Sambeek

Plaats
Dorp
Boxmeer
Noordoost-Brabant Land van Cuijk
Noord-Brabant

gemeente_sambeek_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper_kopie.jpg

Gemeente Sambeek anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

Gemeente Sambeek anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

Sambeek

Terug naar boven

Status

- Sambeek is een dorp in de provincie Noord-Brabant, in de regio Noordoost-Brabant, en daarbinnen in de streek Land van Cuijk, gemeente Boxmeer. Het was een zelfstandige gemeente t/m 30-4-1942.

- Wapen van de voormalige gemeente Sambeek.

- Onder het dorp Sambeek vallen ook de buurtschappen Heikant en Oude Waranda.

Terug naar boven

Naam

In het Brabants
Zammek. Wordt ook wel kortweg Beek genoemd.

Oudere vermeldingen
1294 Zannebeeke, 1308 kopie 17e eeuw Sambeeck, 1312 Zannebeke, 1464 Jan van Zambeke, 1532 Sint Jansbeck, 1553 Sambeke, 1558 Sandebecke, 1634 Gerit Wouters van Zantbeeck, 1773 Sambeek, 1803-1820 Sandbeek, 1847 'Sambeek, ook wel Santbeeck genoemd, doch eigenlijk St. Jansbeek'.

Naamsverklaring
De verklaring uit zandbeek 'beek met een zandige bodem' wordt ondersteund door de plaatselijke uitspraak met z- en door het feit dat de overgang van -ndb- tot -mb- een normale vorm van assimilatie is. Latere reïnterpretatie heeft de naam geduid als Sint Jansbeek.(1) Voor nadere informatie over deze Zandbeek zie het hoofdstuk Geschiedenis.

Terug naar boven

Ligging

Sambeek grenst in het W aan de A73, Stevensbeek en Sint Anthonis, in het N aan Boxmeer, in het NO en O aan de rivier de Maas, de provincie Limburg, Heijen en Afferden en in het Z aan Vortum-Mullem, en ligt Z van Gennep en N van Venray.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 omvat de gemeente Sambeek 226 huizen met 1.271 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 131/703 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Mullem 46/281 en Sambeekschenhoek 49/287. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 650 huizen met ca. 1.600 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Zandbeek
In het verleden telde Sambeek minstens twaalf stegen. Het waren enigszins holle paden, die alle naar lager gelegen gebieden liepen. Daardoor waren ze uitstekend geschikt om het overtollige water van herfst, winter en voorjaar langzaam af te voeren. De stegen functioneerden daardoor als een primitief rioolstelsel avant la lettre. De belangrijkste steeg was de Zandsteeg, waaronder in een heel ver verleden de Zandbeek liep. Deze Zandbeek was een beekje dat zijn water uit de hoger gelegen Peel afvoerde naar de Maas. Ten tijde van het ontstaan van het dorp was dit beekje al geheel verzand - vandaar de naam Zandbeek. Aan deze Zandbeek heeft het dorp zijn naam te danken.

De lagere ligging van de Zandsteeg is eeuwenlang gebleven, waardoor deze prima kon functioneren als waterafvoerende steeg. Pas na de Tweede Wereldoorlog is de Zandsteeg opgehoogd met puin afkomstig van de vernielde kerk. Op deze Zandsteeg kwam onder andere de verdwenen Kattensteeg uit ('kat' is een oud woord voor 'nat'). Wat verder richting Maas liep het water van de Duijstersteeg (nu: Pastoor van Berkelstraat) en de Oirlingsesteeg (nu: Strijdhamer/Klokbeker) erin. Het overtollige water werd uiteindelijk afgevoerd in de huidige Sint-Jansbeek. Van daar ging het nog een paar honderd meter verder om uiteindelijk in de Maas uit te stromen. Van alle Sambeekse stegen heeft alleen de Zandsteeg zijn naam behouden. De andere stegen zijn verdwenen of hebben andere namen gekregen. De Zandsteeg is de enige straat in Sambeek die herinnert aan het vroegere stegenstelsel van het dorp. (bron: lezing van René Klaassen tijdens de Historische Avond van Sambeeks Heem in november 2018)

