Nieuw Beerta

Plaats
Dorp
Oldambt
Oldambt
Groningen

nieuw_beerta_kerk_kopie.jpg

Nieuw Beerta, de niet meer in functie zijnde Hervormde kerk uit 1856. En Nieuw Beerta is tegenwoordig formeel zonder koppelteken.

Nieuw Beerta, de niet meer in functie zijnde Hervormde kerk uit 1856. En Nieuw Beerta is tegenwoordig formeel zonder koppelteken.

nieuw_beerta_postkantoor_kopie.jpg

Ansichtkaart van Nieuw Beerta, begin 20e eeuw. Vooraan is de smederij, in het eerste huis achter de smederij woonde destijds mej. Hendrika Busscher, daar was het hulppostkantoor van Nieuw Beerta gevestigd.

Ansichtkaart van Nieuw Beerta, begin 20e eeuw. Vooraan is de smederij, in het eerste huis achter de smederij woonde destijds mej. Hendrika Busscher, daar was het hulppostkantoor van Nieuw Beerta gevestigd.

nieuw_beerta_naamstempel_nieuwe_beerta_1856_kopie.jpg

In 1855 of kort daarvoor is de naam van het hulppostkantoor gewijzigd van Nieuwe Beerta naar Nieuw-Beerta. Toch komt in 1856 nog een poststuk voor met een stempel Nieuwe-Beerta (terwijl na een spellingswijziging de stempels vaak direct werden aangepast)

In 1855 of kort daarvoor is de naam van het hulppostkantoor gewijzigd van Nieuwe Beerta naar Nieuw-Beerta. Toch komt in 1856 nog een poststuk voor met een stempel Nieuwe-Beerta (terwijl na een spellingswijziging de stempels vaak direct werden aangepast)

nieuw_beerta_hoofdweg_81_kopie.jpg

In Nieuw Beerta vind je veel kapitale Oldambster boerderijen en renteniersvilla's. Hier bijv. de villa uit 1909 in Overgangsstijl met Art Nouveau-elementen op Hoofdweg 81.

In Nieuw Beerta vind je veel kapitale Oldambster boerderijen en renteniersvilla's. Hier bijv. de villa uit 1909 in Overgangsstijl met Art Nouveau-elementen op Hoofdweg 81.

nieuw_beerta_hoofdweg_103_kopie.jpg

Nieuw Beerta, Dwarshuisboerderij van het Oldambtster type uit 1900 (Hoofdweg 103).

Nieuw Beerta, Dwarshuisboerderij van het Oldambtster type uit 1900 (Hoofdweg 103).

nieuw_beerta_verhalenbank.jpg

Nieuw Beerta, in 2016 geplaatste 'verhalenbank' bij de kerk. (© Harry Perton /  https://groninganus.wordpress.com)

Nieuw Beerta, in 2016 geplaatste 'verhalenbank' bij de kerk. (© Harry Perton / https://groninganus.wordpress.com)

Nieuw Beerta

Terug naar boven

Status

- Nieuw Beerta is een dorp in de provincie Groningen, in de streek Oldambt, gemeente Oldambt. T/m 1989 gemeente Beerta. In 1990 over naar gemeente Reiderland, in 2010 over naar gemeente Oldambt.

Terug naar boven

Naam

Spelling
Nieuw Beerta wordt soms met koppelteken geschreven, maar de formele spelling - bijv. in het postcodeboek, in de gemeentelijke basisadministratie BAG en op de plaatsnaamborden - is tegenwoordig zonder koppelteken.

Oudere vermeldingen
Nieuw Beerte, Beerster-Hamrik, Beertster Hamrik, Beertster-Hamrik, ca. 1660 Beerter hamrick, 1781 Beerster Hamrik, 1822 'Beerster hamrik of Nieuw-Beerta'. Het schoolmeesterrapport 1828 spreekt zowel van Nieuw Beerta als van 'de Nieuwe Beerta', 'of Beerster-hamrik'. Bij de Volkstelling van 1840(1) is onder de gemeente Beerta sprake van de plaatsnaam zonder koppelteken, en in de alfabetische lijst onder de N is sprake van de naam mét koppelteken... Volgens het handboek Documentatie Postinrichtingen is in 1851, bij de oprichting van het hulppostkantoor, sprake van de spelling Nieuwe Beerta. Kort erna, in of kort voor 1855, rept PTT-circulaire 499 van een spellingswijziging naar Nieuw-Beerta. Hoewel de poststempels spellingswijzigingen doorgaans strikt volgden, is in ieder geval in 1856 (en wellicht ook later, dat weten we nog niet) nog een naamstempel in gebruik met de spelling Nieuwe-Beerta met 'Nieuwe' dus, én koppelteken (zie afbeelding).

