Overlangbroek

Plaats
Dorp
Wijk bij Duurstede
Kromme Rijnstreek
Utrecht

overlangbroek_collage.jpg

Overlangbroek is een dorp in de provincie Utrecht, gemeente Wijk bij Duurstede. T/m 1995 gemeente Langbroek. De plaatsnaam bestaat helaas niet meer officieel (in de postadressen e.d.). Gelukkig staan er nog wél plaatsnaamborden. (© Jan Dijkstra, Houten)

Overlangbroek is een dorp in de provincie Utrecht, gemeente Wijk bij Duurstede. T/m 1995 gemeente Langbroek. De plaatsnaam bestaat helaas niet meer officieel (in de postadressen e.d.). Gelukkig staan er nog wél plaatsnaamborden. (© Jan Dijkstra, Houten)

overlangbroek_kerkje.jpg

Het mooie kerkje van Overlangbroek

Het mooie kerkje van Overlangbroek

overlangbroek_langbroekerdijk.jpg

Op de Langbroekerdijk in Overlangbroek

Op de Langbroekerdijk in Overlangbroek

overlangbroek_kasteeltje_zuilenburg.jpg

Overlangbroek, de vroegere 'ridderhofstad' Zuilenburg

Overlangbroek, de vroegere 'ridderhofstad' Zuilenburg

overlangbroek_boerderij_1781.jpg

Door Overlangbroek moet je heel langzaam fietsen of wandelen, want het is een paradijsje waar veel oude monumentale panden te zien zijn, zoals hier boerderij Oude Dompselaer uit 1781 op nr. 24.

Door Overlangbroek moet je heel langzaam fietsen of wandelen, want het is een paradijsje waar veel oude monumentale panden te zien zijn, zoals hier boerderij Oude Dompselaer uit 1781 op nr. 24.

overlangbroek_mooie_natuur.jpg

Ook met natuur in de vorm van flora en fauna is Overlangbroek goed bedeeld. Een deel is zelfs op Europees niveau beschermd als Natura 2000-gebied!

Ook met natuur in de vorm van flora en fauna is Overlangbroek goed bedeeld. Een deel is zelfs op Europees niveau beschermd als Natura 2000-gebied!

overlangbroek_en_kolland_natura_2000_kaart.jpg

Kaart met de ligging van de landgoederen en Natura 2000-gebieden Overlangbroek (links) en Kolland (rechts) met hun eigendomsverhoudingen (© Grontmij www.grontmij.com)

Kaart met de ligging van de landgoederen en Natura 2000-gebieden Overlangbroek (links) en Kolland (rechts) met hun eigendomsverhoudingen (© Grontmij www.grontmij.com)

overlangbroek_essenhakhoutbos_1.jpg

De landgoederen en natuurgebieden Kolland en Overlangbroek zijn in 2015 definitief aangewezen als Natura 2000-gebied, wat wil zeggen dat deze gebieden op Europees niveau bescherming genieten. (© Jan Dijkstra, Houten)

De landgoederen en natuurgebieden Kolland en Overlangbroek zijn in 2015 definitief aangewezen als Natura 2000-gebied, wat wil zeggen dat deze gebieden op Europees niveau bescherming genieten. (© Jan Dijkstra, Houten)

overlangbroek_essenhakhoutbos_5.jpg

Essenhakhout moet, zoals de naam al suggereert, om de paar jaar worden ingekort, net als wilgen. Om daar met het groot materieel bij te kunnen, zijn brede zandpaden aangelegd. (© Jan Dijkstra, Houten)

Essenhakhout moet, zoals de naam al suggereert, om de paar jaar worden ingekort, net als wilgen. Om daar met het groot materieel bij te kunnen, zijn brede zandpaden aangelegd. (© Jan Dijkstra, Houten)

overlangbroek_essenhakhoutbos_3.jpg

Hier zien we een stuk essenhakhoutbos in Overlangbroek nog in vol ornaat. (© Jan Dijkstra, Houten)

Hier zien we een stuk essenhakhoutbos in Overlangbroek nog in vol ornaat. (© Jan Dijkstra, Houten)

overlangbroek_essenhakhoutbos_4.jpg

Hier liggen de afgezaagde delen van het essenhakboutbos in Overlangbroek te wachten om te worden afgevoerd. (© Jan Dijkstra, Houten)

