IJsseldelta

Streek
IJsseldelta
Overijssel

IJsseldelta

Terug naar boven

Status

- De IJsseldelta is een regio in de provincie Overijssel en omvat de gemeenten Zwolle, Kampen en Zwartewaterland (met daarin de stad Hasselt en de dorpen Genemuiden en Zwartsluis).

- Daarnaast ligt in dit gebied het Nationaal Landschap IJsseldelta, dat slechts een deel van de regio omvat.

Terug naar boven

Naam

Naamsverklaring
De regio is genoemd naar de ligging in de delta, de monding, van de (Overijsselse) rivier de IJssel (niet te verwarren met de Hollandse IJssel in de provincie Zuid-Holland).

Terug naar boven

Ligging

- De regio IJsseldelta ligt in het noordwesten van de provincie Overijssel en wordt begrensd door het Zwarte Water in het oosten, en het Zwarte Meer, het Ketelmeer en de randmeren van Oostelijk Fevoland in het noorden en westen. Vanaf Elburg loopt de grens aan de voet van de Veluwe via Wezep naar de IJssel bij Zwolle.

- Nationaal Landschap IJsseldelta strekt zich uit over delen van de gemeenten Kampen, Zwartewaterland en Zwolle. Het omvat de Polder Mastenbroek, het Kampereiland, de Mandjeswaard, Polder de Pieper en de Zuiderzeepolder. De dorpjes ‘s-Heerenbroek, Wilsum, Kampereiland, Kamperzeedijk, Grafhorst en Zalk liggen binnen dit gebied, dat wordt omgeven door Zwolle, Kampen, Genemuiden, Zwartsluis en Hasselt.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- Regioscan IJsseldelta 2018 (auteur: Rabobank).

Terug naar boven

Geschiedenis

Historische geografie
"In de regio IJsseldelta komen verschillende landschappen bij elkaar. In het zuiden, bij Wezep en Hattem, vinden we de uitlopers van de Veluwe. De IJssel stroomt bij Hattem door een smal gedeelte van het IJsseldal, tussen de hoge gronden van de Veluwe en de pleistocene rivierduinen bij het Katerveer in Zwolle. Verder stroomafwaarts verbreedt het dal zich. Tussen Zwolle en Kampen ligt een kenmerkend rivierenlandschap, met een reeks dorpen op beide oeverwallen van de rivier. Achter deze oeverwallen - vanuit de rivier gezien - liggen uitgestrekte komgebieden die tot diep in de middeleeuwen uitgestrekte moerassen en broekbossen waren. Namen als Mastenbroek, Zalkerbroek en Kamperveen spreken voor zich.

Voorbij Kampen ligt de eigenlijke delta van de IJssel. Deze is opgebouwd uit kleiige eilanden, die in de loop van de tijd door dijken met elkaar zijn verbonden en aaneengegroeid zijn tot het huidige Kampereiland. In de inrichting en het gebruik van het gebied komen deze verschillen in natuurlijke gesteldheid duidelijk tot uiting. Langs de IJssel liggen de oude dorpen, die voor een deel uit de Karolingische tijd stammen. Op de hogere gronden bij deze dorpen is de percelering onregelmatig blokvormig, mede als gevolg van enkele rivierduinen die hier door de jongere afzettingen heen steken. Aan de zuidkant van de IJssel liggen diverse veenontginningen, die worden gekenmerkt door langgerekte dorpen en een regelmatige, strookvormige percelering.

Aan de noordkant van de IJssel strekt de majestueuze Polder Mastenbroek zich uit. Deze polder is aan het eind van de 14e eeuw ontgonnen. Het was voor het eerst dat er zo’n grote oppervlakte in één keer werd ontgonnen en ingericht. Twee en een halve eeuw voordat de beroemde inrichting van de Beemster en de Schermer werd ontworpen is hier een efficiënt en tegelijkertijd fraai landschap tot stand gebracht: de bakermat van de landschapsarchitectuur in Nederland. Ten noorden en westen van Kampen ontstonden in de late middeleeuwen diverse eilanden, van elkaar gescheiden door IJsseltakken. In 1364 zijn deze eilanden door de Bisschop van Utrecht geschonken aan de stad Kampen. In de loop van de eeuwen hebben zich op de eilanden steeds meer boeren gevestigd, die hun erf ophoogden vanwege het voortdurende overstromingsgevaar door water van de IJssel of van de Zuiderzee. Deze verhoogde woonplaatsen zou men in Friesland terpen noemen, op het Kampereiland heten ze belten. Gaandeweg ging men de eilanden bedijken en werden er IJsseltakken afgedamd. De eilanden groeiden aaneen tot het Kampereiland zoals we dat nu kennen.

