Woensdrecht

Status
- Woensdrecht is een dorp en gemeente. De gemeente Woensdrecht is in 1817 vergroot met het dorp Hoogerheide, en in 1997 met de gemeenten Huijbergen, Ossendrecht en Putte. Tevens is in dat jaar een deel van de gemeente overgegaan naar de gemeente Bergen op Zoom (met name de buurtschappen Heimolen en Zuidgeest en natuurgebied De Duintjes. Gemeentehuis te Hoogerheide.
- De gemeente Woensdrecht omvat de dorpen Calfven, Hoogerheide, Huijbergen, Ossendrecht, Putte, Woensdrecht en de buurtschappen Eiland, Korteven, Leemberg, 't Marktje, Oude Stee, Overberg, Plaatsluis, Schoelieberg, Zandfort.
- Wapen van de gemeente Woensdrecht.
- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Woensdrecht.

Naam
Oudere schrijfwijzen
1249 Wunsdrech, 1261 Wonsdrech, 1298 Ghonsdreecht.
Naamsverklaring
In de diverse bronnen vinden we drie verschillende theorieën over het eerste deel van de naam:
- Waarschijnlijk te verklaren als drecht ‘veer, vaarwater’ van de persoon Woden, mogelijk een samentrekking van een met wôdh ‘woede’ samengestelde naam. Een godennaam Wodan, alhoewel taalkundig mogelijk, is hier niet waarschijnlijk. (1)
- (25) verwoordt het als volgt: “De dorpsnaam – Gunsdrecht of Wo(e)nsdrecht naar gelang de Waalsche of Dietsche uitspraak – is ontleend aan het veer (drecht) over de Schelde. Dit is het eigendom geweest van een bijzonderen, overigens onbekenden persoon, wiens naam in het eerste lid verscholen ligt. Ook de Cruiningers (van de 13e tot de 15e eeuw Heren van Woensdrecht, red.) bezaten dit veerrecht als eigen goed, niet als leen.”
- (18) stelt daarentegen: “Waarschijnlijk zijn hier (in de streek rond Huijbergen, red.) nog langer dan elders sporen van diep ingeworteld heidendom overgebleven. Hierop zou de naam van Woensdrecht kunnen wijzen. Het woord Woen wordt met Wodan in verband gebracht. Het zou er op kunnen wijzen, dat in de 11e en 12e eeuw hier Wodan, de oppergod van de Franken, intens en langdurig is vereerd.”
Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet Woensdrecht Wjeeldrecht.

Ligging
Woensdrecht ligt 5 km Z van Bergen op Zoom, W van Hoogerheide, Z van de A58, 1 km O van de grens met de provincie Zeeland (= de buurtschap Völckerdorp, gemeente Reimerswaal).

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Woensdrecht 238 huizen met 1.375 inwoners, verdeeld in dorp Woensdrecht 145/792, dorp Hoogerheide 44/235 (opvallend is dat Woensdrecht toen nog beduidend groter was dan Hoogerheide en dat dat nu net andersom is), buurtschap Zuidgeest 43/276 en polder Hinkelenoord 6/72.
- Voor oudere statistische gegevens zie onderaan bij `Overige kenmerken`.
- De gemeente Woensdrecht heeft tegenwoordig ca. 9.000 huizen met ca. 21.500 inwoners.
- Het dorp Woensdrecht heeft ca. 650 huizen met ca. 1.600 inwoners.

Geschiedenis
Woensdrecht is rond 1200 ontstaan als heerlijkheid met een eigen burgerlijk en kerkelijk bestuur. De rechtsmacht behoorde aan de Heren van Breda. De schepenbank van Woensdrecht wordt voor het eerst in 1358 vermeld en bestond uit zeven personen. In de loop der eeuwen is de heerlijkheid Woensdrecht door vererving en verkoop eigendom geweest van verschillende geslachten. Rond 1500 kwam het weer in de macht van de Heer van Bergen op Zoom, die het gebied indeelde bij het Zuidkwartier van het Markiezaat. Bij Koninklijk Besluit van 28 juni 1817 werd de voormalige heerlijkheid Hoogerheide bij de gemeente Woensdrecht gevoegd.