Sambeekse Hoek
De Sambeekse Hoek was een ZW uithoek van de gemeente Sambeek (zie de oude plattegrond elders op deze pagina), die zo ver van de dorpskern vandaan lag, dat de inwoners in Sint Anthonis, dat veel dichterbij lag, naar de kerk gingen. Het betreft de huidige buurtschappen Den Hoek en Rondveld met directe omgeving (Brugstraat, Korte Striep), die tegenwoordig - ook voor de postadressen - onder Sint Anthonis vallen. De buurtschap was vooral agrarisch van aard. Er was ook een lagere school (in 1928 gesloten en inmiddels gesloopt) en een zuivelfabriek. Een bijzondere inwoner was Marie van Hoenselaar, geboren in Westerbeek, als driejarige naar de Sambeekse Hoek verhuisd en de enige dochter van een schaapsherder. Zij mocht gaan studeren en richtte in 1922 in Sint Anthonis de eerste Huishoudschool van Brabant op. Ze zette zich voornamelijk in om de positie van de vrouw te verbeteren.- De heemkundekring van Sint Anthonis heeft in 2011 een boek over de Sambeekse Hoek uitgegeven. - In september 2017 is 8x een - overigens uitverkocht - groot openluchtspel opgevoerd, dat zich afspeelt in de buurtschap Sambeekse Hoek tijdens de Tweee Wereldoorlog. Voor nadere informatie zie Oploo > Links > Overige verenigingen.

Tweede Wereldoorlog
In de buurt van de ‘Franse slag’, een boerderij aan de Sambeeksedijk, is in juni 1944 door de Duitsers begonnen met de aanleg van een airstrip. Deze was bedoeld als uitwijkmogelijkheid/spreiding voor de vliegvelden Volkel en Venlo. Bij de aanleg werden arbeidskrachten uit de omgeving gevorderd en door de burgemeesters van gemeenten aangewezen. Een toenmalig aangestelde vertelde in een interview dat hij de gronden hiervoor heeft moeten ploegen en egaliseren. Het was uiteindelijk niet meer dan een lange grasbaan waarop 1 Duits vliegtuig een proeflanding heeft gemaakt. De aanleg werd opgemerkt door spionagegroep Albrecht. Zij rapporteerden regelmatig de voortgang naar Londen. In het kader van Operatie Market Garden werd geleidelijk aan ook deze regio bevrijd. In september 1944 werd Sambeek frontgebied. Vanuit Sint Anthonis werden door de Engelsen verkenningstochten gemaakt. Bij een van die tochten werd de airstrip ontdekt. Besloten werd om deze te gebruiken als vliegveld voor hun lichte verkenningsvliegtuigen. Deze vliegtuigen dienden om waarnemingen te doen voor de artillerie. Het vliegveld is van half tot eind oktober 1944 voor dit doel in gebruik geweest.

Van de ruim 6.000 in de Tweede Wereldoorlog in Nederland neergehaalde/neergestorte vliegtuigen is een aantal in de omgeving van Sambeek neergekomen. Zo zijn er twee Engelse bommenwerpers neergestort, waaronder een op 7 september 1941, met 5 inzittenden. De bemanning kwam hierbij om het leven en is begraven in Woensel. Op 12 juni 1943 stortte een Halifax II na een luchtgevecht neer bij de Heikantsepeelweg. Bij deze crash kwamen alle 7 bemanningsleden om het leven. Met een nieuw type nachtjager werden die nacht door dezelfde vlieger nog 4 vliegtuigen neergeschoten. (bron: lezing van Jan Hooiveld tijdens de Historische Avond van Sambeeks Heem in november 2018)

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Sambeek, kun je terecht bij de volgende instantie en sites:

- Stichting Sambeeks Heem. Al jarenlang heeft de sticbting de wens een eigen heemkamer te bezitten. Het dilemma is dat de stichting geen structurele inkomsten heeft, maar afhankelijk is van een kleine gemeentelijke subsidie, giften en donateurs. In 2018 heeft Sambeeks Heem een prachtig aanbod gekregen om twee kamers in het oude Catharinaklooster te mogen inrichten. De gebroeders Pascal en Michel Uyen hebben deze kamers beschikbaar gesteld. Er is hard gewerkt aan het opknappen van de ruimtes. In maart 2019 is de Jos Kuijpers Heemkamer feestelijk geopend. De opening is verricht door voorzitter René Klaassen, waarbij hij memoreerde aan het vele werk van de grote inspirator van Sambeeks Heem Jos Kuijpers, die de lokale Sambeekse geschiedenis op de kaart heeft gezet. Als eerbetoon is postuum de heemkamer naar Jos genoemd. Wethouder Willy Hendriks onthulde de oorkonde die het vele werk van Jos schetst. Een speciaal woord werd gericht aan een bijzondere gast, nl. de kleinzoon van de laatste burgemeester van Sambeek: Piet Stevens. Hij bracht 2 schilderijen van zijn grootvader en overgrootvader mee: de laatste 2 burgemeesters van de gemeente.

