Putte

Plaats
Dorp
Woensdrecht
West-Brabant Baronie en Markiezaat
Noord-Brabant

putte kapel cluse ter dune 1976 [640x480].jpg

Putte Kapel Cluse Ter Dune 1976

Putte Kapel Cluse Ter Dune 1976

NB gemeente Putte in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Putte in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Putte in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Putte

Terug naar boven

Status

- Putte is een dorp in de provincie Noord-Brabant, in de regio West-Brabant, en daarbinnen in de streek Baronie en Markiezaat, gemeente Woensdrecht. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1996.

- Wapen van de voormalige gemeente Putte.

Terug naar boven

Naam

Oudere schrijfwijzen
1260 Putten, 1277 Pitte, 14e eeuw Putte.

Naamsverklaring
-Identiek met putte ‘put, kuil’, voor het halen van water of turf (vergelijk pit ‘kolenmijn’). In dit geval is ook een betekenis ‘grenskuil’ voorgesteld. (1)

-De toelichting bij de wandelroute Bossenloop stelt: “Er bestaat net zoals bij de meeste plaatsnamen ook in dit geval enige onduidelijkheid omtrent de afleiding van de naam Putte. De meest simpele verklaring is hoogst waarschijnlijk dat de plaats de naam heeft gekregen vanwege een waterput, die men hier vond. Dit geldt namelijk ook voor Putten (Gelderland) en andere gelijksoortige plaatsnamen in Nederlands en Belgisch Limburg en in Zuid-Holand. Een andere zeer reële mogelijkheid is, dat de naam betekent ‘gelegen in een laagte’. Wanneer men namelijk vanuit Hoogerheide, dat twintig meter boven NAP ligt, via de Putseweg en de Antwerpsestraat tussen de heuvels door, naar Putte rijdt, daalt men af tot een hoogte van één meter boven NAP.”

Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet het dorp Put en Buntland.

Terug naar boven

Ligging

Putte ligt 10 km ZO van Woensdrecht. Het dorp ligt gedeeltelijk op Belgisch grondgebied en is daar ook nog eens over 3 gemeenten verdeeld: Stabroek, Kapellen en Kalmthout. Artikel over de bijzondere ligging van Putte.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Putte 116 huizen met 671 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 71/411 (= huizen/inwoners) en de  buurtschappen Straat (Putsche Straat) 42/247 en Koudeheide 3/13. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 1.600 huizen met ca. 4.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

“Zij bestaan meest door landbouw, houtteelt en mattenvlechten, terwijl de roep gaat dat velen zich aan den smokkelhandel overgeven” (Witkamp, 1877). Witkamp’s diplomatieke formulering zou weleens op waarheid kunnen berusten; in 1997 bestond Putte 750 jaar en ter gelegenheid hiervan heeft men een munt uitgegeven (waarmee in alle drie de Putte’s betaald kon worden, oplage 10.000 stuks) die ‘Smokkelaer’ was gedoopt… De munt had een waarde van vijf gulden (circa €2,30).

Lieden die werden betrapt op smokkelen of ‘stroopen’, konden in de jaren dertig overigens rekenen op inhouding van de ‘steun’ of schorsing bij de werkverschaffing. De Commissaris der Koningin in Noord-Brabant, A. van Rijckevorsel, schrijft namelijk aan de ‘heeren burgemeesters’ in het bijvoegsel bij Staatsblad 130 van 1937: “Zoals U bekend is, is het de wensch van den Minister van Sociale Zaken, dat strenge maatregelen worden genomen tegen steuntrekkers of tewerkgestelden bij de werkverschaffing, indien deze zich bezig houden met smokkelen en/of stroopen. In dit geval worden zij voor korteren of langeren tijd uitgesloten van steun of wel geschorst bij de werkverschaffing. Niet op allen, die zich aan bovenbedoelde feiten schuldig maken, kunnen echter voorschreven straffen worden toegepast. Dit geldt hen, die wegens smokkelen of stroopen worden geverbaliseerd in een andere gemeente dan waarin zij woonachtig zijn. Ik doe daarom een beroep op Uwe medewerking, opdat opgaven omtrent in Uwe gemeente geconstateerde overtredingen als bovenbedoeld, welke zijn begaan door personen, die elders wonen, worden ter kennis gebracht van de burgemeesters hunner woonplaats. Ten einde het hieraan verbonden werk tot een minimum te beperken, zijn de opgaven kort en zakelijk te verstrekken.”

De NH kerk is reeds in 1794 afgebroken.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Putte, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- Heemkundekring Het Zuidkwartier.

- Verhalen over de geschiedenis van Putte op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- In 2012 is het Tervoplein rigoreus geherstructureerd. De bestaande bebouwing, inclusief de supermarkt, is afgebroken. Daarvoor in de plaats zijn nieuwe winkelruimten gebouwd met daarboven appartementen.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Putte heeft 17 rijksmonumenten.