Hier liggen de afgezaagde delen van het essenhakboutbos in Overlangbroek te wachten om te worden afgevoerd. (© Jan Dijkstra, Houten)

overlangbroek_essenhakhoutbos_2.jpg

En zie hier het resultaat: zo ziet het essenhakhoutbos in Overlangbroek eruit na het 'hakken' (anno maart 2019). Het bos kan er weer een paar jaar tegen... (© Jan Dijkstra, Houten)

En zie hier het resultaat: zo ziet het essenhakhoutbos in Overlangbroek eruit na het 'hakken' (anno maart 2019). Het bos kan er weer een paar jaar tegen... (© Jan Dijkstra, Houten)

Overlangbroek

Terug naar boven

Status

- Overlangbroek is een dorp in de provincie Utrecht, gemeente Wijk bij Duurstede. T/m 1995 gemeente Langbroek.

- Het dorp heeft in 1978 geen eigen postcode en plaatsnaam gekregen in het postcodeboek, voor de postadressen ligt het dorp daarom sindsdien 'in' Langbroek. Oorspronkelijk, en eigenlijk nog steeds, is er sprake van de dorpen Neerlangbroek en Overlangbroek. Echter bij het ontstaan van het postcodeboek in 1978, hebben gemeente en/of PTT er kennelijk voor gekozen om de gemeentenaam (Langbroek) gemakshalve als postale plaatsnaam voor de beide dorpen gezamenlijk te gaan hanteren. Sindsdien is er dus sprake van een formele plaatsnaam Langbroek voor de beide dorpen. In de praktijk zijn het echter nog altijd los van elkaar gelegen kernen en dús is er wat ons betreft dan ook nog altijd sprake van 2 dorpen.

- Het dorp Overlangbroek is ter plekke nog wel herkenbaar aan plaatsnaamborden (met 30 km-zone). Deze zijn wit en niet blauw, omdat het plaatsje kennelijk te dunbebouwd wordt gevonden voor een 'bebouwde kom'.

- Onder het dorp Overlangbroek valt ook een deel van de buurtschap Steenen Brug (wij hebben namelijk uit diverse beschrijvingen de indruk dat de grens tussen dit dorp en buurdorp Langbroek door de Bovenwijkerweg en Wijkerweg loopt, en dat dus het deel van buurtschap Steenen Brug O hiervan onder eerstgenoemd dorp valt, en het deel W ervan onder het dorp Langbroek).

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
1219 Langebruke, 1289 de Langebroic Superiori, 1337 Overlanghebroek, 1384 In Oeverlangbroec, 1395-1396 Overlangbroec, 1526 Overlambroeck, 1599 Overlang brouck, 1665 Ouerlanger brouck, 1840 Over-Langbroek.

Naamsverklaring
Samengesteld uit lang 'langgerekt', naar de uitgestrektheid, en broek 'moerassig, drassig land', met de toevoeging over 'hoger gelegen, stroomopwaarts', ter onderscheiding van Nederlangbroek. De ontginning van Overlangbroek volgde op die van Nederlangbroek.(1)

Terug naar boven

Ligging

Overlangbroek ligt N van Wijk bij Duurstede, O van Langbroek, rond de Langbroekerdijk, O van de kruising met de Wijkerweg en Bovenwijkerweg, oftewel O van buurtschap Steenen Brug.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Overlangbroek 45 huizen met 263 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp nog altijd ca. 50 huizen, nu met ca. 125 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Overlangbroek is van oorsprong een kleine agrarische nederzetting, mogelijk ontstaan bij het naastgelegen kasteel Zuilenburg. Het heeft sinds ca. 1335 een eigen parochiekerk, omdat het dan als zelfstandige parochie van Nederlangbroek wordt afgescheiden. Sinds de kerkstichting is de kern nauwelijks gegroeid.

In 1861 wordt in Overlangbroek een eenvoudig bakstenen gebouwtje in gebruik genomen als schoolgebouw. Het kende maar één klaslokaal en is tegenwoordig in gebruik als garage. In 1907 wordt een grotere school gebouwd, met twee klaslokalen, die tot 1984 voor het onderwijs in gebruik is geweest. Ook deze school wordt te klein en verhuist daarom naar een grotere school in Langbroek: Basisschool Piet de Springer.

