Ulestraten

Status
- Ulestraten is een dorp in de provincie Limburg, in de streek Heuvelland, gemeente Meerssen. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1981.
- Wapen van de voormalige gemeente Ulestraten.
- Onder het dorp Ulestraten vallen ook de buurtschappen Humcoven, Schietecoven en Waterval. Vanouds viel ook de buurtschap Moorveld onder Ulestraten. Tegenwoordig is dat een dorpje, dat weliswaar een eigen postcode en woonplaatsnaam heeft, maar in de praktijk tot Geulle wordt gerekend, en dus niet meer tot Ulestraten, gezien de ligging W van de A2, aan de Geulse kant.
- De voormalige buurtschap (Groot en Klein) Berghem is in de zuidoostelijke bebouwing van Ulestraten opgegaan, en de voormalige buurtschap Vliek in de zuidelijke/zuidwestelijke.

Naam
In het Limburgs
Ulesjtraote.
Oudere schrijfwijzen
Ulestraeten, 1335 Hulenstroten, 1370 Ulestroten, 1840 Ulestraeten.
Naamsverklaring
- Wordt wel verklaard als een samenstelling van oele ‘laaggelegen, vochtig’ en het meervoud van straat. (1)
- Water, moeras is in het oud-Duits üd, ül, ole. Ulestraten kan dan vertaald worden als ‘waterstraat, moerassige doorgangsweg’. (3032)

Ligging
Ulestraten ligt NO van Meerssen.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Ulestraten 161 huizen met 782 inwoners, verdeeld in dorp Ulestraten 58/366 en de buurtschappen Vlieck 24/105, Schetecoven 16/56, Moorveld (ged.) 13/80, Waterval 24/85, Groot-Berghem 11/40, Klein-Berghem 7/30 en Humhoven 8/20.
- Per 1 januari 1982 is de gemeente Ulestraten opgeheven en als volgt verdeeld:
naar Meerssen: 559 hectare met 3.882 inwoners;
naar Beek: 160 hectare met 7 inwoners (= grondgebied van het vliegveld Beek voorzover het onder de gemeente Ulestraten viel).
- Tegenwoordig heeft Ulestraten ca. 1.200 huizen met ca. 3.000 inwoners.

Geschiedenis
Archeologische vondsten uit de jonge steentijd, de ijzertijd (Keltische graven), de Romeinse periode en de Frankische tijd wijzen op sporen van menselijke activiteit in het Ulestratense.

Het verleden van Ulestraten, in 1335 voor het eerst schriftelijk vermeld, blijft lang in nevelen gehuld. Ulestraten raakt verankerd in het wijdvertakte stelsel van leenverhoudingen in het Land van Valkenburg, waarover de landsheer van deze plaats zijn feodale rechten uitoefent. Deze leenverhoudingen zijn sterk aan verandering onderhevig.

Vóór de vestiging van de heerlijkheidsrechten in Ulestraten bevinden zich in en rond deze plaats een tweetal bescheiden Valkenburgse lenen: de Hoef van Suytendael en de Oenselderhof. De drie belangrijkste Ulestratense bouwwerken uit de periode van het Ancien Régime (de Ulestraterhof, kasteel Vliek en hoeve Wijngaardsberg), zijn nooit als leen van Valkenburg geregistreerd. Laatstgenoemde hoeve is gelegen boven aan de helling van de Wijngaardsberg, een naam die onverbrekelijk verbonden is met de eeuwenlange wijnbouw op de zuidelijke plateauhellingen tussen Ulestraten en Meerssen.

Ulestraten wordt in 1626 als heerlijkheid verpand aan Ernest graaf van Aspremont, Lijnden en Rekem, als groot leen van Valkenburg en daarna aan hem verkocht. Hiervoor ressorteerde Ulestraten onder het rechtsgebied van de hoofdbank Meerssen. Het leen omvat een deel van Moorveld, Vliek, Berghem, Waterval en Schietecoven. In 1719 neemt Herman Otto, onder meer graaf van Hoensbroek-Geulle en Heer van Bunde, de heerlijke rechten van Ulestraten over. Tot de komst van de Fransen blijft Ulestraten, samen met Geulle en Bunde, in handen van de familie Van Hoensbroek. Gravin Anna van Hohenzollern, geboren van Hoensbroek-Geulle, is de laatste vrouwe van Ulestraten.

De komst van de Franse republikeinse legers maakt in 1794 een einde aan het ondoorzichtige stelsel van feodale verhoudingen. Ulestraten wordt in 1795 ingedeeld bij het kanton Meerssen binnen het departement van de Nedermaas. Als het kanton in 1800 wordt opgeheven, wordt Ulestraten een zelfstandige gemeente. Na het vertrek van de Fransen wordt Ulestraten van juni 1814 tot mei 1815 onder Pruisisch bestuur geplaatst. Op 1 mei 1815 wordt de gemeente op grond van de Traktaten van Wenen onderdeel van het Koninkrijk der Nederlanden. In 1830 steunt Limburg, met uitzondering van Maastricht, de Belgische opstand en ook Ulestraten maakt negen jaar lang deel uit van het Koninkrijk van België. Na de scheiding van Nederland en België in 1839 wordt Ulestraten weer Nederlands.

