Nietap

Status
- Nietap is een dorp in de provincie Drenthe, gemeente Noordenveld. T/m 1997 gemeente Roden.
- Onder het dorp Nietap valt ook de buurtschap Terheijl en een klein stukje van de buurtschap Oostindië, wat geografisch gezien eigenlijk aan de buurtschap Terheijl valt toe te rekenen.

Naam
Lokale schrijfwijze en uitspraak
De Nijtap. Inwoners heten Nijtapsters, of Nietapsters in het Nederlands.
Oudere schrijfwijzen
In 1685 duikt de naam Nye Tap op, vanaf 1693 is er sprake van een plaats met die naam. In de loop der eeuwen treffen we varianten aan zoals Nyetap, de Nije Tap en Nijtap. Uiteindelijk wordt Nietap de officiële schrijfwijze, hoewel in de streektaal nog altijd sprake is van De Nijtap. De naam komt meer voor in Nederland, o.a. bij de buurtschap Nijtap net buiten Drachten en buurtschap Nijentap nabij Ruinerwold.
Naamsverklaring
Vrijwel zeker is de naam afgeleid van een alhier gelegen herberg met die naam (‘de Nieuwe Tap’); het kan eventueel ook nog verband houden met een sluisje in de vorm van een verticale schuif, een ‘tap’ geheten. Gezien de historie van het dorp lijkt de café-variant toch het meest waarschijnlijk.

Ligging
- Nietap ligt NW van Roden, N van Terheijl en ZO van het Leekstermeer of Zulthemeer.
- Nietap is een grensdorp, dat een tweelingdorp vormt met het Groningse Leek, waarmee het aan de noordwestzijde is verbonden. Vaak wordt Nietap tezamen met Terheijl genoemd (zo heet de dorpsvereniging ook "Buurtschap Nietap-Terheijl").

Statistische gegevens
- In 1742 telde Nietap 19 huishoudens, waarvan 13 middenstanders. In 1840 waren er 28 woningen met maar liefst 189 bewoners.
- Tegenwoordig heeft Nietap ca. 450 huizen met een kleine 1.100 inwoners.

Geschiedenis
Nietap is nog een betrekkelijk jong dorp, waarvan de geschiedenis typisch is voor een grensdorp. Toen in vroeger tijden de belastingstelsels in de Nederlandse provinciën verschilden, bracht dat allerlei handel met zich mee en zodoende ook verkeer. Niet zozeer vanwege smokkelaars, maar des te meer vanwege het feit dat het oversteken van de grens meer voeten in de aarde had dan thans dikwijls het passeren van landsgrenzen. Daardoor ontstonden er wachttijden bij de grensposten en kon men vaak ook niet ’s nachts de grens oversteken. Zulke plaatsen boden een geschikte locatie voor een herberg en eind 17e eeuw werd de eerste hiervan gebouwd op de plaats van wat nu Nietap is.

Al snel kwamen er nog een paar bij, later gevolgd door een paar andere middenstanders en Nietap bestond lange tijd uit niet meer dan deze verzameling panden in het eerste deel tot aan de bocht van de weg vanaf Leek richting Roden en daarvandaan verder Drenthe in, tussen de uitgestrekte veenmoerassen door. In de 16e eeuw was op deze zandrug reeds een steenhuis gebouwd, de Thedemaborg, doch deze werd al snel na de stichting van de nederzetting, vermoedelijk in de 17e eeuw, afgebroken. De historie is nog duidelijk herkenbaar in de rooilijn van de bebouwing. Het eerste deel van de J.P. Santeeweg is opvallend breed voor een dorpsstraat. Dit hield verband met de ruimte voor paarden en wagens, die moesten wachten voor de grens en die gestald stonden bij de logementen. In mei 2009 zijn tijdens archeologisch onderzoek ter plekke oude fundamenten van de Thedemaborg aangetroffen, wat mogelijk aanleiding vormt voor verder onderzoek.