In 1989 is een boek verschenen over de geschiedenis van het dorp, t.g.v. het 700-jarig bestaan: '700 jaar Overlangbroek 1289-1989'.

In 2008 is wederom een uitvoerig boek (ca. 650 pagina's!) verschenen over de geschiedenis van het dorp, getiteld Overlangbroek op de kaart gezet. Dorp, landschap en bewoners, waaronder een familie De Cruijff (auteur: Kees van Schaik). Via de link is het boek deels online te lezen. - Het boek is hier online te bestellen. - Recensie van dit boek. Deze omvangrijke bronnenpublicatie verhaalt over het wel en wee van een kleine Utrechtse plattelandsgemeenschap, van de 14e eeuw tot ca 1800. Het eerste deel beschrijft de rechterlijke en bestuurlijke organisatie, het kerkelijk leven, het onderwijs, de land- en bosbouw, de bevolkingssamenstelling en het boerenbestaan. Deel twee is een repertorium van alle eigenaren en gebruikers van de grond tot aan de invoering van het Kadaster in 1832, en wordt voorafgegaan door een analyse van de historische ontwikkeling van het grondbezit en -gebruik en een beschrijving van veertien bijzondere hofsteden en riddermatige huizen. Het derde en laatste deel is gewijd aan de familie De Cruijff en hun verwanten, die als boer, schoolmeester, koster, secretaris, schepen, diaken of ouderling van generatie op generatie betrokken waren bij vrijwel iedere gebeurtenis in het dorp. Het boek is voorzien van kaarten en een cd-rom die de schat aan gegevens optimaal toegankelijk maakt.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Rijksmonumenten in Overlangbroek. Ook op de lijst van rijksmonumenten in Langbroek staan enkele monumenten die in de praktijk in dit dorp liggen (wat komt omdat het dorp, zoals onder Status beschreven, voor de post 'in' Langbroek ligt). Het betreft met name de B-nummers aan de Langbroekerdijk.

- De Hervormde (PKN) kerk van Overlangbroek, de Hyacinthuskerk (Langbroekerdijk B 30), heeft een 15e-eeuwse toren. De oudste vermelding waaruit de aanwezigheid van een kerk blijkt, dateert uit 1439. De gotische kerk is in 1832 gesloopt. De huidige kerk is gebouwd op de plek van het oude schip. Tegen de oostzijde staat de in 1913 aangebouwde consistorie. In het schip treffen we een houten tongewelf aan en een houten preekstoel uit 1768. Aan weerszijden van de preekstoel hangt een fraai psalmenbord. De oudste lichtkroon is uit 1807 en de latere lichtkronen dateren uit 1980. Ook de twee houten zendingsbussen zijn fraai bewerkt. In het portaal ligt een ingemetselde steen van de familie Uteneng. Deze is afkomstig is uit de oude grafkelder van de familie in het koor en dateert uit 1503. Het kerkorgel dateert uit de 18e eeuw en is vermoedelijk gebouwd door orgelmaker Albertus van Os uit Vlissingen.

Opvallend is dat de kerk pal gebouwd is op de grens van de Langbroekerwetering/-dijk en de wetering er voor omgelegd is. Mogelijk zijn de stichtingskosten van de kerk gedeeld door twee heren die boven en beneden de wetering gegoed waren en moest deze daarom op de grens worden gebouwd. De latere opbrengsten van de kerk worden in ieder geval over twee heren verdeeld en er waren ook twee 'herenbanken' in de kerk. De kerk valt onder de Hervormde (PKN) Gemeente te Overlangbroek.

