Itteren

Status
- Itteren is een dorp in de provincie Limburg, in de streek Zuid-Limburg, gemeente Maastricht. Het was een zelfstandige gemeente t/m 30-6-1970.
- Reeds per 1-10-1951 heeft de gemeente Itteren een groot deel van haar grondgebied moeten afstaan aan de gemeente Maastricht. In Maastricht was namelijk een groot tekort aan bedrijventerreinen. Op de in 1951 van de gemeente Itteren geannexeerde grond heeft de gemeente Maastricht de Beatrixhaven gebouwd.
- Wapen van de voormalige gemeente Itteren.
- De gemeente Itteren omvatte naast het gelijknamige dorp verder nog de buurtschap Geneinde.
- Itteren heeft net als het nabijgelegen Borgharen geen eigen postcode en plaatsnaam in het postcodeboek, postaal gezien ligt Itteren 'in' Maastricht, hoewel beide nog los liggen van Maastricht en eigen bebouwde kommen en komborden hebben (in tegenstelling tot dorpen zoals Amby, Heer en Limmel die wél door de stad en bebouwde kom van Maastricht zijn opgeslokt).

Naam
Lokale schrijfwijze en uitspraak
Ittere.
Naamsverklaring
De naam hangt mogelijk samen met een waternaam Itter, die men soms in verband brengt met het Baskische iturri ‘bron’. (1)

Ligging
Itteren ligt N van Maastricht, aan de Maas, aan de Geul en aan de grens met België. Samen met Borgharen ligt het op een ‘eiland’ tussen Julianakanaal en Maas.

Statistische gegevens
- Itteren was lange tijd een heel kleine gemeenschap. Rond 1840 waren alle bewoners katholiek, behalve een persoon die hervormd was. In 1840 omvatten dorp en gemeente Itteren 436 hectare, 75 huizen, 410 inwoners. 1934 444 ha, 123 huizen, 589 inwoners. De vergroting van de oppervlakte vergeleken met 1845 is waarschijnlijk veroorzaakt door de toevoeging van het eilandje Steengrind in 1864.
- Per 1 juli 1970 is de gemeente Itteren opgeheven en opgegaan in de gemeente Maastricht met 383 hectare, ca. 300 huizen en 943 inwoners.
- Tegenwoordig heeft Itteren ca. 400 huizen met ca. 1.000 inwoners.
- Itteren heeft met 72,8 procent het hoogste percentage koopwoningen in de gemeente Maastricht.

Geschiedenis
Itteren wordt al in 1041 vermeld.

In de jaren 1998-1999 heeft archeologisch adviesbureau RAAP onder meer in de omgeving van Itteren onderzoek gedaan in het kader van de Grensmaasplannen. Tijdens dit onderzoek in de oude rivierkleigronden zijn vuurstenen werktuigen, een glazen armband uit de ijzertijd en aardewerk en bouwfragmenten uit de Romeinse tijd gevonden. Deze vondsten getuigen van een langdurige bewoning in de omgeving van het huidige Itteren. In Itteren ligt veel middeleeuws aardewerk op de akkers. De oevers van de Maas dienden al sinds de Middeleeuwen als landbouwgrond.

Itteren is een van de plaatsen in deze regio met een middeleeuwse bewoningskern. In 1330 heeft Itteren een eigen gerecht en is het bevoegd tot hoge en lage rechtspraak. Itteren behoort in die tijd toe aan Adam van Haren, heer van Borgharen en aan hertog Jan III van Brabant. Beiden besloten op 17 oktober 1330 tot deling, waarbij de hertog van Brabant het dorp en het gerecht Itteren voor zichzelf hield. In de 14e eeuw behoorde Itteren verder tot het land van Valkenburg. Heren van Itteren zijn bekend sinds 1345. In dat jaar wordt Hendrik van Itteren genoemd als Heer. Na zijn dood wordt de erfenis betwist door de families Loon-Heinsberg (van de kant van de vrouw van Hendrik) en Stein (bezitters van naburige heerlijkheden). Hoe deze strijd is afgelopen, is niet bekend aangezien de eerstvolgende Heer pas bekend is uit 1478. In dat jaar wordt Jacob van Morialmes genoemd als Heer. Later is de heerlijkheid in bezit van een aantal andere families.