Aan de overkant van de grens lag Leek, dat profiteerde van dezelfde gunstige ligging. Deze nederzetting was echter ouder en ontstaan aan het riviertje De Leecke. Het had met name aanzien gekregen door de ontginning van de veenderijen door de op Landgoed Nienoord wonende jonkers. Rond 1550 legden zij, parallel en vrijwel op de provinciegrens het Leekster Hoofddiep aan, dat diende ter afwatering van het gebied en voor de afvoer van het turf vanuit de streek rond het huidige Zevenhuizen richting Leekstermeer en zo naar Groningen. Het deel ten zuiden van Nietap werd ontgonnen door kloosterlingen uit Aduard, vanuit hun uithof in Terheijl (zie aldaar).

De plaats waar de weg het diep kruiste bij de provinciegrens trok veel handel aan. Ook Nietap profiteerde hier later van en al snel ontstond een tweelingdorp. De haven lag in Leek, maar sommige schepen voerden als thuishaven ‘Nietap’. Er werden rond het diep, ook aan de Drentse zijde diverse molens gebouwd, die inmiddels allemaal zijn afgebroken. De ontwikkeling leidde ertoe dat beide dorpen in een adem als Leek-Nietap werden genoemd en die naam leeft o.a. nog voort in de plaatselijke handelsvereniging en het spraakgebruik.

20e eeuw
Het deel aan de Drentse kant is altijd kleiner gebleven, ook overvleugeld door moederdorp Roden. Toch was het een centrum van handel en middenstand aan een klein stukje weg. Pas in de 20e eeuw groeide Nietap aanmerkelijk, eerst vooral aan de wegen richting Roden en Terheijl / Nieuw-Roden. Aan de rand van het dorp stond de wasknijperfabriek van de familie Kok, die in de jaren dertig werk bood aan 500 mensen uit de wijde omgeving. Lange tijd was dit de grootste producent van het land, gaandeweg werden de houten wasknijpers van de markt verdreven door plastic exemplaren uit Azië. Het aantal arbeiders nam sterk af en toen de fabriek midden jaren tachtig gesloten werd werkte er nog maar een handvol mensen. Het voormalige fabrieksterrein is recentelijk omgebouwd tot een waterrijke luxe woonwijk.

Lokaalspoorlijn
Een andere ontwikkeling bracht de aanleg in 1913 van een lokaalspoorlijn tussen Drachten en Groningen, via Marum, Leek, Roden en Peize. In de volksmond stond hij bekend als ‘Drachtster Tram’. Nietap had een halte in de bocht van de J.P. Santeeweg, die recentelijk is afgebroken. Het personenvervoer staakte in 1948, tot het begin van de jaren tachtig reed de trein nog eenmaal daags op en neer als goederenspoor, met name voor het vervoer van goederen voor Philips. Vooral in de smalle straat op de grens van Nietap en Leek was dit een heus gemanoeuvreer, waarbij aanvankelijk ook nog een brug als hindernis genomen moest worden. Toen dit eens misging, belandde de tram boven op een passerend schip. De rails zijn inmiddels uit het dorp verwijderd.

Recente ontwikkelingen
Nietap groeide met name na de Tweede Wereldoorlog vrij fors, toen de plaats, pal naast het centrum van Leek, dichtbij Roden en niet ver van de stad Groningen voornamelijk forensen aantrok. Het dorp, waar vrijwel alle straten zijn vernoemd naar vaderlandse schilders, is ruim en groen van opzet. De verkeersoverlast van de drukke N372 tussen Roden en Leek is begin jaren negentig van de 20e eeuw opgelost met de aanleg van een rondweg, die ter hoogte van de provinciegrens met een tunnel langs het Landgoed Nienoord en de haven voert. De winkels zijn grotendeels verdwenen uit Nietap en meer geconcentreerd aan de andere kant van de grens.

