Bergen op Zoom

Status
- Bergen op Zoom is een stad en gemeente in de provincie Noord-Brabant, in de streek Baronie en Markiezaat.
- Wapen van de gemeente Bergen op Zoom.
- De gemeente Bergen op Zoom is in 1962 vergroot met de buurtschap (thans wijk) Noordgeest en de Theodoruspolder, die beide voorheen onder de gemeente Halsteren vielen. Dit om ruimte in Bergen op Zoom voor woningbouw te creëren. Tegelijkertijd ging als compensatie de helft van de psychiatrische inrichting Vrederust naar Halsteren, die de andere helft reeds in bezit had.
- In 1997 is de gemeente vergroot met de gemeente Halsteren en een deel van de gemeente Steenbergen*1. Tevens is in 1997 een stukje van de gemeente Wouw overgegaan naar de gemeente Bergen op Zoom, namelijk het terrein van de golfbaan Z van de Balsedreef, W van de Zoomvlietweg. Later is er nog een aanpalend stukje van de, inmiddels, gemeente Roosendaal overgegaan naar de gemeente Bergen op Zoom, in verband met uitbreiding van de golfbaan, die anders over twee gemeenten verspreid zou komen te liggen.
*1 Dit betreft het gebied rond de Stierenweg en is het voormalige Steenbergse deel van de buurtschap Kladde.
- Onder de gemeente Bergen op Zoom vallen, naast de gelijknamige stad, sinds 1997 ook de dorpen Halsteren en Lepelstraat plus een aantal buurtschappen, die bij de dorpen worden beschreven.
- Onder de stad Bergen op Zoom vallen ook de buurtschappen Heimolen en Zuidgeest. O van Zuidgeest ligt volgens de Topografische atlas Noord-Brabant (19963) nog een buurtschap Heihoefke. Dat lijkt ons op de plattegrond te zien echter eerder een camping of bungalowpark.
- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Bergen op Zoom.

Naam
Naamsverklaring
Dr. van Egeraat stelt in (5): “Bergen op Zoom dankt zijn naam aan het Frankische woord ‘bergen’, dat haven betekent en aan de ligging op de zoom van de Scheldehelling, van de diluviale rand.”

Ligging
Bergen op Zoom ligt ZW van Roosendaal.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Bergen op Zoom 1.355 huizen met 7.811 inwoners, verdeeld in stad Bergen op Zoom 1.244/7.055, buurtschap Borgvliet 204 inwoners en de Poorterij 111/552.
- Tegenwoordig heeft de gemeente Bergen op Zoom ca. 29.000 huizen met ca. 67.000 inwoners.

Geschiedenis
Mogelijk ontleent Bergen op Zoom haar oorsprong aan een kasteel, dat aan de boorden van de moerassige streek Soma (of de Zoom) werd gesticht. Van der Aa stelt dat er sprake was van “Bergae, voormalige hofstad, die wij vermeld vinden als, ten tijde van Keizer Otto III, gelegen te hebben in de landstreek aan de Schelde, waarom men vermoedt, dat zij het eerste beginsel van Bergen op Zoom geweest zij”.

Al snel ontwikkelde Bergen op Zoom zich tot een bloeiende handelsplaats, mede door de gunstige ligging aan de Oosterschelde. In 1287 werd zij met muren omringd en op 9 mei 1397 ontving zij een 'keur'. Dat jaar was echter noodlottig, daar in mei de ganse stad, op twee huizen na, door de vlammen werd verslonden. In 1435 bevatte zij al weer 1.119 huizen. De vesting heeft tijdens de Tachtigjarige Oorlog (die in 1648 eindigde met de Vrede van Munster) tweemaal een groot Spaans beleg afgeslagen.

“Ooit was Bergen op Zoom belangrijker dan Amsterdam. In de 15e eeuw lag het centrum van de macht in de Zuidelijke Nederlanden. Naast ’s-Hertogenbosch, Breda en Antwerpen was ook de Markiezenstad een bloeiend handelscentrum, vermaard vanwege zijn jaarmarkten. De Heren van Bergen, door Karel V verheven tot Markies, waren invloedrijke lieden. Uit deze glorietijd stamt het pronkjuweel van de stad: het laatgotische stadspaleis Markiezenhof*.
* Zie verder bij Musea.

