Oudewater

Status
- Oudewater is een stad en gemeente in de provincie Utrecht, in de streek Lopikerwaard.
- Wapen van de gemeente Oudewater.
- Lange tijd is de gemeente Oudewater nauwelijks groter geweest dan de omtrek van de stad. Pas per 1-9-1970 is de gemeente vergroot en wel met de gemeente Hoenkoop, en in 1989 met delen van de gemeenten Snelrewaard, Driebruggen (met name de dorpen Hekendorp en Papekop en de buurtschappen Ruigeweide en Diemerbroek) en Willeskop. Zie voor verdere details onderaan deze pagina bij "Overige kenmerken".
- Onder de stad Oudewater vallen ook de buurtschappen Vliet, Tappersheul, Ruige Weide en Hoenkoop.
- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Oudewater.
- De gemeente Oudewater heeft sinds 1992 een stedenband (jumelage) met de Tsjechische stad Rychnov nad Kněžnou. Zie verder de informatiepagina over de jumelage op de site van de gemeente Oudewater.

Naam
Oudere schrijfwijzen
1239 Oudewatere, 1242 Heldwater, 1280-1287 tOudewatre.
Naamsverklaring
- Samenstelling van water ‘water, waterloop’ en oud ‘oud’, ter onderscheiding van een later gegraven, nieuwe waterloop. (1)
- Volgens (709) “is het moeilijk de naam van Oudewater te herleiden. De meest voorkomende verklaring zegt dat het een verbastering van ‘oude (uiter)waarden’ is.”
Bij- en spotnamen
- De inwoners van Oudewater worden ook geelbuiken genoemd. Hiervoor worden twee mogelijke verklaringen gegeven. De ene is dat de touwslagers die destijds op de touwbaan werkten, de lange scheepstouwen (trossen) voor het lichaam langs over hun voorschoot lieten lopen. De gele kleur van de Manilla-hennepvezel (een touwsoort) bleef ter hoogte van de buik op de voorschoot achter. De andere verklaring is dat de soldaten van Oudewater in het verleden een uniform hadden, waarbij men een gele band om de buik droeg.
- Een andere bijnaam is klokkendieven. Dat komt omdat inwoners van Oudewater ooit naar Woerden zijn getogen om daar het carillon te stelen. Thuisgekomen merkten zij echter dat het carillon niet in hun kleine toren paste... (122)

Ligging
Oudewater ligt NO van Gouda, ZW van Montfoort, aan de Hollandse IJssel en de Linschoten.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Oudewater 373 huizen met 2.021 inwoners, verdeeld in stad Oudewater 370/2.001 en buurtschap Tappersheul 3/20.
- Voor herindelingen en grenscorrecties in 1964 en 1970 zie onderaan deze pagina bij "Overige kenmerken".
- Per 1 januari 1989 is de gemeente Oudewater opgeheven en gelijk weer opgericht in het kader van de gemeentelijke herindelingen. De nieuwe gemeente is toen als volgt opgebouwd:
van de oude gemeente Oudewater: 1.082 hectare met 2.500 huizen en 7.082 inwoners;
van de gemeente Snelrewaard: 968 hectare, 250 huizen en 828 inwoners;
van de gemeente Willeskop: 369 hectare, 63 huizen en 217 inwoners;
van de gemeente Driebruggen: 1.519 hectare met 374 huizen en 1.283 inwoners.
- Tegenwoordig heeft de gemeente Oudewater ca. 4.000 huizen met ca. 10.000 inwoners.

Geschiedenis
Het stadsgebied van Oudewater behoort oorspronkelijk gewoon tot de ontginningen van Noord- en Zuid-Linschoten, repectievelijk noordelijk en zuidelijk van de rivier de Lange Linschoten gelegen. Er is geen enkele aanwijzing dat Oudewater vóór deze ontginningen bewoond is geweest. Bij de monding van de Lange Linschoten in de Hollandse IJssel is Oudewater ontstaan, mogelijk omdat hier in de eerste helft van de 12e eeuw de kerk gebouwd is.

Oudewater wordt als plaats voor het eerst genoemd in een oorkonde van 25 mei 1239. Volgens deze oorkonde droeg Lodewijk, proost van het Kapittel van Oudmunster, de tienden*1 van Oudewater over aan het Kapittel. De eerste stadsrechten krijgt Oudewater tijdens de regering van de Utrechtse bisschop Hendrik van Vianden (1250-1267), waarbij als mogelijke datum 5 juli 1265 genoemd kan worden. Zijn opvolger Jan van Nassau (1268-1290) is in schulden gekomen en leent daarvoor geld van de Hollandse graaf Floris V (1256-1296). Daarvoor geeft hij in 1280 onder meer Woerden, Bodegraven en Oudewater in onderpand. Bij aflossing van deze lening zullen deze plaatsen weer onder het Sticht komen te vallen. Zover is het echter nooit gekomen. Sinds die tijd maakt Oudewater deel uit van Holland. De stad ontwikkelt zich vooral tijdens de regering van graaf Willem III (1304-1337), aan wie de stad veel te danken heeft.

