Amby

Status
- Amby is een voormalig dorp, thans wijk (hoewel het door een deel van de inwoners nog steeds als dorp wordt beschouwd) in het NO van Maastricht. Het was een zelfstandige gemeente t/m 30 juni 1970.

Naam
Uitspraak
Ambie.
In het Limburgs
Amie.
Oudere vermeldingen
1145 Ambe, 1157 en 1186 Ambeia, 1190 Ambey, 1840 Ambij.
Naamsverklaring
- Ontstaan uit het Gallo-Romeinse Ambiacum* ‘toebehorend aan de Keltische persoon Ambius’ met een aanvankelijk Romaanse klankontwikkeling. Overigens kan men in plaats van Ambius ook uitgaan van een Germaanse persoon Ambo. (3083)
* Gereconstrueerde vorm.
- Over de oorsprong van de naam lopen de meningen uiteen. Zo is er ook de theorie dat het om een afleiding gaat van het Latijnse werkwoord ambire, dat rondtrekken, maar ook omheinen betekent. Een groep rondtrekkende heidenen of zigeuners zou zich hier hebben gevestigd. Omheinen wijst ook op het feit dat de bevolking met landbouw en veeteelt in het onderhoud voorzag. Het Keltische woord voor omheining, Ambi, klinkt echter aannemelijker als aanduiding voor een pre-Romeinse nederzetting. In het Latijn kennen we het woord ambivium, dat staat voor kruising van twee wegen. Het Griekse woord ambe tot slot betekent berghelling of hoogte. Dit kan betrekking hebben op de steilrand van het Maasterras of de helling naar de Ambyerheide. (3162)

Ligging
Amby grenst aan de gemeenten Meerssen en Valkenburg en ligt ingesloten tussen de autobaan A2 en het hoogwaardig landschapsgebied de Ambyerheide.

Statistische gegevens
- In 1840 omvatte dorp en gemeente Amby 128 huizen met 662 inwoners. Bevatte verder de buurtschap Heide¬buurt.
- Amby heeft reeds in 1920 een deel van haar grondgebied aan Maastricht afgestaan.
- Per 1 juli 1970 is de gemeente Amby opgeheven en als volgt verdeeld: naar Maastricht 615 hectare met ca. 1.200 huizen en 3.780 inwoners en naar Meerssen 7 hectare met ca. 40 huizen en 113 inwoners.
- Tegenwoordig omvat Amby ca. 3.000 huizen met 7.000 inwoners.

Geschiedenis
De geschiedenis van het dorp Amby gaat terug tot meer dan 1000 jaar voor Christus. Opgravingen hebben bewezen dat er onafgebroken bewoning is geweest. De naam Amby komt echter pas voor het eerst in de 12e eeuw in schriftelijke bronnen voor. Enkele kasteeltjes en grote hoeven nemen een bijzondere plaats in bij de overwegend van landbouw levende gemeenschap. De vrouwen gingen met veldsla naar de markt in Maastricht. De naam ‘De Sjlaaimetten’ van de bejaardenvereniging (1953) en ‘De Sjlaaibök’ van de carnavalsvereniging (1955) verwijzen daar ook naar.

Dorp en inwoners hebben het in het verleden vaak zwaar te verduren gehad tijdens de vele belegeringen van de vestingstad Maastricht, vooral tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648). In 1632 was Amby zelf strijdtoneel. Johan Maurits van Nassau van de Staatse troepen heeft zijn intrek genomen in kasteel Ravenhof. Bij opgravingen in 1917-1918 zijn in een graf (Z van de Heukelstraat), stammend uit die tijd, de resten gevonden van 104 doden. Bij wet van 17 februari 1800 is Amby een zelfstandige gemeente geworden. Die zelfstandigheid heeft zij volgehouden tot en met 30 juni 1970. (3162)

Het Cultureel Comité Amby (p/a Jac Keymis, Westrand 34, 6225 AT Maastricht-Amby. Tel. 043-3625805) fungeert als heemkundevereniging. Ze beheert het foto-archief van de voormalige gemeente Amby, het archief van jonkheer W. Veldman en zoon Sandor, en alle verschenen parochiekrantjes De Amyer Proat. Het Comité bezit ook land- en stafkaarten en foto’s van de tentoonstelling Panorama op Amby.

Bezienswaardigheden
- De Hagenhof of Tiendschuur (Hagenstraat) bestaat uit een huis en een hoeve. Gebouwd ca. 1769. Rond de 18e eeuw was het een pachthoeve van het kapittel van Sint Servaas. Het complex is na 1980 gerestaureerd door A. Coppes.
- Hoeve Klein Geusselt (Ambyerstraat-Z), gebouwd in 1863. Het woonhuis is vermoedelijk van oudere datum.
- De Heihof of Strijthagenhof (aan de rand van de Ambyerheide), gebouwd rond 1406. Bekend door zijn karakteristieke speklagen. In de stallen ligt een nu afgedekte waterput. Op een diepte van dertig meter bevinden zich gangen waaruit mergel werd gehaald, waarschijnlijk deels bestemd voor het bouwen van de schuur.
- Huis Severen, gebouwd ca. 1384. De hoeve en het kasteeltje kenden verschillende eigenaars. In 1912 kochten de Zusters van Barmhartigheid het complex en bouwden er nog een kapel bij (1918), een school en een noviciaat. Deze zijn Inmiddels afgebroken. De huidige eigenaar is de Woningstichting Maasvallei. De aan de Westrand gelegen boerenhoeve is van een andere eigenaar. Het markante torentje stamt uit 1647.
- Hoeve Waterrijk (Ambyerstraat-N) is een herenhoeve met een naar de straatkant open binnenplaats. De lange gevels zijn gebouwd in 1737. De kopgevels zijn voor een deel van oudere datum. De grote schuur aan de noordkant bevat enkelvoudige speklagen van baksteen en mergel, bouwjaar 1832.
- Withuishof, 18e eeuwse hoeve (Bergerstraat), vanaf 1925 eigendom van de Zusters Ursulinen in Maastricht. De tuinen zijn aangelegd in Engelse stijl. Het dichtbij gelegen industrieterrein heeft de naam Withuishof gekregen.
- Gravenhof, herenhoeve uit de 18e eeuw, thans geheel omgeven door nieuwbouw. Sinds 1922 wordt de hof bewoond door de familie Hermens. M. Hermens was van 1917 tot 1945 burgemeester van Amby en Bemelen.

Literatuur
In Amby verschijnen tweewekelijks het wijkblad ‘De Amyer Proat’ en de ‘Kerkklok’.