"Sambeeks Heem opent elke 1e donderdag van de maand de Jos Kuijpers Heemkamer (adres: Catharinaklooster, Torenstraat 41) voor iedereen die iets over (oud) Sambeek kan vertellen; weet heeft van nieuwe ontwikkelingen in het dorp (die uiteindelijk ook geschiedenis zullen worden); materialen heeft die eigenlijk collectief bewaard moeten worden; persoonlijke familiaire documenten, foto’s of bidprentjes heeft en niet weet wat er mee te moeten doen. Ook vragen kunnen mogelijk beantwoord worden. Er is veel documentatiemateriaal in de Heemkamer. Het kan ook zijn dat iemand met een onderzoek bezig is en informatie nodig heeft. Voor al deze zaken zijn er elke 1e donderdag van de maand enkele leden van Sambeeks Heem aanwezig, om je onder het genot van een bakje koffie met je vragen op weg te helpen. We hopen dat je van deze gelegenheden gebruik gaat maken."

- Verhalen over de geschiedenis van Sambeek op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Sambeek heeft 41 rijksmonumenten, waarvan er 25 betrekking hebben op de RK begraafplaats met zich aldaar bevindende grafkruisen.

- Sambeek heeft 8 gemeentelijke monumenten.

- In 1486 wordt begonnen met de bouw van de RK kerk in Sambeek. In 1532 komt deze gereed. De bouw heeft dus 46 jaar geduurd! In 1944 wordt de kerk verwoest tijdens pogingen van de Duitsers om de kerktoren op te blazen. De toren blijkt dermate stevig gebouwd dat ze slechts gedeeltelijk beschadigd raakt. De kerk is dusdanig beschadigd dat ze afgebroken moet worden. In 1946 wordt er een noodkerk in gebruik genomen. In 1953 komt de huidige Sint Jan de Doperkerk (Grotestraat 63) gereed. Deze kerk is niet op de plaats van de oude kerk gebouwd maar ernaast, waardoor de kerktoren los van de kerk is komen te staan.

De imposante, rijksmonumentale kerktoren wordt in de volksmond de Knoeper genoemd. De inwoners hebben in 2012 veel geld ingezameld om restauratie van de toren mogelijk te maken. In 2018 was er een verkiezing van het 'Pronkstuk van Sambeek'. De inwoners konden kiezen uit een selectie van elf potentiële pronkstukken. Van de 161 inwoners die een stem uitbrachten, kozen er 77 voor de kerktoren. Dat was een duidelijke overwinning. Nummer twee, de Elisabeth-hoeve, een oude boerderij, kreeg 14 stemmen, en nummer drie, het oude gemeentehuis, kreeg er 13.

- Het oudste deel van het voormalige klooster van de Zusters Monialen Redemptoristinnen in Sambeek (Grotestraat 69), de noordvleugel, is in 1874 gebouwd, in een sobere neorenaissancestijl. Aan de zuidzijde is een houten veranda gebouwd, waarschijnlijk in 1888. De kapelvleugel, met de neogotische kapel, is in 1882, en de oost- en zuidvleugel zijn in 1888 toegevoegd door architect J.H.J. Kayser, in neogotische stijl. Deze vleugels zijn wat meer versierd dan het oudste gedeelte (spitsboognissen in de topgevels, siermetselwerk in de bogen boven de vensters, een gemetseld fries onder de dakrand zoals gebruikelijk in de regio), maar nog altijd relatief sober, in overeenstemming met het karakter van de orde. De redemptoristinnen behoren tot een contemplatieve orde. Het betreft daarom een ‘slotklooster’, waartoe buitenstaanders in principe geen toegang hadden. Het hele gebouw bestaat daarom in wezen uit twee gescheiden systemen naast elkaar: het gastengedeelte, waar buitenstaanders wel toegang hadden, en het slot.