- “In Putte bevinden drie begraafplaatsen waar overwegend Belgische joden uit de regio Antwerpen begraven liggen. Een begraafplaats uit 1908, een uit 1914 en een uit 1923, in gebruik bij drie verschillende joodse begrafenisverenigingen. De reden waarom al deze joodse mensen niet in België begraven wilden worden, ligt meer voor de hand dan men in eerste instantie zou vermoeden. De joodse wetten bepalen dat een graf nooit opgeruimd mag worden (de joden baseren zich daarbij op Genesis 23, waarin Abraham voor zijn overleden vrouw Sara ‘een eigen grafstede voor de volle prijs’ koopt van de Hethieten, voor vierhonderd sikkelen zilver, red.). Omdat de Belgische begraafwet eist dat een graf na 25 jaar wordt overgraven en de Nederlandse wetgeving toelaat dat een graf blijft liggen, kocht de Antwerpse joodse gemeenschap in de 19e eeuw, vlak over de Nederlandse grens, grond die als begraafplaats werd ingericht. Zo vond een aantal Belgen in Nederland een laatste rustplaats” (26).

Van de begraafplaatsen ligt er één aan de Putseweg (Shomre Hadas) en twee aan de Noordweg (Machsike Hadass en Frechie Stichting). De namen van de begraafplaatsen zijn die van de begrafenisverenigingen van de Joodse gemeenschappen in Antwerpen. Mocht je ooit een joodse begraafplaats willen bezoeken, hou er dan rekening mee dat voor mannen een hoofddeksel verplicht is. Putte vormde nooit een zelfstandige Joodse gemeenschap, maar viel onder Bergen op Zoom. Het totaal aantal begravenen op deze drie begraafplaatsen is niet bekend, maar het zijn er tienduizenden. De begraafplaatsen zijn tezamen wel een hele straat lang en staan helemaal vol. Ze zijn zo groot dat ze vanuit een vliegtuig op volle hoogte (ca. 10 km) nog goed te zien zijn.

- De basilicale kerk dateert uit 1953 en is een ontwerp van de Roosendaalse architect Jac. Hurks. De vorige kerk is in mei 1940 verwoest door terugtrekkende Franse troepen, die de Nederlanders te hulp waren gekomen tegen het Duitse geweld. De toren uit 1865 is wel bewaard gebleven en staat nu los van de huidige kerk.

- De RK pastorie bij de Dionysiuskerk is een classicistisch herenhuis met een gepleisterde gevel en een driehoekig vlak, dat de gevel bekroont. Het fronton boven ramen en deuren gold eertijds als een versiering en ook als een statussymbool voor de welgestelde klasse.

- Het barokke borstbeeld van de beroemde schilder Jacobus Jordaens staat midden in het dorp, vlak voor de grens. Het werd bij gelegenheid van de 300e verjaardag van de schilder Rubens in 1877 gemaakt door Jef Lambeaux. Jordaens, geboren in 1593 te Antwerpen, stierf in 1678 eveneens te Antwerpen, maar mocht daar niet begraven worden omdat hij in 1650 protestant was geworden. Daarom is hij - evenals zijn vrouw Catharina al eerder, in 1659 - begraven op de begraafplaats van de hervormde gemeente te Putte. Het dorp lag immers net over de grens en in die tijd dus in protestants gebied. Zoals omgekeerd katholieken die in Noord-Brabant woonden, zich net over de grens in de Zuidelijke Nederlanden (‘Zuid’-Brabant) op een katholieke begraafplaats lieten begraven.

- Pagina met foto en toelichting over het oorlogsmonument in Putte.

- In het voormalige gemeentehuis is sinds 1998 de Kredietbank Nederland gevestigd.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Het Wagenspelfestival (weekend eind juni) vindt plaats in en om kasteel Ravenhof, dat op Belgisch grondgebied ligt. Het festival staat bekend als Vlaanderens grootste straattheaterfestival. Het wagenspel is de eerste vorm van geschreven toneel. Meestal werden korte stukjes gespeeld met een opvoedkundig of stichtelijk karakter. Dat was in de middeleeuwen het geval. Later werden de toneelstukjes vrijmoediger. Het gratis toegankelijke festival biedt de bezoeker in twee dagen maar liefst ca. achttien voorstellingen. Het evenement is ‘kindvriendelijk’. Kinderen kunnen hier kennismaken met toneel en cultuur. Zij wandelen als het ware tussen de spelers in. Een aantal producties is ook specifiek op de jeugd afgestemd.

- Jaarmarkt, kermis en wielerwedstrijden (half oktober).