“De welvaart steeg regelmatig: het aantal armlastigen was in 1437 ruim een derde, in 1480 en 1496 een vierde en in 1526 slechts bijna een zesde van de bevolking. Zij vond haar bestaan voornamelijk in den landbouw, doch deze werd minder loonend sinds de meekrap verwerkt moest worden in de stoof van Bergen op Zoom” (25). Het bloeiende dorp werd echter weer te gronde gericht door verschillende overstromingen die zich in de 16e eeuw voordeden, met name in 1530, 1537, 1551 en 1570. “Na de Allerheiligen-vloed van 1537 deed de markies de ingelanden aanzeggen, ‘de dijken te hoogen ende dikken om de perikelen van den vloeden ende innodatien, die hen apparent zijn aen te commen mits der inbraken van Zeelant, soo dat de geheele zee teghens de dijckaige open staet.’” De Allerheiligenvloed van 1570 zette het polderland van het gehele Markiezaat onder water. Pas na de Vrede van Munster (1648) werden de diverse polders weer ingedijkt.

De parochie Woensdrecht is ontstaan in de tweede helft van de 13e eeuw. “Als een ‘quarta capella’ behoorde de parochie tot het landdekenaat van Hilvarenbeek en na de oprichting van het bisdom Antwerpen tot dat van Bergen op Zoom” (25). De kerk is in het begin van de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) door brand verwoest. “De predikant te Ossendrecht, Abraham de Coster, kreeg in 1618 van het Bredasche stadsbestuur eene gift van veertig gulden (circa €18,00, red.) tot ‘opbouwinge’ van de kerk alhier. Hiertoe werd ingericht het transept, dat een portaal kreeg tegen den zuidwand en een klokkentorentje op den nok aan dezelfde zijde. Tot 1809 gebruikten de protestantschen dit gedeelte. (…) Tijdens den opstand van België was in het kerkgebouw een afdeeling soldaten gelegerd. Banken en preekstoel, geheel de kap werden tot brandhout stuk geslagen. Van de verlaten kerk werden geleidelijk de muren omvergehaald en de fondamenten gedeeltelijk uitgebroken. Op de plaats van het koor en het noordertransept ligt nu de begraafplaats voor de protestanten” (25).

Eind 17e eeuw werd in Hoogerheide een kerk gesticht, die tevens bestemd was voor de katholieken uit Woensdrecht en Ossendrecht. In de loop van de 19e eeuw werd deze kerk te klein voor de groeiende bevolking. Bovendien was de kerk voor de Woensdrechtenaren nogal afgelegen. Men streefde daarom naar een eigen parochie met eigen kerk. Pastoor Doggen vond in 1879 dat een verbouwing van de kerk in Hoogerheide zou volstaan. De Woensdrechtenaren besloten echter in 1881 een eigen kerk te bouwen. Deze kwam gereed in 1883. De bisschop van Breda wilde de kerk echter niet aanvaarden. Daarop heeft men bijna twee jaar lang ‘pastoorloos’ diensten gehouden. “Door tusschenkomst van pastoor v.d. Zande, oud-kapelaan der parochie, onderwierpen zij op het einde van September 1884 zich schriftelijk aan den bisschop, met overgeving van den sleutel der€ kerk. Tijdens het openstaan van den bisschoppelijken zetel bood J. van Mens, oud-missionaris in West-Indië, zich aan als deservitor. Voor de eerste maal in deze kerk werd 1 November door hem de H. Mis opgedragen op een houten altaar” (25). In 1885 werd Woensdrecht verheven tot een zelfstandige parochie. “Zij kreeg slechts een gedeelte van haar middeleeuwsch gebied: het dorp tot aan de Nederheidsche straat en bijna geheel het polderland, met eene bevolking van 540 zielen.”

De protestantse kerk De Stompe Toren is in de Tweede Wereldoorlog verloren gegaan. De protestanten van Woensdrecht en Hoogerheide kerken sinds die tijd in Ossendrecht.

