Castelré
Onderdelen
lokatie
Status
- Castelré is een buurtschap in de provincie Noord-Brabant, in de streek Baronie en Markiezaat, gemeente Baarle-Nassau.
- Geografisch gezien is Castelré, en dan in het bijzonder het deel rond het Groeske, een zogeheten kransakkerdorp, en wel één van de weinige in ons land die nog in behoorlijk authentieke staat verkeert.
- De buurtschap Castelré heeft, als enige buurtschap in de gemeente Baarle-Nassau, een eigen postcode en plaatsnaam in het postcodeboek en in de gemeentelijke Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG) en is dus formeel een aparte woonplaats.
Naam
Lokale uitspraak
Kastel.
Alternatieve naam
Castelré wordt lokaal ook ’t Groeske genoemd, naar een van de wegen die door de buurtschap loopt.
Spelling
Volgens ons - en alle bronnen die wij hebben geraadpleegd - heet deze plaats Castelré, maar op de plaatsnaamborden en in de gemeentelijke basisregistratie (BAG) staat Castelre. Wij hebben bij de gemeente uitgevraagd wat nu de enige echte goede spelling van deze plaats is / zou moeten zijn.
Oudere schrijfwijzen
Ca. 1130 Castelre, 1231 Casterle, 1333 Casterle, 1404 Casterlee, 1558 Castel.
Naamsverklaring
- Twee verklaringen zijn denkbaar. 1. Samenstelling van lo ‘bos’ (zie Loo) en caster, dat voortkomt uit het Latijnse castra ‘legerkamp, versterking’, met verschuiving naar omheind gebied, of 2. een samenstelling van kast ‘opbergplaats, stapelplaats’ van hout of koren (vergelijk Ouddeens kast 'stapelplaats'), en herel/herle, dat voortkomt uit het Germaanse harila* ‘kleine zandrug’ (diminutief bij haru*, vergelijk Haren en Haarlem), dat in Brabant in de middeleeuwen als zelfstandig toponiem voorkomt. Zie ook Casteren. (1)
* Gereconstrueerde vorm.
- Volgens (2) is er ook nog een derde verklaring denkbaar: “Wat betreft Baarle-Nassau valt nog op een belangrijk gehucht te wijzen: Castelree. Het ligt ingesloten tussen Minderhout en Wortel en zou ‘Kasteelweg’ betekenen.” Het zou kunnen, dat hiermee naar het Kasteel van Hoogstraten werd verwezen. Deze weg naar het kasteel ligt aan de oude verbindingsweg tussen ‘s-Hertogenbosch en Antwerpen. Deze weg was al aangelegd in de Romeinse Tijd. Castelré zou dan een verbastering zijn van castra, een Romeinse versterking. Ook werd op deze manier Castelré met Breda verbonden, waardoor op het kruispunt bewoning ontstond. Op het moment dat er een verharde weg van Hoogstraten via Minderhout en Meerle wordt aangelegd, wordt het langzaam rustiger in Castelré. [aldus de aanvulling van Wikipedia op (2)]
(2) Dr. F.A. Brekelmans, 'De Belgische enclaves in Nederland', 1965.
Ligging
- Castelré ligt 10 km ZW van Baarle-Nassau, ZW van Ulicoten en grenst rondom aan België (Hoogstraten, Minderhout, Ommel en Meerle). De buurtschap Castelré beslaat een langwerpig stuk land dat in Belgisch grondgebied uitsteekt (zie de plattegrond hierboven). Castelré is een van de weinige plekken in Nederland waarvan ze kunnen zeggen dat ze in het noorden Belgische buren hebben. Alleen in het zuiden van Limburg zijn er plaatsen zoals Maastricht, Meers en Itteren, die ook Belgische buren in het noorden hebben.
- Castelré ligt op een bolvormige heuvel. Ten zuiden, westen en noorden ligt het landschap een stuk lager dan het dorp zelf. Dit hoogteverschil is ontstaan door erosie door de riviertjes Hollandse Loop, de Mark en het Merkske.
Statistische gegevens
- In 1840 had Castelré 44 huizen met 305 inwoners.
- Tegenwoordig heeft Castelré ca. 60 huizen met ca. 150 inwoners.
Geschiedenis
Kerkelijk en bestuurlijk
In kerkelijk opzicht behoort Castelré bij de parochie Minderhout (België), wier pastoor de tienden van Castelré bezat. In die hoedanigheid wordt Castelré al in 1237 vermeld. Hier bestond de laatbank van Wesemaal. De Heer van Breda hief in Castelré cijns.
Ontwikkeling, geografie
De meeste ontginningen rondom ‘akkerdorpen’ zoals Galder, Ginneken en Castelré, zijn kleinschalig, zeer variabel van vorm en erg afhankelijk van de lokale terreingesteldheid en de ‘bewoningsdruk’. De boerenbedrijven waren gerangschikt rond een onregelmatig driehoekig ‘plein’, vanwaar een aantal veedreven en lokale verbindingswegen over de omringende velden en heide uitwaaierde. Castelré heeft zich later vanuit ‘het Groeske’ door middel van de gehuchten ’t Schrans, Schootsenhoek en Heiakkers ontwikkeld tot een zogenaamd kransakkerdorp” (38, 80).