De exacte ligging van deze scheiding wordt gevormd door het riviertje De Leeke, vandaag de dag niet meer dan een sloot. Waar Nietap en Leek samenkomen maakt het watertje een wat merkwaardige bocht. Op deze plaats lag in de Tachtigjarige Oorlog, precies op de grens, de Leekster Schans. Het water gaat hier onder de weg door met een duiker, die bekend staat als ‘t Piepke (‘t Pijpje). Zo heet ook de korte straat op de grens en in de volksmond in Noordenveld en Westerkwartier (de aangrenzende Groninger streek) zegt men nog altijd “Even ‘t Piepke oversteken”, als men bedoelt te zeggen dat men aan de andere kant van de grens moet zijn. Bij de Thedemalaan volgt de grens weer de sloot. De provinciegrens is altijd discutabel geweest en het is grappig te constateren dat het Leekster filiaal van de HEMA precies op de grens feitelijk voor een deel op grondgebied van Nietap ligt; de grens gaat dwars door winkel en magazijn door! In sommige gevallen was een grenscorrectie nodig, zoals bij de bouw van het Leekster winkelcentrum De Liekeblom eind jaren tachtig van de 20e eeuw. In ruil hiervoor ging het laatste Groninger deel van het Leekstermeer over naar Drenthe.

In de loop der tijd zijn er diverse gesprekken geweest over het samenvoegen van beide dorpen, waarbij Nietap dan zou worden ingedeeld bij de Provincie Groningen. Dit om het knellende ruimteprobleem van het centrum van Leek, dat geheel op de grens gebouwd is, op te lossen en het mogelijk te maken dat het Groninger dorp ook aan deze kant zou kunnen groeien. Ondanks het feit dat Nietap voor veel voorzieningen grotendeels op Leek aangewezen is en veel inwoners Leekster banden hebben, is het nooit ook maar tot serieuze plannen gekomen in verband met heftig verzet. Nietap is ontegenzeggelijk Drents, wat ook blijkt uit het lokale dialect, ook al is dat toch een mengelmoesje. Daarnaast is Nietap een geheel eigen dorp met een eigen identiteit, dat verloren zou gaan bij samenvoeging. Ten slotte is er de groene long tussen beide dorpen, die veel bewoners, aan beide zijden van de grens, liever open houden dan dat deze wordt volgebouwd met woningen en winkels. Een wat parkachtig geheel aan de rand van het centrum is het resultaat, voorlopig naar ieders tevredenheid. De verhoudingen zijn thans goed te noemen en de meeste knelpunten zijn opgelost door goede samenwerking tussen de gemeenten Leek en Noordenveld.

De jongste uitbreiding van Nietap, Nienoordshaven, is slechts met een omweg via Leek bereikbaar, waarvoor men dus even de grens moet oversteken. Voor de komende jaren is de bouw van een aantal appartementencomplexen in het centrum gepland, alsmede de uitbreiding met een woonwijk tussen de huidige bebouwing en de rondweg. Al met al zullen er een kleine 100 woningen in Nietap bijkomen waardoor het inwonertal evenredig zal groeien.

Bezienswaardigheden
- Woonhuis J.P. Santeeweg 16-18.
- Waterpompstation.

Jaarlijkse evenementen
- Ieder jaar op 2e Pinksterdag vindt in Leek-Nietap de traditionele Pinkstermarkt plaats. In vroeger tijden vooral een paarden- en dierenmarkt, thans een grote jaarmarkt met festivals, kermis e.d. Het unieke is dat het de enige grote jaarmarkt is in Nederland die zich in zijn geheel over twee provincies uitspreidt.

Natuur en recreatie
- Voormalig hertenkamp.
- Natuurschoonbos.
- Leekstermeer of Zulthemeer.
- Uitgestrekte fietspaden rond het dorp, o.a. door het Natuurschoonbos richting Roden en door de Leutingewolderpolder via de Meerweg richting Leutingewolde / Roderwolde. Dit pad sluit aan op een pad dat door licht glooiende weilanden over een fietsbrug naar Landgoed Nienoord in Leek voert.

Overnachten
- Vakantiehuizen in de omgeving van Nietap (online te boeken).

Literatuur
- De Knapzakroute Nieuw-Roden - Nietap - Leutingewolde is een deel uit de serie knapzakroutes (wandelroutes) door Drenthe.

Links
- IVN afdeling Leek / Nietap.

Foto's
- Fotoserie van de gemeente Noordenveld van Fokko van der Leest.
- Fotoserie van de gemeente Noordenveld van fotograaf Martin Stevens.

De informatie over de kern Nietap is samengesteld door en © geograaf mr. drs. Robert H.C. Kemkers te Nietap.