Roden

Status
- Roden is een dorp in de gemeente Noordenveld, Het is de hoofdplaats van de gemeente. Roden was een zelfstandige gemeente t/m 1997.
- De gemeente Roden omvatte naast het gelijknamige dorp de dorpen en buurtschappen Foxwolde, Leutingewolde, Lieveren, Matsloot, Nietap, Roderwolde, Sandebuur, Steenbergen en Terheijl.
- Wapen van de voormalige gemeente Roden.
- De kern Roden heeft 4 buurtschappen (grotendeels) 'opgeslokt': De Hullen, Rodervaart, Roderveld en De Zulthe.

Naam
Lokale schrijfwijze en uitspraak
Roon. Een inwoner is een Rôner. Dit wordt algemeen gebruikt voor een authentieke inwoner, terwijl de latere ‘import’ in het dorp consequent wordt aangeduid als Rodenaar.
Oudere vermeldingen
De naam Roden is een van de oudere in Drenthe en duikt voor het eerst in de geschriften op in 1139 als Rothen. In 1225 lezen we Rode, in 1233 Rothe, Roiden (1256), en twee jaar later weer Rode. In het begin van de 14e eeuw duikt eerst Roeden op (1322), en reeds in 1335 de naam Roden. Dit wordt in 1381 geschreven als Roede, in 1536-36 Rhoën, en Roen (1599-1600). Daarna wordt het meer algemeen Roden. In 1561 kunnen we Roon lezen en deze laatste naam is nog altijd de Drentse benaming voor de plaats.
Naamsverklaring
Over de herkomst van de naam doen meerdere theorieën de ronde. Zo zou het verband kunnen houden met het Latijnse roton, dat een ‘rond bouwwerk’ is, of rota, een ‘kerkelijk gerechtshof’. Rothe kan betekenen ‘gezelschap’ of ‘het roten van vlas’. Volgens historicus W.T. Vleer uit Norg zou men ook kunnen denken aan de kleur ‘rood’, gezien de oorspronkelijke schrijfwijze Rothen; voorts zou er verband kunnen zijn met de naam ‘Rotherik’ of ‘Rorik’. Het meest voor de hand liggend en het meest aanvaard is echter de afleiding van het woord rode, dat ‘rooiïng’, ‘ontginning’ betekent, men denke bijvoorbeeld aan het ‘rooien’ van bomen. De uitgang op –n is dan de derde naamval meervoud, hetgeen doorgaans kan duiden op een plaatsbepaling als ‘bij’: ‘bij de in ontginning genomen woeste gronden’, of ‘bij de gerooide plek in het bos’. Het Oudfriese werkwoord to-rothia betekent ook ‘uit de grond trekken’. Dit is des te waarschijnlijker als we eens kijken naar diverse plaatsnamen gelegen in een bosrijke omgeving in Duitsland (waar in de 12e eeuw het verschil in taal met Drenthe vrij gering was): Wernigerode, Harzrode of Hasserode, die allemaal afstammen van het Duitse werkwoord ‘roden’: ‘ontginnen’, ‘rooien’.
Bij- en spotnamen
Er zijn meerdere schimpnamen voor de inwoners van Roden. De meest frequente zijn Peerdevillers (paardenslachters) of Peervillers, duidelijk verwijzend naar de bekende Paardenmarkt en de vele paarden in het dorp. Andere schimpnamen luiden Metworsten en Zeuten (een soort appels, maar ook ‘zuiplappen’).

Ligging
Roden ligt in het noordwesten van de provincie, ten zuidoosten van Nietap en Leek, 15 km ten zuidwesten van Groningen, even ten westen van Peize en ten noorden van Norg.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Roden 311 huizen met 1.889 inwoners, verdeeld in de dorpen Roden 130/863 (= huizen/inwoners) en Roderwolde 28/142 en de buurtschappen Foxwolde 22/122, Leutingewolde 21/118, Lieveren 19/93, Matsloot 11/61, Nietap 28/189, Sandebuur 8/48, Steenbergen 13/84, Terheijl 18/92 en Zulthe 13/77.
- Bij het opheffen van de gemeente Roden eind 1997 telde deze een kleine 19.000 inwoners, op een oppervlakte van 6.469 ha.
- De kern Roden telt een kleine 16.000 inwoners, inclusief het met Roden vergroeide Nieuw-Roden bijna 17.000 inwoners.