- Ridderhofstad Zuilenburg wordt voor het eerst genoemd in 1270. Zuilenburg ligt direct ten oosten van de kerk van Overlangbroek, aan de noordkant van de Langbroekerwetering. In een lijst van ridderhofsteden uit het begin van de 17de eeuw werd het 'Klein Zuilenburg' genoemd, ter onderscheiding van het huis Zuilenburg of Ter Meer bij Maarssen. Het overgrote deel van het huis is afgebroken: van de twee woonvleugels is het onderste deel van de linkervleugel deels gehandhaafd. Het huis en de tuin zijn niet toegankelijk. Het wordt nog altijd particulier bewoond.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Op het pleintje bij buurthuis De Oude School in Overlangbroek is jaarlijks het een en ander te doen in het kader van Open Monumentendag (2e zaterdag van september). De kerk en de Oude School zijn dan opengesteld ter bezichtiging. Er zijn de gehele dag mensen aanwezig die belangstellenden rondleiden en veel weten te vertellen over de geschiedenis van de mooie Hyacinthuskerk. In de Oude School is een videopresentatie met Overlangbroekse beelden van vroeger en nu. Van 10.00 tot 16.00 uur wordt in de kerk mooie muziek ten gehore gebracht.

Naast de kerk zijn er de overheerlijke oliebollen. Op het tuinterras bij de familie Laporte kun je terecht voor een kopje koffie/thee met een lekkernij. Bij de Oude School zijn er de Oudhollandse versgebakken wafels, en er zijn diverse artikelen en producten te koop waaronder boeken, kleine artikelen en versproducten zoals jam, cake en koekjes. Om 16.00 uur start de barbecue. Dit is altijd een mooie en gezellige afsluting van de Monumentendag in Overlangbroek en is bedoeld voor iedereen die houdt van een hapje en drankje. Hartelijk welkom! De opbrengst van alle activiteiten komt geheel ten goede aan het onderhoud van de kerkelijke gebouwen. Voor nadere informatie kun je contact opnemen met Sija van Ee, tel. 0343-56774, e-mail dvanee@hetnet.nl.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Wandelroute Overlangbroeksepad (11 km), door het mooie buitengebied van Overlangbroek en omliggende kernen zoals Wijk bij  Duurstede en Leersum, is een zogeheten Klompenpad. Wandelen over landgoederen, door essenhakhoutbosjes en houtwallen. Wandelen door het gebied van overgangen: het rivierenlandschap van de Kromme Rijn, het coulisselandschap van de Langbroekerwetering en het kampenlandschap van de Utrechtse Heuvelrug. Klompen aan, rugzak op en gaan!

- De Boswandeling Leersum / essenhakhoutbos (20 km) is een wandeling over de landgoederen op de overgang van de Utrechtse Heuvelrug naar de Kromme Rijn. Via het park van Landgoed Broekhuizen loop je naar de bijzondere essenhakhoutbossen van Overlangbroek (die je in de alinea's hierna beschreven vindt). Daarna loop je door de uitgestrekte bossen van de Utrechtse Heuvelrug langs grafheuvels naar de top van de Dartheuvel.

- De landgoederen en natuurgebieden Kolland en Overlangbroek* zijn in 2015 definitief aangewezen als Natura 2000-gebied, wat wil zeggen dat deze gebieden op Europees niveau bescherming genieten, en dat ze ook met een bepaalde - expliciet omschreven - kwaliteit in stand gehouden moeten worden. De reden is dat dit essenhakhout-gebied op voedselrijke kleigronden in het rivierengebied ook in internationaal verband uniek is, met bovendien een grote rijkdom aan paddestoelen en deels zeldzame epifytische mossen en korstmossen. Er zijn zelfs mossoorten waargenomen die in Nederland alleen voorkomen op deze twee locaties. In het vroege voorjaar zijn speenkruid (Ficaria verna subsp. verna) en bosanemoon (Anemone nemorosa) dominante soorten in de ondergroei. Ook ringslangen en roofvogels zoals buizerd, torenvalk en steenuil voelen zich hier thuis. De landgoederen liggen in het stroomgebied van de Kromme Rijn tussen Wijk bij Duurstede en de Utrechtse heuvelrug. Het gebied is onderdeel van een kleinschalig cultuurlandschap.
* Natura 2000-gebied Overlangbroek valt onder het gelijknamige dorp en ligt Z van de kerk, tussen de Langbroekerwetering en de Amerongerwetering. Natuurgebied Kolland - waaronder ook 2 stukjes bos ZW hiervan genaamd Oud-Kolland - ligt ONO hiervan, tussen de waterloop en weg Amerongerwetering (ter hoogte van nr, 5) en de Lekdijk, en valt onder het dorp Amerongen.