Naamsverklaring
Hamrik
is een plaatselijke aanduiding voor een polder, bij Beerta.(2)

Terug naar boven

Ligging

Nieuw Beerta ligt NO van Beerta, rond de Hoofdweg, en is een langgerekt streekdorp met in het midden een bescheiden komvorming.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Nieuw Beerta 88 huizen met 753 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 120 huizen met ca. 240 inwoners. Volgens (3) zou het dorp volgens het CBS ca. 130 inwoners hebben, maar dat zal dan allicht betrekking hebben op alleen het deel binnen de bebouwde kom van het dorp.

Terug naar boven

Geschiedenis

Begintijd tot medio 19e eeuw
Nieuw Beerta is een dijkdorp, ontstaan na de voltooiing van de Schanskerdijk in 1657. In 1509 stond bijna het gehele Woldambt onder water. Het water was zo ver opgerukt, dat de kerk van Beerta verplaatst moest worden. Na 1509 begon men het land weer in te polderen. In 1665 was de bevolking van de Beertster Hamrik zo toegenomen, dat er een eigen kerkelijke gemeente gevormd kon worden. De grond was mogelijk nog niet goed ingeklonken want het eerste kerkgebouw uit 1666 moest al in 1689 worden afgebroken. Door een pestuitbraak in dezelfde tijd kon men pas in 1696 een nieuw gebouw neerzetten. Omstreeks 1770 werd een toren toegevoegd. Halverwege de 19e eeuw voldeed het gebouw niet meer. In 1856 bouwde architect en aannemer E. van der Voort uit Winschoten een nieuwe kerk die, om de graven te sparen, verder westelijk op het kerkhof werd geplaatst. (bron: website kerk Nieuw Beerta)

Hulppostkantoor
Het dorp krijgt per 1-2-1851 een hulppostkantoor.

Opkomst en neergang van de 'Graanrepubliek'
De bloeitijd van het dorp ligt in de midden van de 19e eeuw. De fraaiste boerderijen dateren uit die periode. In de 19e eeuw komt namelijk met de stijgende graanprijs de akkerbouw in dit gebied op. De boeren profiteren hiervan en worden schatrijk. Deze rijkdom is nog te zien aan de grote boederijen die deze ‘herenboeren’ hebben laten bouwen. Vanaf het eind van de 19e eeuw treedt het verval in. Dat gaat gepaard met een felle strijd tussen landarbeiders en boeren. De tegenstelling tussen de boeren en de landarbeiders wordt steeds groter. De lonen worden laag gehouden en de werktijden zijn lang (56 uur per week). De mechanisering van de landbouw zorgt er nog eens voor dat veel arbeiders overbodig worden en worden ontslagen.

In 1929 vindt in dit gebied de grootse landarbeiderstaking plaats die Nederland gekend heeft. Er wordt ruim 5 maanden gestaakt door arbeiders uit het Oldambt. De lonen zijn door de dalende graanprijzen steeds verder gedaald naar het niveau van voor 1914 en de arbeidstijd is verhoogd naar 56 uur. De stakingen worden hard neergeslagen. Stakers worden door hun werkgevers aangeklaagd en uit hun woning gezet. Onder invloed van deze sociale tegenstellingen groeit de aanhang van de Communistische Partij in dit gebied sterk. De - overigens onbewoonde - Hamer en Sikkellaan, die loopt ten westen van Nieuw Beerta naar de buurtschap Kostverloren, is een van de herinneringen aan deze tijd. Het verhaal over de welvaart die het graan in de 19e eeuw brengt in het Oldambt en de opkomst van het communisme is prachtig beschreven in het boek van Frank Westerman: De Graanrepubliek. Omdat Nieuw Beerta qua werkgelegenheid geen alternatieven heeft te bieden, is een groot deel van de arbeiders uit de streek weggetrokken.

Dominee Bas Ader
Op 20 november 1944 fusilleren de Duitsers aan de rand van Rhenen en Veenendaal 6 verzetsstrijders als vergelding voor een neergeschoten Duitser. Eén van hen was de hervormde predikant Bas Ader uit Nieuw Beerta, die meer dan 200 joden heeft gered. Zijn vrouw schrijft na de oorlog het vaak herdrukte 'Een Groninger pastorie in de storm' en zijn zoon Basjan Ader wordt een icoon van de Nederlandse kunst.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Bij agrariërs is Nieuw Beerta vooral bekend van proefboerderij Ebelsheerd. Het praktijkonderzoek op dit bedrijf is vooral gericht op granen, koolzaad en suikerbieten. Daarnaast is in het dorp het laboratorium van SPNA (Stichting Proefboerderijen Noordelijke Akkerbouw) gevestigd. In dit laboratorium worden aanvullende onderzoeken verricht ter ondersteuning van het praktijkonderzoek.