De gemeente wordt in de tweede helft van de 19e eeuw hardhandig geconfronteerd met de kwetsbaarheid van een volledig op de akkerbouw georiënteerde dorpssamenleving. Na een structurele afneming van de bevolking, een daling van 11 procent tussen 1867 en 1894, wordt pas rond de eeuwwisseling het bewonersaantal van 1867 weer bereikt. Vanaf het einde van het laatste decennium van de 19e eeuw is er sprake van een relatief aanzienlijke, structurele groei. De bevolking van Ulestraten neemt tussen 1894 en 1912 met 27 procent toe. Naast de landbouw worden als voornaamste beroepen aangetroffen die van timmerman, smid, schoenmaker en kleermaker. In 1865 wordt er een fabriek voor beetwortelsuiker begonnen, in 1908 is er sprake van een meelmaalderij. Ulestraten blijft lang een traditioneel agrarisch dorp, waar het aantal vrouwen aanzienlijk achterblijft bij het aantal mannen. De bescheiden bevolkingsgroei resulteert in een overeenkomstige nederzettingsgroei.

Ook Ulestraten wordt getroffen door de economische crisis in het begin van de jaren twintig, verergerd door de agrarische monocultuur in de gemeente. Er zijn slechts twee lokale fabrieken (een boterfabriek en een ladderfabriek), en het aantal ambachtslieden neemt af. In 1930 worden werklozen te werk gesteld bij de uitvoering van wegverbredingen. In 1935 wordt besloten de verbetering van de weg Meerssen-Beek in eigen beheer door werklozen te laten uitvoeren.

In de Tweede Wereldoorlog stort in april 1941 een Engels vliegtuig neer in Ulestraten, waarbij één inzittende de dood vindt en drie leden van de bemanning krijgsgevangen worden genomen. Tijdens de bevrijding op 17 september 1944 en erna raken het gemeentehuis, de kerk en een aantal panden beschadigd. Zes boerderijen en drie woningen worden helemaal verwoest.

Gedurende de herfst van 1944 wordt op het grondgebied van de gemeenten Ulestraten, Geulle en Beek door de 9e US Army Air Force het latere vliegveld Beek aangelegd. Door zeer velen wordt hard gewerkt aan de totstandkoming van het vliegveld. Het ontstellende tekort aan legeringmogelijkheden leidt tot enorme tentdorpen in de boomgaarden en weilanden van Moorveld, Geverik en Ulestraten. Op 21 september 1945 wordt vliegveld Beek overgedragen aan het Nederlandse Ministerie van Oorlog. Na de oorlog verdrievoudigt het inwonertal van Ulestraten; de toename bedraagt maar liefst 203 procent.

Tussen 1947 en 1960 daalt de werkgelegenheid in de gemeente van 343 naar 203 arbeidsplaatsen. Het herstel in de jaren zestig is gering. Het gevolg is een ongekende toename van het aantal forensen met 320 procent van eenderde tot driekwart van de beroepsbevolking, die ook ingrijpend van karakter verandert. De nieuwbouwactiviteiten zijn dienovereenkomstig. In Ulestraten blijft de landbouw tot in de jaren zestig een belangrijke inkomstenbron. De ommekeer komt relatief laat. In 1981 zijn industrie en ambacht de onaantastbare koplopers, gevolgd door een imposant aantal werknemers in de dienstverlening en een goed vertegenwoordigd handels-, bank- en verzekeringswezen. Ulestraten, dat binnen een relatief kort tijdsbestek een aantrekkelijke woongemeente is geworden, waar zich als gevolg van de suburbanisatie veel mensen van buiten vestigen, wordt per 1 januari 1982 opgeheven en toegevoegd aan de nieuwe gemeente Meerssen.

Bezienswaardigheden
- Sint Catharinakerk.
- Kasteel Vliek.
- In Ulestraten en de omliggende buurtschappen vindt u nog diverse oude vakwerkhoeven en -huizen.

Jaarlijkse evenementen
- Nieuwjaarsconcert (op een zaterdag begin januari) door fanfare Concordia in Gemeenschapshuis D’n Huppel, Dorpstraat 1. Tel. 043-3643516.
- De Antiques and Modern Art Fair (hemelvaartweekend, donderdag t/m zondag) vindt plaats in kasteel Vliek. De beurs trekt duizenden bezoekers uit binnen- en buitenland.
- Familiefietsdriedaagse (weekend in juli). Nadere informatie op tel. 043-3581700.
- Leedsches Concours (op een zaterdag in november) in Gemeenschapshuis D’n Huppel. Organisatie: Carnavalsvereniging De Kuutebieters. Nadere informatie op tel. 043-3644254.
- Kerstmarkt en Kerstwandeling (op een zondag half december) in en vanaf Gemeenschapshuis D’n Huppel. Organisatie: Steuncomité ’97. Nadere informatie op tel. 043-3643406.
- Kerstwandeling (op de zondag voor Kerstmis). Organisatie: fanfare Concordia Ulestraten.
- Oudejaarswandeling (op een zondag eind december) onder leiding van IVN-gidsen.

Natuur en recreatie
- Ulestraten ligt in een glooiing van het prachtige landschap, met ongekende vergezichten en een weelderige flora en fauna. Landelijke rust is kenmerkend voor deze streek. Wie van wandelen houdt kan in Ulestraten uitstekend uit de voeten. Prachtige lintbossen voeren tot ver achter de horizon.

Links

- Site over de geschiedenis van Ulestraten.
- IVN Ulestraten.
- Artikel over boek over archeologische opgravingen in Ulestraten.

De informatie over de geschiedenis van Ulestraten is grotendeels samengesteld door en © Heemkundevereniging Meerssen.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)