Jan III groeide uit tot de meest befaamde Heer van Bergen, persoonlijk raadsman van Filips de Schone en keizer Karel V. Hij werd als eerste Bergense Heer opgenomen in de Orde van het Gulden Vlies, de belangrijkste ridderorde in de Zuidelijke Nederlanden. Mede vanwege zijn verdiensten werd zoon en opvolger Antonius in 1533 verheven tot markies. Sinds die tijd heet het land van de markies het Markiezaat en zijn paleis het Markiezenhof.

Eigenlijk is het sinds de Tachtigjarige Oorlog bergafwaarts gegaan met het Markiezaat. Geleidelijk verloor Bergen op Zoom zijn bestuurlijke, economische en religieuze macht. Tijdens de woelige jaren van de 17e eeuw werd het Markiezenhof in beslag genomen door het Huis van Oranje en hadden de Markiezen in eigen huis weinig te vertellen. Bergen op Zoom was geen handelscentrum meer, maar werd garnizoensstad. Napoleon maakte in 1797 een einde aan het Markiezaat. Het bezit van de markies werd vervallen verklaard en het Franse leger vestigde in het Markiezenhof een militair hospitaal” (921).

In 1867 zijn de stadsmuren afgebroken.

Van 1927 tot 1930 heeft Bergen een beroemd gemeenteraadslid gehad; de romanschrijver A.M. de Jong. In 1930 verhuisde hij van Nieuw-Borgvliet naar Bilthoven, waardoor hij de raad vaarwel moest zeggen*.
* Zie voor nadere informatie over A.M. de Jong bij Nieuw-Vossemeer.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Bergen op Zoom, kunt u terecht bij de volgende instanties:
- Geschiedkundige Kring Bergen op Zoom.
- Stichting In den Scherminckel Bergen op Zoom (archeologie).
- Verhalen over de geschiedenis van Bergen op Zoom op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Bezienswaardigheden
- Gelukkig is het Havenkwartier behouden gebleven. Particulieren kochten panden op en de Stichting Stadsherstel werd opgericht. Nu is de wijk een van de juweeltjes van de oude binnenstad, waar bewoners staan te dringen om er een huis te kopen. De kroon op al dit werk werd in de jaren tachtig bereikt, toen de binnenstad tot beschermd stadsgezicht werd verklaard. In 2012 zijn ook de 2.100 huizen in de Noordring van Bergen op Zoom tot beschermd stadsgezicht verklaard. De stad telt maar liefst ca. 700 monumenten. Hieronder doen wij daar een kleine greep uit:
- Stadhuis.
- Sint Gertrudiskerk.
- Gevangenpoort of Lievevrouwenpoort.
- Ravelijn Op den Zoom.
- Huis Oostenrijk.
- Binnenhof Huize Sint Gertrudis.
- Blauwehandstraat 32.
- Watertoren.
- Stadsschouwburg De Maagd.
- Synagoge.
- Bergkorenmolen De Twee Vrienden.
- Hoeve Hildernisse.
- Mariakapellen.

Musea
- Markiezenhof.
- In den Scherminckel (archeologie).

Jaarlijkse evenementen
- Carnaval. Startpagina carnaval Bergen op Zoom.
- De Krabbenrit (op een zondag in april) is een kaartleesrit met een A-, B- en C-klasse die meetelt voor het Nederlands Kampioenschap Zuid Betrouwbaarheidsritten. Er is ook een toertocht voor het hele gezin.
- De Bergse Monumentenloop (eind april) omvat een wedstrijdloop, verschillende recreatielopen, de FitPlus businessrun, de CZ Jeugd– en Familieloop en de Monumenten Wandeltocht.
- Concours Hippique Bergen op Zoom (Pinksteren).
- Wandelsportvereniging De Vrolijke Tippelaars organiseert op een zaterdag en zondag in juni de Nachttocht Bergen op Zoom-Vlissingen. De lengte van deze tocht is 80 kilometer, die binnen 16 uur moet worden afgelegd. Inlichtingen: tel. 0118-464753.
- Jazzweekend Bergen op Zoom (juni).
- De Maria Ommegang (laatste zondag van juni) is een dankbetuiging voor het behoud van de stad tijdens het geweld van de Tweede Wereldoorlog. Het is een indrukwekkende processie, die door maar liefst 800 vrijwilligers in historische kostuums wordt vormgegeven. Verslag Maria Ommegang 2011.
- Taptoe (Grote Markt, op een zaterdag eind juni).
- De Krabbenfoor is een ouderwets bourgondisch evenement met lekker eten en veel live optredens (3 dagen eind juli).
- Wandelsportvereniging De Wandelende Krabben organiseert op een zaterdag in september de Krabbentocht. U kunt kiezen uit de afstanden 6, 12, 24, 30 en 40 kilometer. Alle tochten voeren door een bosrijke omgeving.
- Het Bergsche Bierbrouwers Gilde organiseert jaarlijks op een zaterdag in oktober het Bergs Bierfestival, met onder meer een twintigtal Nederlandse en Belgische brouwerijen, bierproeven, demonstraties bierbrouwen en het Open Bergs Bierbrouwkampioenschap, waarbij amateurbrouwers uit heel Nederland strijden om de titel Beste Brouwer van Berrege en Omstreken.
- Bergse Kermis (hele week in eind oktober).

