Heer

Status
- Heer is een voormalig dorp, thans wijk (hoewel het door vooral de oorspronkelijke inwoners nog wel als dorp wordt beschouwd) in de provincie Limburg, gemeente Maastricht. Het was een zelfstandige gemeente t/m 30-6-1970.
- De gemeente Heer bestond uit het dorp Heer en de buurtschap Scharn. Oorspronkelijk vielen ook Sint Antoniusbank en Keer onder de gemeente Heer. In 1828 zijn deze kernen afgescheiden van de gemeente Heer en met Cadier verenigd in de nieuwe gemeente Cadier en Keer.
- Wapen van de voormalige gemeente Heer.

Naam
In het Limburgs
Hier.
Oudere vermeldingen
1176 kopie 18e eeuw in Heere, 1202 Here, 16e eeuw Heer.
Naamsverklaring
- De naam stamt van het Oudnederlandse here dat is ontstaan uit har ‘zandige heuvelrug’.(1)
Bijnaam
Sinds 1966 kwam de bijnaam De Sjraveleirs in zwang, door de oprichting van een gelijknamige carnavalsvereniging. Een Sjraveleir kan worden omschreven als iemand die als het ware op een slof en een oude schoen door het leven gaat. Vandaar het logo van de vereniging: een oude schoen, die dringend aan reparatie toe is. (3210)

Ligging
Heer ligt in het ZO van Maastricht, rond de Akenerstreenweg (N278) en grenst in het W aan de A2, in het N aan Amby en in het Z aan Vroendaal en De Heeg. De kern van het dorp bevindt zich rond het kruispunt van twee doorgaande wegen: Maastricht-Aken (N278) en de doorgaande weg Amby-Eijsden.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Heer 231 huizen met 1.288 inwoners, verdeeld in dorp Heer 200/1.052 (= huizen/inwoners) en buurtschap Scharn 31/236.
- In 1907 en 1920 zijn er grenscorrecties geweest met Maastricht.
- Per 1-7-1970 is de gemeente Heer opgeheven en als volgt verdeeld:
naar de gemeente Maastricht: 450 hectare met 11.928 inwoners;
naar de gemeente Cadier en Keer: 62 hectare met 388 inwoners (dit betrof met name de buurtschap Berg).
- De totale oppervlakte van de gemeente Heer was 5,13 km², bestaande uit cultuurgrond, voornamelijk weide-en akkerbouw. Heer was een verstedelijkte plattelandsgemeente met een beroepsbevolking van 54 procent in de nijverheid en 43 procent in de handel en diensten.
- Tegenwoordig heeft Heer ca. 3.500 huizen met ca. 8.500 inwoners.

Geschiedenis
Heer was reeds lang voor het begin van onze jaartelling bewoond. Uit recente opgravingen is dit gebleken: in 1999 en 2000 zijn bij opgravingen in nieuwbouwwijk ’t Vroendaal urnen en andere gebruiksvoorwerpen ontdekt die dateren van 800 jaar v. Chr. Verder is er een bronzen zwaard gevonden dat de naam kreeg van “Het zwaard van de heer van Heer”. Dit zwaard hoort thuis in de overgangsfase tussen de Bronstijd en de vroege IJzertijd, dat wil zeggen de 8e eeuw voor Chr. De aangetroffen urnen met crematieresten zijn te plaatsen in de periode 400 jaar v. Chr.

Ook de Romeinen hebben in deze omgeving nederzettingen gehad. Heer was een hogergelegen gedeelte langs de oostoever van de Maas en dus als zodanig een ideale plek voor bewoning. Dit alles bleek ook bij de opgraving in 1879-1880 van de Villa Bakkerbos. Hier werden vele voorwerpen uit deze tijd gevonden die momenteel worden bewaard in het Rijksmuseum voor Oudheden in Leiden.

Resumerend kan men stellen dat er vanouds van diverse kanten belangstelling voor Heer en omgeving heeft bestaan. Later, wellicht sinds de middeleeuwen, kwam de regeringsmacht in handen van het Kapittel van St. Servaas die hun zetel hadden in Maastricht. Heer was hiermee een van de elf banken van het kapittel. Deze situatie bleef tot in de Franse tijd, wanneer Heer zelfstandig werd, om vervolgens in 1802 soeverein te worden.

In 1794 vond een uitbreiding van de oppervlakte plaats. Wellicht het schootsveld vanuit de omwalling van Wyck werd aan Heer toegewezen. Dit was het Wyckerveld. Daardoor kwam de grens van de gemeente aan de Oude Maasarm te liggen. Op oude kaarten uit de Franse Tijd schreef men “Mairie de Heer et Keer”. Het grondgebied was toen vele malen groter dan dat van Maastricht. In 1828 werd Keer afgesplitst en ging het samen met Cadier verder als zelfstandige gemeente Cadier en Keer. In 1861 is de spoorlijn Luik-Maastricht onder meer over Heerder gebied aangelegd. Sindsdien volgden nog verschillende grenswijzigingen. In 1907 werd een klein gedeelte toegewezen aan Maastricht. In 1920 volgde het zojuist omschreven ‘gebied van 1794’ tot aan de spoorlijn. Per 1 juli 1970 is de gemeente Heer uiteindelijk opgeheven en opgegaan in de grote buurgemeente Maastricht, waarna het een wijk van die stad is geworden. (3210)

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Heer, kunt u terecht bij Stichting Heemkunde Heer, secr. P. Wetzels, Hoogveerlinxstraat 113, 6211 AP Maastricht. Tel. 043-3219237. Een actieve groep amateurhistorici van de stichting is bezig het verleden van de voormalige gemeente Heer te onderzoeken, vast te leggen en op schrift te stellen. Met het periodiek ’t Äörke (ISSN 1388-8471) tracht de stichting deze kennis door te geven.

Literatuur
- In 2011 is de Hierder Encyclopedie verschenen.

Links
- Buurtplatform Heer.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)