Bunde

Status
- Bunde is een dorp in de provincie Limburg, in de streek Heuvelland, gemeente Meerssen. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1981.
- Wapen van de voormalige gemeente Bunde.
- Onder het dorp Bunde vallen ook de buurtschappen Kasen en Voulwames.

Naam
In het Limburgs
Bung.
Oudere vermelding
Bundt, Bunn, 1145 Bunna (Latijn, in oorkonde van paus Eugenius III), 1217 Buonde, 1217 Bunde, 1222 bron van 893? Bundende, 1244 Bonde.
Naamsverklaring
Er zijn twee mogelijke verklaringen voor deze naam. De ene gaat uit van het Germaanse biwanda-* ‘omheind stuk’, de andere zoekt verband met het Gallische bundo-* ‘bodem’ en het Walserduitse bunde ‘voet van de berg’. Een geografisch argument voor de laatste betekenis is het feit dat Bunde aan de voet van de Limburgse heuvelkam ligt.(1)
* Gereconstrueerde vorm.

Ligging
Bunde ligt NW van Meerssen, tussen de A2 Maastricht-Sittard en het Julianakanaal.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Bunde 112 huizen met 632 inwoners, verdeeld in dorp Bunde 72/386 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Cazen 30/202, Voulwamis 7/32 en Weert (ged.) 3/12.
- Per 1 januari 1982 is de gemeente Bunde opgeheven en opgegaan in de gemeente Meerssen met 459 hectare en 4.722 inwoners.
- Tegenwoordig heeft Bunde ca. 2.500 huizen met ca. 6.000 inwoners.

Geschiedenis
In 1962 zijn tijdens het graven van de bouwput voor de Geulbrug onder de Maastrichterlaan een fossiele menselijke schedelkap en diverse dierlijke beenderresten gevonden. Rond deze vondst, die bewaard wordt in het streekmuseum van Elsloo, komt vanaf 1964 een stevige discussie op gang. Prof. Erdbrink van de Universiteit van Utrecht is van oordeel dat de beenderresten uit een late periode van de laatste IJstijd dateren (70.000-10.000 v. Chr.). Dat zou betekenen dat, na de vondst in de Maastrichtse Belvédèregroeve*2, de in Bunde gevonden resten tot de oudst bekende van Nederland behoren. Clason van de Universiteit Groningen is echter van mening dat de beenderen niet ouder dan 600 voor Christus zouden zijn. Deze discussie is tot nu toe onbeslecht.

Als Clason het bij het rechte eind heeft, is de vondst van diverse vuurstenen materialen uit het midden-paleolithicum het oudste bewijs van menselijke activiteit in Bunde. Uit de jongste steentijd zijn diverse vuurstenen bijlen gevonden. Uit de brons- en ijzertijd zijn nauwelijks voorwerpen opgedoken, wel weer uit de Romeinse periode. Uit de vroegmiddeleeuwse periode zijn geen archeologische vondsten uit Bunde bekend.
Het verleden van Bunde, in 1145 voor het eerst schriftelijk vermeld, blijft nog lang in nevelen gehuld. Bunde raakt verankerd in het wijdvertakte stelsel van leenverhoudingen in het Land van Valkenburg, waarover de landsheer van deze plaats zijn feodale rechten uitoefent. Deze leenverhoudingen zijn sterk aan verandering onderhevig.

Vanaf 1381 zijn registers bijgehouden van Valkenburgse leengoederen, waarvan er alleen al in Bunde een respectabel aantal zijn: de Hof van Overbunde, de Jonker Repenhof, de Coninxhof, de Heiligenberg, de banmolen op de Geul, de hof Ingenope, Ingendaal of Kalverhof, het leen Op ter Straeten en Hartelstein*1, dat tot het begin van de Franse tijd tot de heerlijkheid Bunde wordt gerekend.

In 1626 wordt Bunde met Kasen, Overbunde en Voulwames als afzonderlijke heerlijkheid door de koning van Spanje, Philips IV, verpand aan Wolter van Hoensbroek, Heer van Geulle. Op 27 november 1627 wordt deze verpanding omgezet in een verkoop voor de leenhof te Valkenburg. Tot het einde van de feodale periode blijft de heerlijkheid Bunde in handen van de familie Van Hoensbroek.
De komst van de Franse republikeinse legers maakt in 1794 een einde aan het ondoorzichtige stelsel van feodale verhoudingen. Bunde wordt in 1795 ingedeeld bij het kanton Meerssen binnen het departement van de Nedermaas. Als het kanton in 1800 wordt opgeheven, wordt Bunde een zelfstandige gemeente. Na het vertrek van de Fransen wordt Bunde van juni 1814 tot mei 1815 onder Pruisisch bestuur geplaatst. Op 1 mei 1815 wordt de gemeente op grond van de Traktaten van Wenen onderdeel van het Koninkrijk der Nederlanden. In 1830 steunt Limburg, met uitzondering van Maastricht, de Belgische opstand en ook Bunde maakt negen jaar lang deel uit van het Koninkrijk België. Na de scheiding van Nederland en België in 1839 wordt Bunde weer een Nederlandse gemeente.