Cultuurhistorische blikvangers: de belten op het Kampereiland; het stelsel van dijken en afgedamde waterlopen op het Kampereiland; het stelsel van wegen en waterlopen in de Polder Mastenbroek; de langgerekte dorpen en de strookvormige percelering in de veen- en broekontginningen; de oude Zuiderzeedijken, met diverse doorbraakkolken, tussen de Veluwe en de voormalige Zuiderzee; de stad Kampen." Aldus het inleidende hoofdstuk in de uitvoerige nota Historische geografie van de IJsseldelta door het toenmalige Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.

Hooischuur van Nederland
HooiDelta.nl, Rijksuniversiteit Groningen, Coster Pers en Stichting IJsselacademie slaan de handen ineen om het verhaal van de IJsseldelta als 'hooischuur van Nederland' vast te leggen. De resultaten zullen o.a. worden gepresenteerd in het (digitale) Nederlands Hooiberg Museum in Hasselt. Hooi was tot in vorige eeuwen van grote betekenis. Grote delen van Nederland ontwikkelden zich tot weidegebieden en hooilanden. Niet alleen koeien eten gras en hooi, maar ook paarden. Tot de invoering van de stoommachine en de benzinemotor was paardenkracht een economische factor van belang. Hooi was lange tijd de benzine van nu.

Werkgroep HooiDelta wil de natuurhistorische ontstaansgeschiedenis en de ontwikkeling van de hooilanden en de hooicultuur van de IJsseldelta, inclusief de hooiboeren, onderzoeken, vastleggen en uitdragen. De Rijksuniversiteit Groningen zal vooral onderzoek doen naar de specifieke bodemeigenschappen en sociaal-economische omstandigheden die het succes van de regio als weidegebied en hooiproducent verklaren. Coster Pers en Stichting IJsselacademie richten zich op de beleving en de cultuur van de hooiwinning in de regio in de 19e en 20e eeuw.

De Historische Vereniging voor de IJsseldelta Jan van Arkel heeft de huidige gemeente Kampen (dus inclusief de voormalige gemeente IJsselmuiden) als werkgebied.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- De Provincie Overijssel heeft van 2012 tot 2015 6 miljoen euro (extra) geïnvesteerd in het Nationaal Landschap IJsseldelta. In het uitvoeringsprogramma lag de focus op thema's als "Energie en duurzaamheid", "Stads- en dorpsranden" en "Versterken economische dragers". Als rode draad daar doorheen is ook gewerkt aan de beleidsdoelen op gebied van natuur en water en "Het verhaal van Nationaal Landschap IJsseldelta". Sinds 2006 hebben de provincie Overijssel en de gezamenlijke partners ruim 12 miljoen euro geïnvesteerd in meer dan 100 verschillende projecten. Een groot deel van de investeringen is besteed aan de versterking van de landbouw in het Nationaal Landschap. Er is geïnvesteerd in ontwikkelingen voor bedrijfsverbreding op het gebied van recreatie en zorg, in verduurzaming van de sector en er is een impuls gegeven aan de versterking van de biodiversiteit op het land en in de sloten. Er ging ook geld naar agrarisch natuurbeheer en de bouw van nieuwe stallen, die beter passen in het landschap. Verder is geïnvesteerd in een kavelruilproject rondom Genemuiden. (bron: Provincie Overijssel)

Toekomst van de landbouw in de regio
Melkveehouders in de IJsseldelta staan voor twee uitdagingen: Hoe kunnen zij hun bedrijf zo ontwikkelen dat er voldoende rendement te halen is? En hoe kunnen ze dit doen in een omgeving met een mooi landschap en veel natuur? Een belangrijke oplossing hiervoor ligt in de kringlooplandbouw. Hiermee wordt gestreefd naar meer opbrengst van de eigen grond en een betere benutting van het eigen ruwvoer. Dat dit perspectieven biedt is geen vraag. Wel zijn er veel vragen over hoe dit in de regio praktisch kan worden toegepast.