- De Wandelende Krabben organiseren op een zaterdag in november de Sint Nicolaastocht. Je kunt kiezen uit de afstanden 6, 12, 18, 24 en 30 kilometer. De route gaat door prachtige natuurgebieden zoals De Zoom / Kalmthoutse Heide, Stoppelbergen, Ravenhof / Moretusbos. Onderweg kom je bezienswaardigheden tegen zoals kasteel Ravenhof en theehuisje de Gloriëtte. En als het even meezit kom je onderweg ook Sint en zijn Pieten nog tegen... Inlichtingen: tel. 0164-614084.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Het 77 ha grote Moretusbos is genoemd naar jonkheer Johannes Josephus Moretus, een telg van de rijke Antwerpse drukkersfamilie Plantin, wiens geslacht het in dit bos liggende landgoed Ravenhof bezat van 1679 tot 1980. In dat jaar werd het verkocht aan de gemeente Putte, die het op haar beurt overdroeg aan Staatsbosbeheer. O grenzend aan Putte, gedeeltelijk op Belgisch grondgebied. De weg Oud Broek vormt de landsgrens en snijdt het kasteelpark doormidden. Het gebied maakt onderdeel uit van De Brabantse Wal.

Het bos is in de jaren 1760-1780 aangelegd op initiatief van de hiervoor genoemde hr. Moretus. De kale heidevlakte werd door de dorpelingen van Putte omgetoverd in een parkbos naar voorbeeld van de paleistuinen van Versailles. Tegenwoordig zouden wij zoiets een werkgelegenheidsproject noemen. Er werd in die tijd in het dorp namelijk bittere armoe geleden. De jonkheer zag dat ook en aangezien hij een voor zijn tijd sociaal voelend mens was, besloot hij er wat aan te doen. De mensen gewoon geld geven om brood te kopen, ging hem te ver. Dat paste niet in zijn arbeidsmoraal. Zij moesten er wel wat voor doen. Daarom bood hij ze de gelegenheid tegen betaling te helpen bij de aanleg van een bos rond zijn kasteel Ravenhof.

De Putse bevolking, die nota bene had geholpen bij de aanleg van het bos, mocht er eeuwenlang alleen naar kijken en niet inkomen. Na 1980, toen het landgoed werd overgedragen aan Staatsbosbeheer, is het opengesteld en zijn er fiets- en wandelpaden aangelegd en bankjes geplaatst.

“Niets is natuurlijk in het Moretusbos. Zelfs de hoogteverschillen zijn kunstmatig. Als leek denk je in eerste instantie nog van doen te hebben met een verdwaalde uitloper van de Brabantse Wal, maar de werkelijkheid is een stuk trivialer, vertelt Frans van Gils (die hier tot 1999 opzichter en boswachter was, red.): ‘Het zijn gewoon dijkjes. Met schop en kruiwagen aangelegd tot meerdere eer en glorie van de familie Moretus, want die gebruikte de dijkjes om er met haar gasten te flaneren” (783). Kasteel Ravenhof staat op Belgisch grondgebied. Een paar honderd meter verderop staat theehuis De Gloriëtte (1768) op een terp op Nederlands grondgebied.

Ook de kenmerken van de neoromantiek uit de 19e eeuw zijn nog terug te vinden. Dan gaat het met name om de aanwezigheid van rododendronstruiken, die in het midden van de 19e eeuw door de familie Moretus uit Amerika werden geïmporteerd, een voorbeeld dat door andere landgoedeigenaren uit de omgeving gevolgd wordt, met als resultaat dat bijna de hele Zuidwesthoek vol staat met rododendrons, die overigens bloeien in mei en juni.

- Bosgebied De Stoppelbergen, NW van Putte, is 168 hectare groot en wordt beheerd door Staatsbosbeheer. Voormalig zeeduinengebied, dat beplant is met naaldbos om verstuiven tegen te gaan. De zeeden is hier een kenmerkende boomsoort. Opvallend is dat er in dit bos vrij veel natuurlijke verjonging plaatsvindt. Het bos behoort tot het gebied van De Brabantse Wal en ligt op geaccidenteerde stuifzandgronden.

- De Zoom / Kalmthoutse Heide is een grensoverschrijdend Nationaal Park. Het Nederlandse deel (De Zoom) ligt in de gemeente Woensdrecht. Het Belgische deel (Kalmthoutse Heide) valt onder de gemeenten Essen en Kalmthout. Het gebied heeft in 2000 de status van ‘grensoverschrijdend Nationaal Park’ gekregen. Het gebied heeft een omvang van 3.750 hectare en bestaat uit grote delen heide (zowel droge als natte) en vele vennen, een centraal gelegen stuifzandgebied en grote stukken naaldbos. Er komt een grote verscheidenheid aan planten en dieren voor. Met name het insectenleven is zeer rijk: vlinders, hommels, zweefvliegen, bijen, maar ook de aan het zand gebonden insecten zoals mierenleeuw, zandloopkever en dergelijke. Nadere informatie: Bezoekerscentrum en Natuureducatiecentrum De Vroente te Kalmthout.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoreportage van Putte door Kees Wittenbols uit Breda.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Putte (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Nieuws: - Nieuws uit Putte op Facebook.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Putte (algemene begraafplaats aan de Acacialaan), met foto's van de grafzerken.

Reactie toevoegen