Itteren bezat  een schepenbank die in 1478 in ieder geval nog geen zegel bezat. De oudste afdrukken van een schependomszegel van Itteren dateren uit 1524 en 1527. Dit zegel vertoont de kerkpatroon te paard. Op het zegel staat geen wapen. Na de Tachtigjarige Oorlog werd Itteren toebedeeld aan het Staatse deel van Valkenburg.
Een belangrijke wijziging van de bestuursindeling is een gevolg van de Franse Revolutie. Voor Itteren begon de Franse Tijd met de capitulatie van Maastricht op 5 november 1794. Als gevolg van de Franse Grondwet (2 augustus 1795) in het veroverde gebied, werd bepaald dat gemeenten met minder dan 5.000 inwoners geen zelfstandige municipaliteit konden vormen, maar zich dienden te laten vertegenwoordigen in het kanton waartoe zij behoorden door een ‘agent municipal’. Deze bepaling, die uiteraard gold voor Itteren dat tezamen met Meerssenhoven in 1796 272 inwoners telde, heeft ruim vier jaar bestaan.

De nederlaag van Napoleon bij Leipzig (1813) luidde het einde in van de Franse tijd. Korte tijd is het voor de inwoners van Itteren onduidelijk gebleven of zij tot Nederland of Pruisen zouden gaan behoren. De besprekingen op het Wener Congres (31 mei 1815) hadden echter tot gevolg dat Nederland op de rechter Maasoever zo veel land zou krijgen dat het volledig bezit van de vrije Maasvaart gegarandeerd was. Bij het inwerking treden van de nieuwe Grondwet van 1815, werd Itteren definitief gevoegd bij de nieuw gevormde provincie Limburg. De huidige Nederlandse provincie Limburg, met uitzondering van Maastricht en Sint Pieter, schaarde zich nog in 1830 aan de zijde van de opstandelingen.

In Itteren staat grenspaal nummer 107. Eigenlijk zijn er twee nummers 107. Eén paal staat namelijk aan de Nederlandse kant en de andere aan de Belgische kant. Blijkens het Franse proces-verbaal waarin staat opgetekend waar de palen zijn neergezet, blijkt dat in Itteren is gekozen voor een doorwaadbare plaats in de Maas, precies tegenover Kasteel Hocht, waar mensen vroeger overstaken om naar Lanaken te gaan. (3180)

Recente ontwikkelingen
- Basisschool Op de Sterkenberg (Sterkenbergweg 26) probeert de filosofie van een brede school in een kleine kern inhoud te geven. Eigenlijk had basisschool Op de Sterkenberg allang opgeheven moeten zijn. De school zat een paar jaar geleden namelijk onder de ‘opheffingsnorm’. Maar de 150 jaar oude school bestaat nog steeds. Sterker nog: op een enkeling na stuurt iedere ouder in Itteren zijn kind tegenwoordig naar de kleinste school van de gemeente Maastricht.

Grensmaasproject
Itteren is één van de vele dorpen die erg kwetsbaar zijn voor overstromingen van de Maas. Het Nationale Deltaplan voor de Grote Rivieren dat na de watersnood van 1995/1996 gelanceerd werd, moet hier grondig verbetering in brengen (zie ook bij Meers). Als gevolg hiervan is in 2008 het Project Grensmaas bij Itteren van start gegaan. Met dit project, dat in 2017 gereed moet zijn, wordt een aantal knelpunten tegelijk aangepakt. De wateroverlast voor het dorp wordt opgelost, landbouwgebied wordt omgevormd tot natuurgebied en de Geul krijgt een andere loop. Op de site Itteren in Beeld leggen inwoners Jan en Jeroen Dolmans en Han Hamakers alle ontwikkelingen sinds 2008 vast in tekst en beeld. De site volgt de ontwikkelingen rond de ontgrindingen en de aanleg van natuur op de voet, zodat dit na afloop van het project een prachtig beeldverslag is van deze historische veranderingen in het dorp.

Nieuw fietspad
Borgharen en Itteren hebben in 2011 een nieuw fietspad gekregen tussen beide woonkernen. Het oorspronkelijke pad langs de Maas is vervallen vanwege de werkzaamheden voor het Grensmaasplan.

Bezienswaardigheden
- St. Martinuskerk.
- Mariakapel.
- Kasteel Meerssenhoven.
- Op Kasteelhoeve Hartelstein is een van de Emmaus woon-werkgemeenschappen gevestigd. Op de zaterdagmiddagen kunt u er tweedehandsspullen kopen, waarvan de opbrengsten geheel ten goede komen van de gemeenschap, die op de hoeve dak- en thuislozen opvangt.

Overnachten
- Vakantiehuizen in de omgeving van Itteren (online te boeken).

Links
- Site over Itteren met o.a. geschiedenis, actualiteiten en lokale links.
- Gemeentepagina met recente en toekomstige ontwikkelingen m.b.t. Itteren.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)