Werken in kringlopen vraagt veel kennis en kunde. Het  ontwikkelen en toepassen van deze kennis en kunde is het doel van Vitale Landbouw IJsseldelta. De financier is het project Weidse Waarden van verpachter Stadserven en provincie Overijssel. Boerenverstand en PPP Agro Advies brengen hun ervaring in en ondersteunen de ondernemers met studiegroepen en themabijeenkomsten. Twee boerencoaches die zelf melkveehouder zijn in het gebied zorgen voor de rechtstreekse koppeling met de ondernemers in het gebied. Zij kennen als geen ander de specifieke omstandigheden van de grond in het gebied.

Samen met de adviseurs stellen zij elk half jaar de actuele onderzoeksvragen op. Waar willen we over een half jaar meer over weten, welke kennis is er nodig om vooruit te komen? Deze onderzoeksvragen vormen dan de uitdaging voor studenten van CAH Vilentum om zich in dat half jaar in vast te bijten. Samen met hun docent en opdrachtgever stellen ze een gedegen onderzoeksplan op en voeren dit uit. Deze koppeling zorgt voor een klassieke win-win situatie: praktijkvragen worden opgelost en studenten leren onderzoek doen in de echte praktijk. Samen met de kennis van de melkveehouders en de adviseurs ontstaat zo een krachtige samenwerking.

In september 2014 is de samenwerking van start gegaan met een themabijeenkomst over doorzaaien, bodem en beweiding. Een breed spectrum aan mogelijkheden en methodes om te meten kwam langs. Centraal stond daarin de conclusie dat er niet één antwoord is dat altijd past. Werken met de kringloopgedachte betekent zoeken naar de methodes die passen bij het specifieke bedrijf. Belangrijk was ook de oproep om door te gaan met zelf experimenteren op het eigen bedrijf. Dat is de basis voor de eigen kennis die verder groeit. Een uitdaging waar melkveehouders, adviseurs, docenten en studenten samen hun schouders onder zetten. Voor een vitale landbouw in de IJsseldelta.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- IJsseldelta op de kaart is een site met een interactieve kaart waarop je bezienswaardigheden en anderszins cultureel erfgoed van deze regio kunt bekijken.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Smaakfietsroute IJsseldelta is een waterrijke fietstocht door deze regio. Onderweg kun je bij een aantal culinaire stops de streek 'letterlijk' proeven. Of bezoek onderweg enkele lokale producenten of streekproductenwinkels.

- De IJsseldelta is heel geschikt om per kano te ontdekken vanaf het water. Omdat er in de regio nieuwe opstapplaatsen zijn aangelegd en een aantal routes zijn uitgebreid, heeft Waterschap Drents Overijsselse Delta een nieuw kanoboekje gemaakt. Hierin is een aantal mooie en gevarieerde kanoroutes door het gebied opgenomen.

- Officiële site van het Nationaal Landschap IJsseldelta. De monding van de IJssel is een prachtige zoetwaterdelta. In vroeger dagen zocht de ongetemde rivier zijn weg naar de Zuiderzee. Tegenwoordig mondt de IJssel uit in het Ketelmeer. Je vindt hier hoge terpen, bloemrijke uiterwaarden, schitterende oude steden, ongelooflijke aantallen vogels en vele unieke natuur- en cultuurhistorische waarden.

- Ontdek de IJsseldelta is een site met toeristische informatie over de streek.

- Bij hoogwater op de IJssel bestond er overstromingsgevaar voor Zwolle, Kampen en het achterland. Om de waterveiligheid in dit gebied te versterken was het nodig om de IJssel meer ruimte te geven. Door het zomerbed van de IJssel te verlagen blijft de waterstand bij hoogwater binnen de perken. Ook de hoogwatergeul, het Reevediep, die de afgelopen jaren is aangelegd tussen de IJssel en het Drontermeer ten zuiden van de stad Kampen, draagt bij aan een grotere waterveiligheid. Tegelijkertijd levert deze maatregel een bijdrage aan het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit van het rivierengebied tussen Zwolle en Kampen.

Ruimte voor de Rivier IJsseldelta is een van de drie maatregelen in deze regio om de veiligheid te vergroten. De andere twee - de dijkverlegging bij Westenholte en de uiterwaardvergraving in de Scheller en Oldeneler Buitenwaarden - vallen onder het project Ruimte voor de Rivier Zwolle. Het project maakt deel uit van het Deltaplan Waterveiligheid en draagt tevens bij aan de zoetwatervoorziening. Het zomerbed van de IJssel is over een afstand van zeven en een halve kilometer verlaagd, tussen Kampen en de Eilandbrug bij het Ketelmeer. Deze verlaging van het zomerbed leidt in combinatie met de aanleg van het Reevediep bij extreem hoogwater tot een waterstanddaling van 41 centimeter bij Zwolle. Ook in gemiddelde situaties zal de waterstand iets lager zijn.