- Dorpshuis het Aeilko Zijlkerhuis (Oostlaan 1) heeft in 2013 de deuren gesloten. Als reden geeft het stichtingsbestuur van Dorpsvereniging Nieuw Beerta aan dat de gemeentelijke lasten het bestuur fataal zijn geworden en daarmee de sluiting heeft bezegeld. Het dorpshuis is aan de gemeente te koop aangeboden, maar het college ziet hier van af. "We hebben al te veel vastgoed in bezit", aldus wethouder Bard Boon. Boon vindt het niet terecht dat de gemeente de schuld krijgt van de sluiting. Hij wijst ook naar de lokale bevolking. "Als mensen uit het dorp geen of te weinig gebruik maken van het dorpshuis moeten ze ook naar zichzelf kijken. Mensen kunnen met elkaar ook iets in stand houden. Blijkbaar is daar geen animo voor en zoeken mensen elders hun vertier." (bron: DvhN, 11-1-2013) Het pand is in 2014 verbouwd en herbestemd tot woning, atelier en expositieruimte.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- De dorpskern is een beschermd dorpsgezicht, ongetwijfeld vanwege o.a. de 11 rijksmonumenten. Naast de kerk zijn dat nog 8 kapitale boerderijen en villa's. Maar daar zijn er nog veel meer van in het dorp: afbeeldingen en recente bewoningsgeschiedenis van de monumentale boerderijen in Nieuw Beerta.

- Uitvoerige beschrijving in tekst en beeld van het 'kasteeltje' op Hoofdweg 81.

- De huidige Hervormde (PKN) kerk dateert uit 1856. - Website Hervormde kerk. - Hervormde kerk op ReliWiki. Het kerkorgel is het enige Hardorff-orgel in de provincie Groningen. Het is gebouwd in 1857 en verkeert nagenoeg nog in de originele staat. Het is een voor Groningen uniek orgel, want anders dan zijn in Groningen actieve collega's bleef de Friese fa. Hardorff volop trouw aan de traditie. Daardoor is in zijn orgels de 18e-eeuwse orgelklank heel lang herkenbaar gebleven. Het instrument is bovendien in ruim anderhalve eeuw weinig aangetast door ingrepen van orgelbouwkundige aard. - Het orgel is in 2015 gerestaureerd. - Gelukkig zijn eerdere ondeskundige restauratiepogingen in de jaren tachtig en negentig op tijd tegengehouden. Als u de kerk, die niet meer voor de eredienst in gebruik is, wilt bezichtigen, kunt u een sleutel halen bij S. Bruinsma, Hoofdweg 47, tel. 0597-521452 of A. van Wieringen, Kerkhoflaan 3, tel. 0597-521251.

- Oorlogsmonument op de hoek Hoofdweg / Molenlaan.

- Langs de Groninger Waddenkust zijn van 2009 tot 2016 ca. 50 zogeheten Verhalenbanken of Social Sofa's geplaatst. Inwoners van dorpen uit deze regio hebben zich hiervoor aangemeld en bedachten zelf onderwerpen voor de verhalen van hun eigen bank. Kunstenaars maakten hier vervolgens ontwerpen van voor het mozaiek. De massief betonnen banken, die ca. 1700 kilo wegen, zijn bekleed door vrijwilligers uit de dorpen bekleed met glasmozaïek. De bank van Nieuw Beerta is in 2016 geplaatst, bij de kerk.

- Aan de Hamer en Sikkellaan bevindt zich het KNMI-weerstation Nieuw Beerta.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Ommetje Nieuw Beerta.

- In de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw zijn naar aanleiding van diverse ruilverkavelingen op verschillende locaties in Groningen dorps- en ruilverkavelingbossen aangeplant. Deze bossen zijn aangelegd ter verfraaiing van het landschap en voor recreatieve doelstellingen. Het dorpsbos van Nieuw Beerta bestaat uit twee bosopstanden die zich bevinden aan de noord- en zuidkant van het dorp. Het gezamenlijk oppervlak van beide bossen bedraagt circa 4,5 hectare. Hoofdboomsoort in dit bos is Es, andere boom- en struiksoorten die voorkomen zijn onder meer Eik, Hazelaar, Sleedoorn, Meidoorn en Laurierwilg.

Terug naar boven

Beeld

- Oude ansichten van Nieuw Beerta.

- Filmpje met monumentale boerderijen in Nieuw Beerta en Drieborg.

- Filmbeelden van iemand die op de fiets door Nieuw Beerta gaat.

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Site van en over Nieuw Beerta.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Nieuw Beerta en idem kerk (het kerkhof is sinds lang niet meer in gebruik). Op de gemeentelijke begraafplaats vindt u o.a. ook het graf van de fam. Ebels (man, vrouw en 3 kinderen) die bij de bevrijding om het leven zijn gekomen. Over hoe dat precies is gebeurd, doen verschillende verhalen de ronde. Daarover kun je meer lezen onder de link. - Lidmaten Nieuw Beerta 1665-1811.

Reactie toevoegen