Oudewater is een grensvesting geworden als gevolg van de politieke en militaire verwikkelingen waarin Holland en het Sticht in de Middeleeuwen verzeild zijn geraakt. In 1349 is de stad na een belegering door bisschop Jan van Arkel ingenomen en - op de kerk en de toren na - geheel verwoest. Er zouden nog vele oorlogen en schermutselingen volgen. In 1575 is een groot deel van de stad door de Spanjaarden op brute wijze uitgemoord. Deze slachtpartij staat bekend als De moord op Oudewater. In het stadhuis bevindt zich een 17e-eeuws schilderij waarop dit is uitgebeeld.

In de tweede helft van de 19e eeuw zijn de stadswallen gesloopt, de poorten afgebroken en de grachten grotendeels gedempt op de Grote en Kleine Gracht na. (225)

De tweede en laatste watertoren die in Nederland volgens het ‘systeem Monnoyer’*2 is gebouwd, stond tot de sloop in 1966 aan de Molenwal. Technische gegevens: bouwjaar 1911/1912, hoogte 33 meter, betonnen vlakbodemreservoir van 100 kubieke meter, betonnen draagconstructie. Architect R. Kuipers had een voorkeur voor nieuwe bouwmethoden. Toen dit systeem in Nederland werd geïntroduceerd met de toren te IJsselstein, wilde hij het dan ook meteen toepassen. Mocht u in het bezit zijn van een oude foto of prentbriefkaart van de Oudewaterse watertoren, dan maakt vergelijking van de twee torens duidelijk wat de gevolgen zijn van de bemoeienis van een goede architect met het ontwerp van een aannemer. Let daarbij op het dak, de ingang en de verhoudingen van kop en romp. (109)

*1 Tienden zijn belastingen in de vorm van een tiende deel van de opbrengst.
*2 Zie voor een toelichting hierop bij IJsselstein > Bezienswaardigheden > watertoren.

Geschiedenis
Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Oudewater, kunt u terecht bij:
- Geschiedkundige Vereniging Oudewater te Oudewater.
- Stichts-Hollandse Historische Vereniging SHHV, met o.a. Oudewater.

Leukste provinciestad van Nederland
Oudewater is de leukste provinciestad van Nederland, althans volgens een onderzoek van het woonmagazine Vivenda. Na een onderzoek van een jaar onder 50 kanshebbers, werd het Utrechtse Oudewater uitgeroepen tot de 'Leukste provinciestad van ons land'. Oudewater kwam als winnaar uit de bus omdat het zeer centraal in het land ligt, een open, gemengde bevolking kent, mag terugkijken op een roemruchte geschiedenis, een oergezellig historisch centrum heeft en wordt omgeven door typisch Hollandse groengebieden. (bron: Blik op Nieuws, 28-1-2009)

Jaarlijkse evenementen
- Hardrockfestival Oudewater Rockstadt (eind januari).
- Custom Bike Show Oudewater (juni).
- Tijdens het Heksenfestijn (laatste weekend van juni) wordt gevierd dat Oudewater de stad is van de beroemde Heksenwaag. Tijdens het Heksenfestijn bevolken twee dagen lang echte- en namaakheksen, straatartiesten, dweilorkesten, zangers, zangeressen, goochelaars en bands de omgeving van de Heksenwaag. De toegang tot deze feesten is geheel gratis. Site Heksenfestijn.
- Elk jaar op zondag 7 augustus of, indien die er in een jaar niet is, op de eerste zondag na 7 augustus, wordt de Oudewaterse moord* van 1575 herdacht. Het meterslange schilderij dat hierop betrekking heeft en in de trouwzaal van het stadhuis hangt, kan dan om 12 uur worden bezichtigd, waarbij een deskundige toelichting wordt gegeven.
* Zie verder bij Geschiedenis.
- Kermis (augustus).
- Wielerronde Oudewater op een zaterdag eind augustus. 30 km (20 rondes van 1,5 km). Foto's Wielerronde Oudewater 2009. Secr. W. van der Neut, tel. 0348-564390.
- Havendag Oudewater (3e zaterdag van september).

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Oudewater (online te bestellen).

Links
- Officiële site van de gemeente Oudewater.
- Geschiedkundige Vereniging Oudewater.
- Stichts-Hollandse Historische Vereniging SHHV (o.a. Oudewater).
- Midland FM.
- Filmpje over de kernen van de gemeente Oudewater.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)