Het Reevediep, onderdeel van de integrale gebiedsontwikkeling Programma IJsseldelta-Zuid, is een nieuwe waterverbinding tussen de IJssel en het Drontermeer. Deze hoogwatergeul is bedoeld om in extreme omstandigheden hoogwaterpieken op de IJssel af te voeren naar het IJsselmeer via het Drontermeer en het Vossemeer. Om het water door het hoogwatergeul te kunnen laten stromen, is aan de kant van de IJssel een inlaat gebouwd. Ten zuiden en noorden van de geul zijn dijken aangelegd. Om ervoor te zorgen dat het hoogwater niet onbedoeld in het Drontermeer terecht komt, is tussen Flevoland en Overijssel een dam aangelegd in het zuidelijke deel van het Drontermeer. De keerdeuren in de dam worden alleen bij extreme omstandigheden gesloten.

Met de inrichting van een vijftal uiterwaarden tussen Kampen en Zwolle besteedt het project aandacht aan de ruimtelijke kwaliteit. Behoud en versterking van de bijzondere natuurwaarden van de IJsseldelta en de toegankelijkheid van het gebied zijn hierbij de voornaamste aandachtspunten. Zo is in Scherenwelle het oppervlak kievitsbloemhooiland met circa twaalf hectare vergroot. In de Vreugderijkerwaard is het aanwezige rietmoeras verjongd door lokaal open plekken te maken. In de Koppelerwaard is de plasdrassituatie voor weidevogels verbeterd, zodat ze er beter voedsel kunnen vinden. Door de natuurlijke (hoogte)verschillen in het Zalkerbos is er veel potentie voor verschillende natuur. Hier krijgt zogeheten hardhoutooibos en stroomdalgrasland de ruimte op de oeverwal. Aansluitend is een nevengeul aangelegd in Bentinckswelle, waarmee een gunstiger foerageergebied voor bepaalde vogelsoorten - vooral steltlopers - is gerealiseerd. Met een laarzenpad zijn het Zalkerbos en Bentinckswelle beter toegankelijk gemaakt voor wandelaars.

Door de komst van het Reevediep verandert een groot deel van de omgeving ten zuiden van Kampen. Om dat te volgen maakt Rijkswaterstaat regelmatig luchtbeelden van de veranderingen en de werkzaamheden. Inwoners van Kampen en toeristen kunnen hier in het deltagebied van de IJssel nu volop genieten van nieuwe (natte) natuur, dankzij de aanleg van nieuwe fiets-, wandel- en struinpaden. Het Reevediep, voorzien van een vaargeul en aanlegsteigers voor de recreatievaart, is goed voor de lokale economie en de levendigheid in de stad. Hengelsportliefhebbers hebben er volop nieuwe mogelijkheden gekregen. Verder is in het gebied gewerkt aan agrarische structuurversterking en een goede ruimtelijke inpassing van de Hanzelijn en de N50/A50. De plannen bieden, kortom, mogelijkheden om in de toekomst een waterrijk woonmilieu te realiseren, waar mensen prettig kunnen leven en ontspannen. (bron: website project Ruimte voor de Rivier) Het project is in 2018 is een tweede en afrondende fase ingegaan en beoogt medio 2022 gereed te komen. Voor nadere informatie zie ook het Beeldkwaliteitsplan IJsseldelta-Zuid.

- "Natuurvereniging IJsseldelta is een vereniging voor natuurstudie en natuurbescherming in Kampen en omgeving. Een actieve en gezellige vereniging, waar je onder deskundige leiding kunt genieten van de natuur in jouw omgeving. Wij bieden excursies, lezingen en cursussen aan. Daarnaast draagt onze vereniging bij aan natuurbescherming in de regio door, daar waar nodig, op te komen voor de belangen van de natuur. Binnen onze vereniging hebben we drie duidelijke doelen: Genieten! Belangrijk voor al onze activiteiten is het gezamenlijk kunnen genieten van de natuur om ons heen. Hiervoor organiseren we excursies, elk met zijn eigen thema. Ze worden begeleid door een ervaren natuurgids. Ook worden er lezingen gehouden die dieper ingaan op een bepaald onderwerp of een streek binnen onze regio of op een bepaalde diergroep.