De mossen in deze gebieden worden gerekend tot de zeldzame Gemeenschap van Groot touwtjesmos (Anomodonto-Isothecietum), die in ons land tot essenstobben beperkt is. De vegetatie bevat een scala aan zeldzame mossen, waaronder bladmossen als Groot touwtjesmos (Anomodon viticulosus), Spatelmos (Homalia trichomanoides) en Glad kringmos (Neckera complanata), levermossen als Bleek boomvorkje (Metzgeria furcata), Schijfjesmos (Radula complanata) en Gewoon pelsmos (Porella platyphylla), en het licheen Ruig leermos (Peltigera praetextata). De begroeiingen hebben de laatste decennia geleden onder verzuring en eutrofiëring, maar de kenmerkende, zeldzame mossen zijn hier en daar nog steeds op de eeuwenoude stobben aan te treffen. Continuering van het hakhoutbeheer is essentieel om het geschikte microklimaat voor deze levensgemeenschap in stand te houden. De vochtige hakhoutbossen zijn tevens rijk aan allerhande zangvogels. De meest opvallende daarvan is de nachtegaal. Net na de aankomst uit het winterkwartier in mei, weerklinkt de harde, welluidende zang er dag en nacht.

Door oxidatie en inklinking van het veen ligt het gebied langs de Langbroekerwetering lager dan de omgeving, zodat het natter is en daardoor bij uitstek geschikt voor essenhakhout. De grondwaterstanden fluctueren onder invloed van de Neder-Rijn, die in dit deel van de rivier gestuwd en hierdoor relatief hooggelegen is. De komgronden bestaan uit zware klei. De hakhoutbossen van Kolland en Overlangbroek zijn deels meer dan 150 jaar oud. Er is hier eeuwenlang eenzelfde beheer gevoerd, waardoor een stabiel, voedselrijk bosmilieu is ontstaan.

Essenhakhout is een tot Nederland beperkt bostype dat sinds de jaren zestig sterk in oppervlakte is teruggelopen. Essenhout is sterk en elastisch en werd vroeger onder andere gebruikt in de fruitteelt, tuinbouw, landbouw en industrie, en voor het maken van wagenwielen. Ook werden er damwanden van gevlochten die werden gebruikt bij het maken van waterkeringen. De dikkere takken werden benut door er stelen voor spaden en bezems van te maken. Door een afname van de vraag is een groot deel van de percelen verwaarloosd en doorgeschoten. De resterende percelen worden tegenwoordig in stand gehouden door natuurbeschermingsorganisaties en vrijwilligers. Van het resterende areaal aan essenhakhout (ruim 250 ha) komt het merendeel voor in het Kromme Rijngebied (ca. 140 ha), waarbij in het Natura 2000-gebied het grootste aaneengesloten complex (ruim 50 ha) wordt aangetroffen op Overlangbroek en daarnaast nog eens zo'n 24 hectare aanwezig is op het particulier landgoed Kolland.

Vroeger werd het essenhakhout om de 3 tot 5 jaar afgezet (afgezaagd). Tegenwoordig, om meer natuurwaarde voor dieren aan het gebied te geven, zet men het om de 5 tot 9 jaar af. Cruciaal is dat de essen periodiek worden gehakt. Als dat consequent gebeurt, ontstaat een cyclus waarbinnen de mossen goed gedijen. Vlak na het hakken loopt de aanwezigheid van de mossen door de grotere zoninstraling terug. Maar als na 2 tot 3 jaar het bladerdek zich weer sluit, ontstaat een goed microklimaat voor de mossen en breiden ze zich weer uit. De beschaduwing en een hoge luchtvochtigheid zorgen daarvoor. Als de takken echter pas na een langere periode worden gehakt, lopen de optimale condities weer terug en zo ook de mossen. Naast de mossoorten profiteren eveneens hogere planten en kenmerkende diersoorten van dit beheer.