Natuur en recreatie
- Landgoederen Boslust, Lievensberg, Zoomland en Groot Molenbeek.
- Party- en congrescentrum De Stoelemat.
- Kinderboerderij De Nieuwe Drenck, Zuidgeest 17. Tel. 0164-265745. Geopend januari t/m juni en september t/m december dagelijks 10-17 uur, juli en augustus dagelijks 10-21 uur. Toegang gratis. De kinderboerderij is ook een geschikt rustpunt om tijdens een wandeling of fietstocht iets te eten (onder meer pannenkoeken) en te drinken.
- Kinderboerderij ’t Appeltje, Balsedreef 5. Tel. 0164-257949.
- De Kunst- en Fietsroute  (50 kilometer) kan gestart worden vanaf de VVV’s in Roosendaal, Wouw of Bergen op Zoom. De route voert u langs zeven deelnemende ateliers, galeries, een museum en tentoonstellingsruimtes in of bij Wouw, De Rotting, Vrederust, Heerle, De Heide en Wouwse Plantage. De route gaat ook langs alle geplaatste kunstwerken in Wouw en Vrederust. Bijkomend voordeel is dat de route u door buitengebieden in de gemeenten Roosendaal en Bergen op Zoom voert, waar u normaalgesproken niet zo gauw komt.
- De Asperges, Ansjovis en Aardbeien Route is een fietsroute van circa 50 kilometer lengte, die desgewenst ook is te bewandelen. De route, die is te verkrijgen bij de VVV, voert door de omgeving van Bergen op Zoom, Halsteren, Lepelstraat en een deel van de Wouwse Plantage. Start en finish van de route zijn bij het NS-station.
- Recreatiemeer Binnenschelde heeft gescheiden stranden voor zwemmers en surfers.
- Zwembad De Schelp, De Boulevard 45. Tel. 0164-230799.
- Zwembad Gageldonk (overdekt en openlucht, Grote Hazelaar 20, tel. 0164-233346).
- Natuurgebieden De Duintjes, Markiezaatsmeer, Markiezaat, Molenplaat en Bezoekerscentrum Kraaijenberg.
- Markten: aan de Gedempte Haven, donderdag 9-16 uur. Op het Thaliaplein (groente en fruit), zaterdag 10-16 uur.
- Koopavond: vrijdag.

Eten en drinken
- Weervisserij komt in Nederland alleen nog voor in de Oosterschelde bij Bergen op Zoom. Weren zijn rijen houten palen in V-vorm voor de vangst van ansjovis. Door lagere vangsten in de afgelopen jaren is het onderhoud aan de weren en de schepen nauwelijks meer te bekostigen. De Stichting Behoud Weervisserij zet zich in om middels fondsenwerving de voor Nederland unieke weervisserij in Bergen op Zoom te behouden. Met de laatste weervissers in ons land, de familie Van Dort, worden anno 2011 plannen ontwikkeld om twee weren te renoveren, een derde her aan te leggen en van de weervisserij een toeristische attractie te maken.
- Bergen op Zoom is o.a. bekend van de 3 A's: asperges als voorgerecht, gebakken ansjovis als hoofdgerecht en aardbeien toe. Het is in Bergen op Zoom traditie dat men van begin mei tot aan Sint Jan (24 juni) minstens één keer per week een dergelijke maaltijd tot zich neemt.

Overnachten
- Vakantiehuizen in Bergen op Zoom en omgeving (online te boeken).
- Hotels in Bergen op Zoom en omgeving (online te boeken).

Literatuur
- Nieuwe en tweedehands boeken over Bergen op Zoom (online te bestellen).

Links
- Officiële site van de gemeente Bergen op Zoom.
- Stichting Industrieel Erfgoed Bergen op Stoom.

1. 1. Citekey not found