Leren! Tweede doel voor onze activiteiten is dat we er iets van leren! Door middel van excursies en lezingen maak je kennis met steeds nieuwe onderwerpen in de flora en fauna van de IJsseldelta. Onze vereniging heeft een groot aantal ervaren natuurgidsen, die enthousiast hun kennis met je willen delen. Beschermen! Derde doel van onze vereniging is om samen met inwoners de streek te beschermen. Goede bescherming van dit uitzonderlijke gebied is noodzakelijk om de natuur ook voor de generaties na ons te behouden. Onze vereniging wil daaraan bijdragen door het beleid van allerlei overheden te volgen en zonodig voor verbetering te pleiten. Om dit alles te kunnen realiseren kent de vereniging een aantal werkgroepen: De Vogelwerkgroep heeft als taak het organiseren van excursies en het tellen en beschermen van (weide)vogels. De Plantenwerkgroep. De deelnemers aan de excursies gaan lekker naar buiten op zoek naar bloemen en planten. De Natuurbeschermingswerkgroep houdt zich bezig met de talrijke  projecten die gevolgen hebben voor de regio."

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over IJsseldelta (online te bestellen).

- In de publicatie 'IJsseldelta Nationaal Landschap in beeld' nemen auteur en fotograaf Jan Gulikers en Ad van Halem de lezer mee op een ontdekkingstocht langs de randen en door het hart van de delta. Schitterende kleurenfoto’s, vanaf het water, vanuit de lucht en vanaf het land, laten zien wat deze regio te bieden heeft en hoe de bewoners zich gedurende vele eeuwen tegen het water hebben beschermd en het landschap hebben omgevormd tot het cultuurlandschap zoals we dat nu aantreffen. De makers van het boek voerden met vele betrokkenen gesprekken over kansen en bedreigingen, mogelijkheden en beperkingen van het Nationaal Landschap. Het boek is voor €29,50 verkrijgbaar bij de Zwolse boekhandel Waanders.

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Gebiedscoöperatie IJsseldelta is een samenwerking van bewoners, ondernemers en belangenorganisaties onder andere op het gebied van natuur, landbouw, landschap, toerisme & recreatie en energie & duurzaamheid. Zij zijn de gebiedsontwikkelings- en samenwerkingspartner voor overheden, financiers, investeerders, gebiedspartijen en particuliere initiatiefnemers. De coöperatie heeft geen winstoogmerk en streeft efficiency en meerwaarde voor haar leden na. De coöperatie is van en voor haar leden. De coöperatie werkt vanuit het Uitvoeringsprogramma Gebiedscoöperatie IJsseldelta 2018-2020.

- Nieuws: - Nieuws uit de IJsseldelta op Twitter. - Toeristisch nieuws uit deze regio op Facebook.

- Belangenorganisatie: - Stichting In de IJsseldelta is een samenwerkingsverband tussen vele deelnemers in dit Nationaal Landschap: Polder Mastenbroek, Kampereiland, de Mandjeswaard, Polder de Pieper, de Zuiderzeepolder, de dorpjes ‘s-Heerenbroek, Wilsum, Kamperzeedijk, Grafhorst en Zalk en de steden Zwolle, Kampen, Genemuiden, Zwartsluis en Hasselt. De stichting werkt nauw samen met verschillende maatschappelijke organisaties en zet zich in om de waardevolle elementen van de regio te behouden en te versterken. Hierbij gaat het om de economische vitaliteit, de natuurwaarden, het landschap, weidevogelbeheer en historische authenticiteit. Daarnaast heeft de stichting als doel de afzet en bekendheid van de land- en tuinbouw producten en diensten te vergroten en toeristische en recreatieve activiteiten te promoten. Tegelijkertijd worden de contacten tussen ondernemers en andere belanghebbenden door de stichting gestimuleerd om het onderling begrip te bevorderen.

- Sport: - Regio IJsseldelta is een samenwerkingsverband van 9 atletiekverenigingen uit 4 verschillende provincies: De Sprinter (Drenthe), PEC 1910, AV Salland en Isala '96 (Overijssel). De Gemzen, Cialfo en Athlos (Gelderland) en Flevo Delta en AV NOP (Flevoland).

Reactie toevoegen