Vliegbasis Woensdrecht
Vliegbasis Woensdrecht is opgericht in 1934. De Bergen op Zoomsche Zweefvliegclub was de eerste gebruiker. Thans maakt de West-Brabantse Aeroclub er gebruik van. Tijdens de Tweede Wereldoorlog bouwde de Duitse bezetter de basis om tot een operationele vliegbasis met bunkers en hangars. Zij stationeerden er jachtvliegtuigen en jachtbommenwerpers. De geallieerden hebben het vliegveld platgebombardeerd. Bij nieuwbouwprojecten komen er nog steeds explosieven tevoorschijn. In 1953 kwam er de Straalmotorenwerkplaats, thans het Depot Mechanisch Vliegtuigmaterieel en Straalmotoren (DMVS), dat in 1990 is ontstaan uit een fusie van het Woensdrechtse Depot Straal Motoren en het Depot Vliegtuig Materieel op Gilze-Rijen. Het DMVS biedt aan 700 mensen werk. Tijdens de watersnoodramp van 1953 werden vanuit Woensdrecht reddingsacties gecoördineerd. Sinds 1955 maakte Fokker Aircraft Services gebruik van de banen. In 1968 wordt de basis gesloten voor militair vliegverkeer en krijgt het de status van reservebasis. In 1983 wordt Woensdrecht aangewezen als locatie voor Amerikaanse kruisvluchtwapens. Vele tegendemonstraties halen het landelijke nieuws. Eind 1987 bereiken de Verenigde Staten en de toenmalige Sovjet-Unie een akkoord, waardoor de stationering niet doorgaat. De basis heeft er wel een goede infrastructuur aan overgehouden, wat ondanks de inkrimping van het leger mede een reden is geweest de basis vanaf 1997 aanmerkelijk uit te breiden.

De Koninklijke Luchtmacht wil alle opleidings- en depottaken op de vliegbasis Woensdrecht onderbrengen. Onder meer de LETS, de Luchtmacht Electronische en Technische School is van Arnhem verplaatst naar Woensdrecht en geïntegreerd met de daar reeds aanwezige Koninklijke Militaire School Luchtmacht. In 1988 keert de Elementaire Militaire Vlieger Opleiding (EMVO) terug naar Woensdrecht. In 1992 zijn het Luchtmacht Meteorologisch Centrum en de Luchtmacht Meteorologische School samengegaan in de op Woensdrecht opgerichte Luchtmacht Meteorologische Groep. Verder bevindt er zich het opleidingscentrum voor brandweerlieden. Dit voor Europa unieke centrum is in 1999 van start gegaan. De faciliteiten bestaan onder meer uit een aantal leslokalen, kantoren en een terrein voor het oefenen van praktische vaardigheden. Het oefenterrein beslaat vijf hectare en bevat een aantal simulatoren voor vloeistofbranden, diverse vliegtuig- en gebouwenbranden en kleinschalige milieu-incidenten. Vooral aan het milieuaspect is veel aandacht besteed. Zo worden het bluswater en -schuim hergebruikt.

De basis biedt werk aan ca. 1.500 mensen. De basis komt daarmee in de top-vijf van grootste werkgevers van West-Brabant.

- Site van de Vliegbasis Woensdrecht.

Museum
Vliegbasis Woensdrecht wil een eigen museum. Hierin willen zij de rijke historie van de vliegbasis naar voren laten komen. De werkgroep is al begonnen met het verzamelen van spullen. Het idee is om een soort 'traditiekamer' in te richten. De vrijwilligers hebben een kamer in gebouw 104 gekregen om naar hartelust in te richten. Het initiatief gaat samen met het 75-jarig bestaan van de vliegbasis Woensdrecht. De werkgroep rekent wel op de hulp van de inwoners van West-Brabant om hen te voorzien van spullen. Dus wie spullen heeft die betrekking hebben op het luchtleven van Woensdrecht kan deze sturen naar kapitein A. van den Dobbelsteen, Antwoordnummer 12004, 4630 WD Hoogerheide. (mei 2009)

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Woensdrecht, kunt u terecht bij Heemkundekring "Het Zuidkwartier".
- Verhalen over de geschiedenis van Woensdrecht op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Recente ontwikkelingen
Bestemmingsplan Buitengebied
In het bestemmingsplan voor het buitengebied staat dat Woensdrecht een groene gemeente moet blijven, en er dus geen plaats meer is voor vestiging van grote bio-industriële bedrijven. Het buitengebied bevat ca. 140 agrarische en 125 niet-agrarische bedrijven en ruim 500 woningen.