In de noordgevel van de kapel zit een groot glas-in-loodraam met een voorstelling van het Heilig Hart, geflankeerd door Theresia van Avila, Maria, Jozef en Franciscus van Sales. Het raam wordt door deskundigen toegeschreven aan Frans Nicolas, die circa 1855 een glasatelier stichtte in Roermond, dat zou uitgroeien tot het beroemdste van Nederland en tot ver buiten de grenzen glas-in-loodramen zou leveren. Aan de andere kant, op het koorbalkon, staat het orgel uit 1889 (van Winkels te Boxmeer), met ornamenten in neogotische stijl. In de wand beneden in de kapel zijn gipsen kruiswegstaties uit ongeveer 1900 ingemetseld. De kloosterboerderij, ofwel het St. Jozefshuis, is gebouwd in 1925.

De kloostertuin is (buiten het kloostergebouw en de boerderij) geheel omgeven door een bakstenen muur van ongeveer drie meter hoog, met een deels gepleisterde ezelsrug. Op deze muur groeit een interessante vegetatie van muurplanten, zoals steenbreekvarens (de grootste concentratie van Oost-Brabant) en muurvarens. In de tuin staan diverse bouwwerken en beelden. Het belangrijkste hiervan is de grafkapel uit 1894. Deze is gesticht naar Italiaans voorbeeld, maar gebouwd in lokale bouwstijl. Ze bestaat uit een centrale hal met een vloer onder maaiveldniveau, met aan weerszijden nissen voor de bijzetting van overleden zusters, die werden afgesloten met grafstenen. De Lourdesgrot, met een beeld van Maria en van Bernadette, dateert uit omstreeks 1930, en is opgebouwd uit ‘ratels’ (afgekeurde bakstenen). Midden in de binnentuin staat een Heilig Hartbeeld uit omstreeks 1925 en iets westelijker een Calvariegroep van rond 1930. In 2001 is het complex aangewezen als rijksmonument. Het complex omvat in totaal 6 rijksmonumentale objecten, waarover je nadere informatie kunt vinden in de hierboven gelinkte rijksmonumentenlijst.

In 1993 verhuizen de zusters naar kloosterbejaardenoord Sint Anna te Boxmeer. Het kloostercomplex wordt verkocht aan Stichting Beth Hachajiem, die ook reeds het klooster van dezelfde orde in Velp bij Grave had verworven. In Sambeek vestigt zich een groep mensen, die zich in de loop der jaren heeft losgemaakt van Stichting Beth Hachajiem en sinds 1997 als zelfstandige Stichting Het Kloosterhuis werkt aan de realisering van de doelstellingen van de stichting: het handhaven van het uiterlijk aanzien van het kloostercomplex; het mogelijk maken van religieuze en culturele activiteiten in de kapel en het bieden van tijdelijk onderdak. Op de site van de stichting vind je uitvoerige informatie over het klooster, de vroegere zusters en de huidige stichting en haar activiteiten. Er zijn regelmatig concerten. Delen van het complex zijn voor uiteenlopende activiteiten te huur. Blijkens de pagina onder deze link is er ook de intentie er een museum te realiseren over de geschiedenis van het klooster en de zusters, maar zo te zien is dat er nog niet van gekomen, omdat wij er niets lezen over openingstijden en toegangsprijzen.

- Gevelstenen in Sambeek.

Terug naar boven

Evenementen en activiteiten

- De in 2018 opgerichte stichting Vrienden van Sambeek heeft als doel om de samenleving en saamhorigheid van het dorp een boost te geven. Dat doen ze door het organiseren van diverse evenementen en activiteiten door het jaar heen.

- Lindefeesten (meerdaags muziekevenement, eind maart / begin april).

- Kermis (eind augustus).

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Bij onderzoek naar de effectiviteit van agrarisch natuurbeheer in Sambeek is de wezel in september 2017 op maar liefst 7 van de 10 locaties waargenomen. Het beschermde dier lijkt hier dus goed vertegenwoordigd. Van de hermelijn ontbreekt helaas nog elk spoor. Het onderzoek is uitgevoerd met behulp van 10 zogeheten marterboxen. Een marterbox is een houten kist waarin een cameraval is geïnstalleerd. Dieren worden met visolie naar binnen gelokt, waarna een filmpje van de desbetreffende bezoeker wordt gemaakt. In veel gevallen gaat het om veldmuizen, bosmuizen en de nodige naaktslakken. Hier bleken ook wezels de kasten te bezoeken: wel 80 keer. Uiteindelijk bleek de wezel gefilmd in 7 van de 10 marterboxen: een geweldige score en verbetering ten opzichte van 2016, toen de wezel zich hier slechts 4 keer liet zien op 1 locatie.