Eerste luchtpost van Nederland in Castelré
In Castelré kwam op 21 oktober 1870 de eerste (verdwaalde) luchtpost van Nederland aan. De luchtballon kwam uit het door Pruisen omsingelde Parijs met 220 kilo post. Aan de gevel van het stadhuis van Baarle-Nassau hangt een gevelsteen die aan deze gebeurtenis honderd jaar na dato herinnerde. Ook Castelré zelf heeft hier een monument voor gekregen. Zie verder bij Bezienswaardigheden.
Brouwerij
Ambrosius Roelen (1871-1947) was eigenaar en brouwer van brouwerij De Drie Lindekes, genoemd naar de drie lindebomen op het erf. Over de oprichting is weinig bekend. Wegens gebrek aan grondstoffen tijdens de Eerste Wereldoorlog stopte de brouwerij in 1916. Hierna werd het een depot van de Dommelsche bierbrouwerij. Er werd een donker bier gebrouwen dat werd verkocht in de omgeving van Baarle. Castelré telde in die tijd ongeveer 300 inwoners en 18 cafés. Het bier mocht niet de Belgische grens over. Het gebouw waarin de brouwerij was gevestigd, maakt thans deel uit van de boerderij aan de Hooiberg nr. 3.
Kerk, onderwijs en grens NL-B in Castelré tijdens de Eerste Wereldoorlog
Een prachtig verhaal over de geschiedenis en het bijzonder landelijke landschap van Castelré vindt u op de site van Cultureel Brabant. Pierre van Beek vertelt hier o.a. hoe de dorpelingen en de 'noodpastoor' moesten improviseren tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914-1918). De inwoners waren voor kerk en onderwijs op het Belgische Minderhout aangewezen. Maar omdat Duitsland België had bezet, hadden de Duitsers een elektrische grensdraad gespannen tussen België en Nederland. Waardoor de inwoners van Castelré niet meer naar kerk en school te Minderhout konden. Er is toen met erg veel creativiteit een noodkerkje geïmproviseerd in het lokale café te Castelré, dat tegelijkertijd ook als schooltje werd ingericht.
Nutsvoorzieningen
Castelré is voor de nutsbedrijven afhankelijk van zowel Nederland als België. Water en gas worden door Nederland geleverd. Elektriciteit komt echter vanuit België. Het merendeel van de kinderen gaat in België naar school, omdat de scholen in Baarle-Nassau op een afstand van ruim 11 kilometer liggen. De Belgische plaatsen Hoogstraten, Minderhout en Wortel liggen elk op ongeveer drie kilometer.
Bezienswaardigheden
- Groeske 8.
- Monument t.g.v. de eerste luchtpost in Nederland in 1870 in Castelré.
- De zogeheten Frankische Driehoek aan het Groeske is in 2008 gerenoveerd.
- Beschrijving en afbeelding van 7 nisbeelden in Castelré.
Natuur en recreatie
't Merkske
De beek ‘t Merkske ontspringt in het nabijgelegen Zondereigen in België, is amper twee meter breed en mondt zestien kilometer verderop uit in de Mark. De beek vormt ter hoogte van Castelré, sinds de ‘tiendaagse veldtocht’ van 1830 (die zou leiden tot de oprichting van België) de grens tussen Nederland en België. Rond het Merkske kunt u tientallen vaak bijzondere en zeldzame planten- en diersoorten tegenkomen.
Laarzenpaden
Staatsbosbeheer heeft in de omgeving van het Merkske drie zogeheten laarzenpaden aangelegd met een totale lengte van maar liefst 25 kilometer. Die gaan over onverharde paden, dwars door graslanden en bosjes en kunnen dus modderig zijn. Het is daarom aan te bevelen ook echt laarzen aan te trekken als u een dergelijke wandeling gaat ondernemen! De paden zijn te herkennen aan lage paaltjes van zo’n halve meter hoog, met een schuine bovenkant waarin een laarsje is afgedrukt. Blauwe laarsjes geven de twee oostelijke lange routes aan, rode sieren de korte westelijke route door Castelré.
Uitzichttoren.
N van Castelré bevindt zich bij het Merkske een uitzichttoren.
Excursies
Informatie over excursies door het gebied van ’t Merkske op tel. 0164-672235.
Natuur
- Beschrijving van de natuur in Castelré door de West-Brabantse Vogelwerkgroep, met o.a. een overzicht van de tientallen vogelsoorten die u er kunt tegenkomen.
Wandelroutes
- Het Watermolenpad, het Jan Huet-Pad en het Markvalleipad zijn wandelroutes door en rond Castelré.
Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Castelré (online te bestellen).
Links
- Artikelen over Castelré op BaarleWiki.
- Overzicht van de inwoners van Castelré in 1755.
- Interview met het echtpaar Caspanni over de aankoop en restauratie van hun monumentale boerderij te Castelré (pdf).