Het is niet eenvoudig en dus een uitdaging om het essenhakhout in dit gebied ecologisch, logistiek en economisch verantwoord te beheren. Stichting Probos heeft daarom in 2009 het rapport Innovatief beheer van essenhakhout opgesteld, dat de beheermogelijkheden inventariseert voor wat betreft oogst, vermarkting van hout, inboeten en het beheer van de ondergroei. Zie voor nadere details over deze gebieden ook het Conceptbeheerplan Kolland / Overlangbroek (2010).

- In en rond het hierboven beschreven natuurgebied Overlangbroek heeft Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden in 2018 maatregelen getroffen om de waterhuishouding te verbeteren. De natuur in dit gebied is namelijk gebaat bij een natuurlijk waterpeil (in de winter hoog en in de zomer lager), meer invloed van kwel en een goede afvoer van een overschot aan regenwater. Daarom is een scheiding aangebracht tussen de waardevolle natuurpercelen en de agrarische percelen. Daartoe zijn stuwen geplaatst, is een watergang gegraven, zijn watergangen opgeschoond en duikers aangebracht om overtollig water te kunnen afvoeren. Tevens zijn er onderhoudspaden verbeterd en aangelegd. (bron: Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden)

- In 2015 zijn 2 exemplaren van de bedreigde vlindersoort sleedoornpage in Overlangbroek waargenomen. De Vlinderstichting en Staatsbosbeheer hebben in november 2017 samen met vrijwilligers de bosjes alhier aantrekkelijker gemaakt voor de sleedoornpage. De vlinder heeft namelijk, zoals zijn naam al aangeeft, de sleedoorn nodig om zich voort te planten. Die struiken raakten hier echter overwoekerd, waardoor de sleedoornpage er zijn eitjes niet meer in kwijt kon. De sleedoornpage is volgens de Vlinderstichting de enige bedreigde vlindersoort in Nederland die vooral buiten natuurgebieden voorkomt. Het insect komt behalve op de Utrechtse Heuvelrug ook voor op een aantal locaties in Overijssel, Drenthe, langs de Veluwe, en in kleine aantallen in Noord-Brabant en Zuid-Limburg.

- Al 150 jaar was er niets van het Populierenspijkertje in Nederland vernomen. In de eerste helft van de 19e eeuw verzamelde botanicus Frederik Splitgerber het enige exemplaar dat tot voor kort uit Nederland bekend was. De miniscule spijkertjes zijn in 2018 opnieuw gevonden, op afgevallen takken van populieren in een essenhakhoutbos in Overlangbroek. Dit bosgebied was al bekend onder lichenologen vanwege de grote groeiplaatsen van boombewonende Ruig leermos op de essenstobben. Ook andere zeldzame soorten korstmossen, het Donkere bomenmos en het Klein boomzonnetje waren al uit het gebied bekend. Het Populierenspijkertje lijkt sterk op het Kleinst smalsteeltje, maar deze soort groeit uitsluitend op takken van elzen. Het uiterlijk en de groeiwijze op populierentakken maken de soort goed herkenbaar. (bron en voor nadere informatie zie: Nature Today, 28-9-2018)

Terug naar boven

Links

- Buurthuis: - Het voormalige schoolgebouw van Overlangbroek uit 1907 is in 2011 door een grote groep vrijwilligers gerestaureerd en heropend als buurthuis De Oude School. Naast het pand staat de voormalige onderwijzerswoning.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Overlangbroek. - Doopregister van dit dorp 1709-1813. - Predikanten van de kerk tot 1989 en hoofdonderwijzers van de school tot haar opheffing in 1984.

Reacties

(2)

informatief verhaal

Dank voor uw compliment! Ik heb mijn best gedaan om alle mogelijke informatie over Overlangbroek uit alle hoeken en gaten te verzamelen en op één pagina te presenteren. Goed om te 'horen' dat het gewaardeerd wordt. Dat doet mij goed en stimuleert mij in mijn werk om de laatste loodjes af te maken; medio 2019 wil ik de site met alle 7.000 plaatsbeschrijvingen namelijk inhoudelijk helemaal gereed hebben.

Overigens bleek een handvol links inmiddels niet meer te werken, omdat sites soms de www-adressen van bepaalde pagina's wijzigen, dan wel een pagina soms verwijderen. Ik heb nu alle links weer werkend gemaakt en teksten hier en daar nog wat aangevuld.

Reactie toevoegen