- De dikste linde van Nederland en wellicht ook de oudste boom van Nederland - in ieder geval behoort hij tot de handvol oudste - staat in Sambeek (bij Grotestraat 93). Het is een lindeboom, met een hoogte van 24 meter en een stamomtrek van 7,97 meter (gemeten in 2004). De boom is niet alleen erg dik maar ook erg oud; hij is tussen de 350 en 500 jaar oud - de precieze leeftijd kan niet bepaald worden op basis van jaarringen, omdat de boom hol is - en heeft dus vermoedelijk de Tachtigjare Oorlog (1568-1648) nog meegemaakt. In de jaren zeventig van de 20e eeuw is ƒ 12.000 ingezameld om de boom een opknapbeurt te geven. Er is toen o.a. een kabel gespannen om de takken te verankeren. In de grond zijn ca. 400 gaten geboord om voedingsstoffen toe te dienen en de stam kreeg extra stevigheid door deze met ijzeren stangen vast te zetten. Hierdoor is de Linde van Sambeek tegenwoordig in een redelijk goede conditie. Volgens regiocoördinator Joep van Bergeijk van de Bomenstichting is de boom zelfs nog zo gezond dat hij zeker nóg wel 500 jaar mee kan.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Sambeek (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Onderwijs: - "Het team van Basisschool De Bolster in Sambeek is zich er van bewust dat ieder kind uniek is. In ons onderwijs willen we ieder uniek kind zo optimaal mogelijk tot ontwikkeling laten komen. We vinden het daarom erg belangrijk dat er een veilige sfeer heerst op onze school. Binnen die veilige sfeer willen we ieder kind uitdagen om zich maximaal te ontwikkelen. Wij streven dan ook een zeer goed pedagogisch klimaat na. Voor kinderen met leerproblemen is er passende ondersteuning en hoog- en meerbegaafde kinderen krijgen extra uitdaging. De hoogbegaafde leerlingen gaan 1x per week naar de Plusklas van onze stichting Optimus. Wij zien onszelf als een lerende organisatie. Niet alleen de kinderen leren hier op school, maar het team ook. Wij vinden het belangrijk dat wij met de maatschappelijke ontwikkelingen meegaan, zodat onze kinderen een goede basis meekrijgen."

- Muziek: - "Het harmonieorkest van Semper Unitas uit Sambeek is een bevlogen en enthousiast orkest en bestaat momenteel uit ca. 80 spelende leden. Door onze leden in opleiding wordt het harmonieorkest ook wel de grote harmonie genoemd, een term die dus niet zo verkeerd gekozen is. De meeste instrumenten behoren tot de basisinstrumenten van een harmonieorkest, maar dirigent Geert Mooren probeert de symfonische klank van het orkest te vervolmaken, door ook wat bijzondere instrumenten aan het orkest toe te voegen. Zo wordt sinds een aantal jaar de contrabasklarinet bespeeld en we hebben ook vier cellos in het orkest. Daarnaast is er een strijkbassist in opleiding.

Het programma bestaat afwisselend uit lichte en klassieke muziek en daardoor komt iedereen aan zijn trekken. Zo heeft Semper Unitas al tweemaal de Rabo Music Sensation georganiseerd, een geweldig spektakel met muziek, dans en zang, waar al meer dan zevenduizend man van hebben mogen genieten. Daarnaast gaat het orkest een keer in de vier jaar op concours, er wordt dan een symfonisch programma gespeeld, waardoor qua muzikaliteit het uiterste van de orkestleden en dirigent wordt gevraagd. Het harmonieorkest komt uit in de concertafdeling, het hoogste amateurniveau dat behaald kan worden. Maar ondanks haar hoge niveau is de harmonie ook nog een echte dorpsharmonie. Zo begeleidt ze de mis bij eerste communie, geeft ze jaarlijks een gratis kerstconcert en verzorgt ze regelmatig een zomeravondconcert tijdens de viering van Sint Jan. Ook wordt jaarlijks de intocht van Sint Nicolaas in Sambeek muzikaal begeleid en brengt de harmonie regelmatig serenades, bijvoorbeeld aan dorpsgenoten die een lintje hebben gekregen of aan stellen vijftig jaar getrouwd zijn."

- Sport: - Voetbalvereniging v.v. Sambeek.

- Volleybalclub Avance.

- Overige verenigingen: - Toneelvereniging Vortums en Sambeeks Toneel (VEST).

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Sambeek RK.

Reactie toevoegen