Tot het begin van de 20e eeuw is Bunde een sterk op de landbouw georiënteerde gemeente. In het eerste decennium van de 20e eeuw vinden diverse Bundenaren werk in fabrieken te Meerssen en Maastricht, in de mijnen en bij de spoorwegen. In Bunde zelf blijft de industriële nijverheid tot aan de Eerste Wereldoorlog beperkt tot een brouwerij en een waskaarsenfabriek.

Tussen de twee wereldoorlogen ondervinden ook de inwoners van Bunde de gevolgen van de economische teruggang en diverse keren is er sprake van werkloosheid. Zo ook in 1929 en daarom besluit de gemeenteraad op 19 februari van dat jaar aan werkloze gehuwden en kostwinners werk te verschaffen in de gemeentelijke kiezelgroeve aan de Kruisberg. Ondanks de weinig florissante economische omstandigheden krijgt Bunde in 1921 een elektrisch aangedreven graanmolen en in 1923 een steenbakkerij.

Als de Duitsers in de vroege ochtend van 10 mei 1940 Nederland binnenvallen wordt de kanaalbrug van Bunde rond 5.30 uur opgeblazen. Dit zal de Duitsers niet tegenhouden; tussen 10.00 uur en 10.30 uur slagen zij er al in het kanaal met rubberboten over te steken. Bunde, dat elf oorlogsslachtoffers telt, wordt op 16 en 17 september 1944 bevrijd. Rond de bevrijding loopt het dorp aanzienlijke materiële schade op. De jongensschool huisvest vanaf eind augustus 1944 een groep Duitse militairen, evenals de meisjesschool. Beide scholen worden bovendien beschadigd door granaatinslagen. De oorlogsomstandigheden wijzigen het kloosterleven op Overbunde ingrijpend. Het koloniehuis wordt op 1 september 1944 door de Duitsers in beslag genomen. De bewoners moeten het binnen 36 uur verlaten. De veiling, waaronder de Duitsers zich hebben ingegraven, wordt tijdens de bevrijdingsdagen zwaar beschoten, terwijl bovendien acht woningen totaal worden vernield en er 26 zwaar en 140 licht worden beschadigd. Na de bevrijding biedt Overbunde onderdak aan allerlei geallieerde troepen en het koloniehuis wordt pas 1 september 1945 vrijgegeven.

Na de Tweede Wereldoorlog groeit de bevolking van Bunde enorm, van 1.944 zielen in 1945 tot 4.798 in 1980. Bunde wordt nu een woondorp, een steeds kleiner deel van de beroepsbevolking vindt er werk. De lokale werkgelegenheid groeit hoegenaamd niet. Industrie en ambacht, ergens in de omtrek uitgeoefend, worden na de oorlog onbetwist de belangrijkste bronnen van inkomsten voor de Bundese bevolking, op de voet gevolgd door dienstverlening. Het aanzien van Bunde wijzigt ingrijpend doordat rondom de in 1959/1960 gebouwde nieuwe parochiekerk een nieuwe dorpskern tot ontwikkeling komt. Per 1 januari 1982 wordt de gemeente Bunde opgeheven en ingedeeld bij de 'nieuwe' gemeente Meerssen.

1 Zie bij Itteren > Bezienswaardigheden.
2 Zie bij Maastricht > Natuur en recreatie.

De informatie over Bunde is grotendeels samengesteld door en © Heemkundevereniging Meerssen.

Bezienswaardigheden
- Oude St. Agneskerk.
- Nieuwe St. Agneskerk.
- Huize Overbunde.
- Huis De Heiligenberg (Heiligenbergstraat) dateert uit de 18e eeuw en is in 1954-1955 gerestaureerd. Het lage herenhuis is opgetrokken uit baksteen met mergelhoekblokken onder een mansardewolfdak en heeft twee korte naar voren springende zijvleugels.
- Herenboerderij Rustenburg. Dit geheel gerestaureerde complex van woonhuis (1767) en hoeve (1654) met mooie binnenhof aan de Geulstraat, heeft Naamse steen voor de kruisvensters en is gebouwd in Maaslandse renaissancestijl.

Jaarlijkse evenementen
- Sint Agneswandeltocht (weekend in mei). Start en aankomst bij café De Vos. De mogelijke afstanden zijn 7, 10, 14, 21, 28 en 42 km. Nadere informatie op tel. 043-3641437.
- Soul Night (op een zaterdag in augustus) in Gemeenschapshuis De Auw Kèrk, Burchtstraat 2. Tel. 043-3640759. Nadere informatie op tel. 043-3653406.
- Op een van de laatste zondagen van september is er het Bundermijtfestival, een grote braderie achter bejaardenhuis De Wilgenhof.
- Buurtvereniging Oost organiseert op een zondag in oktober een Wandelspeurtocht.
- Najaarswandeling (op een zondag in november) vanaf café De Haverput. U kunt kiezen uit de afstanden 8, 12, 17 en 25 km. Organisatie: Wandelvereniging De Gebroken Spaak. Nadere informatie op tel. 043-3649815 of 3646776.
- Sylvesterconcert (op een zaterdag eind december) met onder meer Harmonie en Drumband Sint Agnes. Gratis toegang. Locatie: Gemeenschapshuis De Auw Kèrk, Burchtstraat 2. Tel. 043-3640759.

Natuur en recreatie
- Bunderbos.

Overnachten
- Vakantiehuizen in de omgeving van Bunde (online te boeken).

Links
- Buurtvereniging Oost.
- Pagina over station Bunde.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)