Geschiedenis
De geschiedenis van Roden gaat terug tot de Middeleeuwen en loopt grotendeels parallel met die van de meeste Drentse esdorpen. Dit is in het landschap nog het beste zichtbaar aan de zuidkant, waar de essen tussen de beekdalen liggen en waar nog een heel klein stukje van het oude heideveld bewaard is gebleven. Door toenemende boskap werd langzaam meer bouwland in gebruik genomen. Roden lag precies op de overgang van zandgronden en veengebieden, met hier en daar potklei. Reeds in de 12e eeuw werd vanuit het moederdorp een randveenontginning gesticht, het huidige Roderwolde. In de loop der eeuwen werden meer dochternederzettingen opgericht, zowel aan de rand van het veen als op het zand. Echt belangrijk werd de plaats niet, nu de ligging pas later in strategisch belang iets toenam. Belangrijk voor de ontwikkeling was de plaatselijke Havezate Mensinge en in 1550 verzocht de toenmalige bewoner, Johan van Ewsum, de landsregering om van de kerspelen (parochies) Roden, Roderwolde en Norg een eigen ‘heerlijkheid’ te maken, dat wil zeggen een gebied waar een bepaald persoon (hij zelf) namens de centrale overheid het gezag eigenhandig kon uitoefenen. Dit verzoek werd echter afgewezen.

Roden ontwikkelde zich met name op agrarisch gebied, waarbij de hopteelt steeds belangrijker werd, met name tussen 1600 en 1850. Op het hoogtepunt waren er maar liefst 23.448 zogenoemde hoppekuilen, na Peize het meeste in heel Drenthe. Afnemers waren met name bierbrouwerijen in de Stad Groningen. Later nam deze vorm van inkomsten af en moesten er andere mogelijkheden gezocht worden. Dit werd met name gevonden in het vanaf 1900 grootschalig ontginnen van de uitgestrekte heidevelden ten zuiden en westen van het dorp, respectievelijk het Steenberger- en Roderveld. Tot die tijd was het land grotendeels nog gemeenschappelijk bezit van alle boeren, verenigd in de zogeheten ‘marke’. De landerijen werden bij ‘lotting’ (loting) verdeeld. De huidige Roder nieuwbouwwijk Vijfde Verloting is hier naar vernoemd, nu dit het 5e stuk land was. Roden nam mede hierdoor in omvang toe en er ontstond naast veeteelt en vrij bloeiende pluimveehouderijen enige agrarische industrie. Hierbij was van belang de scheepvaartverbinding over de Rodervaart en via het Leekstermeer naar Groningen. Meer ontwikkeling bracht vanaf 1913 de aanleg van een spoorlijn tussen Drachten en Groningen door Roden; na 1948 was deze slechts in gebruik voor het vervoer van goederen, totdat de verbinding begin jaren tachtig werd opgeheven. Vlak na de oorlog was Roden weliswaar net iets groter dan de andere plaatsen in Noord-Drenthe, maar meer dan een dorp met ruim 2.000 inwoners was het niet.

Hier kwam in 1959 verandering in, toen de plaats aangewezen werd als industriekern. De gunstige ligging in een groen gebied niet ver van Groningen, versterkt door een ondernemend gemeentebestuur trok zeer diverse bedrijvigheid aan. Daarnaast vestigden zich er bijvoorbeeld de universitaire sterrenwacht en gaandeweg steeds meer forenzen uit Groningen. Het inwonertal nam gestaag toe en gebruikmakend van de beschikbare ruimte werden zorgvuldig in het landschap groene, ruim opgezette woonwijken aangelegd, terwijl de industrie zich concentreerde op aanvankelijk een groot bedrijventerrein aan de oostkant van de plaats. Tot op heden is alle industrie hier geclusterd en niet verspreid over de plaats, zoals dikwijls elders. Door alle uitbreidingen zijn de buurtschappen De Zulthe, De Hullen, Rodervaart (deels) en het dorp Nieuw-Roden volledig opgeslokt; de noordelijke rondweg en de laatste bedrijventerreinen reiken tot aan de rand van Leutingewolde en Foxwolde, terwijl de afstand tussen de kommen van Roden en Peize nog maar anderhalve kilometer bedraagt.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Roden, kunt u terecht bij Historische Vereniging Roon.

Recente ontwikkelingen
De ontwikkeling zoals geschetst bij Geschiedenis, volgde aanvankelijk duidelijk de ring rondom Roden die gevormd wordt door de Ceintuurbaan. Vanaf de jaren zeventig is de uitbreiding met name voortgezet in westelijke richting en is het vergroeid met Nieuw-Roden. Inmiddels is er met een rondweg een soort nieuwe ring gecreëerd voor de afhandeling van het doorgaande verkeer en ter ontlasting van het centrum. De groei veranderde Roden van een authentiek dorp in een verstedelijkte plaats en veel oude gebouwen zijn hierbij afgebroken en vervangen door een modern winkelcentrum. Wat gebleven is, is de historische structuur van wegen, bebouwing en met name de oude Brink. In een gezonde ‘concurrentiestrijd’ met het nabijgelegen Groninger Leek is Roden met name de laatste twee decennia uitgegroeid tot een regionaal verzorgingscentrum voor Noordenveld in Drenthe, een deel van het Groninger Westerkwartier en een klein stukje Friesland. Vrijwel alles is voorhanden, eventueel liggen Groningen en Assen nabij.

