer en recreatie nieuwe impulsen te geven. Gestreefd wordt om binnen 5 jaar natuurgebieden met elkaar te verbinden tot een robuust en aantrekkelijk landschap. Het project biedt tevens mogelijkheden tot kavelruil voor boeren. Ook wordt gewerkt aan de herbestemming van verlaten boerderijen en bedrijventerreinen. Zo wordt er anno 2011 al volop gewerkt aan landschappelijke verbeteringen in het Vijlenerbos.
- Weekendje Bilderberg Kasteel Vaalsbroek met golf op 2 of 3 greenfees (online te boeken).
- Bossen in de gemeente Vaals.
- Het IVN afd. Vaals organiseert regelmatig lezingen over en excursies door de omgeving. Nadere informatie op tel. 043-3062218.
- Glasblazerij Gerardo Cardinale.
- Labyrint.
- Uitkijktoren Wilhelminatoren.

Overnachten
- Hotels in Vaals en omgeving (online te boeken).

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Vaals (online te bestellen).

Links
- Officiële site van de gemeente Vaals.
- De Vrienden van Vaals is een groep mensen die constructief meedenken en -doen m.b.t. wonen, werken en recreëren/verblijven in de gemeente Vaals.

De informatie over Vaals en de onder de gemeente Vaals vallende kernen is grotendeels samengesteld en geredigeerd door en © Heemkundekring Sankt Tolbert te Vaals.