750 jaar Woensdrecht
Woensdrecht heeft in 1999 het 750-jarig bestaan van de plaats(naam) gevierd met een groot feest in middeleeuwse stijl, zowel qua kleding, panden als activiteiten. Woensdrecht wordt namelijk voor het eerst genoemd in een pauselijke akte uit 1249. Blijvende herinneringen aan het feest zijn de bicolour penning ‘De Weel’ die in 1999 is uitgegeven en het nieuwe volkslied, getiteld A Celebrating Village, geschreven door de Belgische componist Robert Finn. De compositie is in 1999 op het streekconcours door alle vijf de korpsen uit de gemeente tegelijk uitgevoerd. Dat zijn De Scheldezonen uit Hoogerheide, Sint Caecilia uit Huijbergen, De Hoop uit Ossendrecht, De Volharding uit Putte en Aurora uit Woensdrecht.

Winkels
De laatste kruidenier van het dorp Woensdrecht heeft in 1999 zijn deuren gesloten. Daarvoor in de plaats is een dorpswinkel gekomen bij SVR-minicamping Beyaartshoeve.

Restauratiefonds
Via een Restauratiefonds heeft de gemeente Woensdrecht vanaf de 2e helft van 2010 geld beschikbaar voor het opknappen van gemeentelijke monumenten. In dat kader wordt in 2010 de gemeentelijke monumentenlijst uitgebreid. Op die lijst stond t/m 2009 nog maar één gebouw: de Sint Gertrudiskerk in Ossendrecht. Als een gemeentelijk monument moet worden gerestaureerd, kan de eigenaar bij dit fonds om financiële steun vragen. Welke gebouwen in aanmerking komen voor een plaats op de monumentenlijst van de gemeente, wordt bepaald door een onafhankelijke monumentencommissie. Naast de kerk in Hoogerheide, gaat het bijvoorbeeld om panden in de Raadhuisstraat in Hoogerheide en de Antwerpsestraat in Putte. De 24 Rijksmonumenten die de gemeente in huis heeft, onder meer molen Johanna in Huijbergen, de Protestantse Kerk in Ossendrecht en de steen van het graf van het onbekende kind op het oude kerkhof in Putte, kunnen niet bij het Restauratiefonds aankloppen voor steun. De Rijksmonumenten vallen namelijk onder een aparte regeling.

Bezienswaardigheden
- Mariakapellen.

Jaarlijkse evenementen
- Jaarmarkt met o.a. Zeepkistenrace (op een zondag in augustus). Geschiedenis van de zeepkistenrace.
- Het Wandelsportcomité van café Non Plus Ultra organiseert op een zaterdag eind augustus de Brabantse Wal Wandeldag. U kunt kiezen uit de afstanden 5, 10, 15, 20, 30 en 40 kilometer. Zoals de naam van de wandeltocht al suggereert, is dit een goede gelegenheid om de fraaie omgeving van de Brabantse Wal te verkennen. De routes voeren u door polder, bos en veldwegen. Op de routes zijn rustpunten voorzien. Inlichtingen: tel. 0164-614084. Site Brabantse Wal Wandeldag.

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Woensdrecht (online te bestellen).

Links
- Officiële site van de gemeente Woensdrecht.
- Ca. 70 verslagen van wandelingen in de Zuidwesthoek.
- Woensdrecht linkspagina.
- Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Woensdrecht.
- Nieuws uit (de kernen van de gemeente) Woensdrecht.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)