Wat volgens velen ook gebleven is in Roden, is de traditionele gezelligheid, wat onderstreept wordt door de vele jaarlijkse activiteiten. Landelijke bekendheid kreeg de plaats door tv-spotjes van de plaatselijke Kampeerhal De Vrijbuiter, die jaarlijks ruim 1,5 miljoen bezoekers trekt, lang niet allemaal uit Nederland. In het kader van de ontwikkeling van het Nationaal Stedelijk Netwerk Groningen-Assen, waarin Roden is gelegen, staat voor de komende jaren een forse uitbreiding van het woningaantal gepland; deze moet grotendeels plaatsvinden door samenwerking en afstemming met Leek.

Bezienswaardigheden
- Catharinakerk (hervormd).
- Gereformeerde kerk.
- Rooms-katholieke kerk.
- Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt.
- Havezathe Mensinge.
- Standbeeld van Ot en Sien.
- Standbeeld van Hindericus Scheepstra.
- Boerderijen.
- School De Brink.

Musea
- Museum Kinderwereld.

Jaarlijkse evenementen
- Evenementenkalender van de Vereniging voor Volksvermaken Roden.
- De Culturele Kring Roden organiseert o.a. evenementen op het gebied van literatuur, muziek en theater en beeldende kunst.
- Rôner Koninginnedag.
- Ot en Sienloop (juni).
- Run van Roden (juni).
- Midzomerfestival (juni).
- Feestweek Roden (eind september). Roden is in geheel Noord-Nederland vermaard om de Rodermarkt, oorspronkelijk na Zuidlaren de grootste paardenmarkt van West-Europa. Dat het aantal dieren al jaren terugloopt mag de pret niet drukken, hiervoor in de plaats zijn vele kramen gekomen, die het gehele centrum bezetten. Al sinds 1727 weet elke paardenhandelaar dat hij op de 4e dinsdag van september in het ‘Dorp waar alles kan’ moet zijn, zoals Roden dan omschreven wordt. Met de markt, die ieder jaar gemiddeld ruim 100.000 bezoekers trekt, wordt ook al ruim een halve eeuw de Jaarbeurs van het Noorden  gehouden, de grootste van Noord-Nederland. Een feestweek gaat gepaard met de markt, met versierde straten, kermis, optredens van artiesten, kortebaandraverij op de dag na de markt, en een optocht van praalwagens op de zaterdag ervoor. In de aanloop naar de Rodermarkt vindt de Rodernacht plaats van maandag op dinsdag; wie geen zin heeft om naar huis te gaan, is dan mooi op tijd als reeds om zes uur ’s morgens het traditiegetrouwe ‘handjeklap’ begint.

Natuur en recreatie
- Wandelroute vanuit Roden door o.a. het Mensingebos en de buurtschap Alteveer (14 km).
- Goede visstek aan de Rodervaart nabij de kruising met de Haarveensedijk.
- Goed fietspad door de landerijen en het natuurgebied ten zuiden van het Leekster- of Zulthemeer (fietspad Roderwolde-Nietap/Leek).
- Overdekt zwembad en sporthallencomplex De Hullen.
- Hertenkamp R.J. Vroompark aan de Norgerweg. Op een ruim terrein treft u herten, inheemse dieren, maar ook meer exotische soorten aan. Vanaf hier heeft u uitzicht op een nog tamelijk recentelijk verbouwde woonboerderij (aan het Windgat) met rood dak; dit was ooit het huis van “Ot en Sien”.
- Natuurgebieden in en rond Roden.

Overnachten
- Hotels in Roden en omgeving (online te boeken).

Links
- Buurtvereniging Het Binnenhof.
- Begravenen in Roden.
- IVN Roden.
- Intergemeentelijke Structuurvisie (IGS) Leek - Roden.

Foto's
- Fotoserie van de gemeente Noordenveld van Fokko van der Leest.
- Fotoserie van de gemeente Noordenveld van fotograaf Martin Stevens.

De informatie over de kern Roden is samengesteld door en © geograaf mr. drs. Robert H.C. Kemkers te Nietap.