Baarle-Nassau

Status
- Baarle-Nassau is een dorp en gemeente in de provincie Noord-Brabant, in de streek Baronie en Markiezaat.
- Wapen van de gemeente Baarle-Nassau.
- De gemeente Baarle-Nassau omvat naast de gelijknamige hoofdplaats verder nog het dorp Ulicoten, de buurtschap Castelré (die formeel een aparte woonplaats is) en verder nog een flinke reeks buurtschappen, die grotendeels onder de kern Baarle-Nassau vallen.
- Wij vermoeden dat Baarle-Nassau het dorp is met de meeste buurtschappen van Nederland (nl. 20 stuks). Andere dorpen met veel buurtschappen die wij kennen, komen niet verder dan een stuk of 10 (zoals Sellingen), wat nog steeds veel is. De meeste dorpen in ons land hebben namelijk geen of enkele tot hooguit een handvol buurtschappen. Helaas heeft de gemeente Baarle-Nassau bij de meeste Onder het dorp Baarle-Nassau vallen de buurtschappen Baarle-Nassau-Grens, (Groot en Klein) Bedaf, Boschoven, Driehuizen, Eikelenbosch, Gorpeind, Heesboom, Heikant, Hoogbraak, Hoogeind, Huisvennen, Keizershoek, Liefkenshoek, Loveren, Nijhoven, Reth, Reuth, Schaluinen, Tommel, Veldbraak, Voske.
- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Baarle-Nassau.

Naam
Lokale schrijfwijze en uitspraak
De kern Baarle-Nassau wordt ook wel Baarle-Nassau-dorp genoemd, om het onderscheid aan te geven met de buurtschap Baarle-Nassau-Grens. In de volksmond wordt Baarle-Nassau ook Baal genoemd.
Oudere schrijfwijzen
1237 Baerle, 1260 Barle, 1431 Baerle onder Nassouwe.
Naamsverklaring
-Tegenwoordig meestal beschouwd als een samenstelling van -lo ‘bos’ en baer ‘bloot, kaal’. De naam komt in Brabant op meer plaatsen voor. Het betreft een gedegenereerd bos, waar het weidende vee verjonging in de weg stond, terwijl door houtkap de grotere bomen verdwenen. De toevoeging -Nassau hangt samen met het feit dat de hertog van Brabant een deel van Baarle aan de Heren van Breda had overgedaan, dat daarmee, samen met de hele Baronie, later in bezit van het geslacht Nassau kwam. De lokalisering van de oudste vormen is onzeker. (1)
-“Wat betekent de naam Baarle? Carnoy meent, dat deze is samengesteld uit Baar (naakt, kaal) en lo, welk laatste woord in de Kempen eer heide dan bos betekent. Overigens meent Weijnen dat lo een keltische vorm is, die behoort tot de waternamen” (38).
-“De oudste lo-naam in de Baronie is Baarle: 1129 Barle: baar is kaal, onbegroeid, dus een lo (bosje op hoge zandgrond, red.) dat hetzij door het kappen van bomen, hetzij door begrazing met vee, of wellicht beide, gedegenereerd was” (89).
Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet Baarle-Nassau Smokkelgat. Gezien de ligging van Baarle-Nassau spreekt de achtergrond van deze naam voor zich. Zeker vóór de harmonisatie van allerlei regels in EU-verband, was het lonend om bepaalde producten van België naar Nederland te smoikkelen of andersom.

Ligging
Baarle-Nassau ligt ZO van Breda, ZW van Tilburg. In het Z grenzend aan België. Grensovergang Baarle-Nassau/Weelde (België).

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Baarle-Nassau 296 huizen met 1.915 inwoners, verdeeld in dorp Baarle-Nassau 89/232 en de buurtschappen Loveren 24/217, buurtschap Boschoven (ged.) 15/89, Heijkant en Bedaf (verdeeld in Groot-Bedaf en Klein-Bedaf) samen 23/223, Reth 17/111, Nijhoven 13/150, Eikelenbosch 6/181(!), Ulicoten 65/407 en Castelre 44/305.
De gemeente omvat(te) verder de buurtschappen Baarle-Nassau-Grens, Bedafsehoek, Gorpeind, Heesboom, Heimolen, Heining, Hoek, Hoogeind, Hoogbraak, Keizershoek, Liefkenshoek, Oordel of Oordelheikant, Schaluinen, Oude Strumpt, Nieuwe Strumpt, Tommelen en Veldbraak.
- De inwonertallen van de plaatsen, inclusief de recente inwonertallen van de buurtschappen op de andere pagina's, hebben betrekking op de op Nederlands grondgebied gelegen gedeelten.
- Tegenwoordig heeft de gemeente Baarle-Nassau ca. 2.500 huizen met ca. 6.500 inwoners.

Geschiedenis
Het dorp is waarschijnlijk al veel ouder, maar de naam Baarle komt voor het eerst voor in 992, als gravin Hilsondis haar bezittingen in het land van Strijen, waartoe Baarle behoort, in een stichtingsakte vermaakt aan de abdij van Thorn. Omdat doorgaans de oudste schriftelijke vermelding van een plaats als ontstaansjaar wordt aangehouden, heeft Baarle in 1992 het 1.000-jarig bestaan gevierd.

“Blijkens de vele sedert de 19e eeuw in Baarle verrichte opgravingen, bezit dit dorp een hoge ouderdom. In 1842/43 hebben Cuypers en De Grez op de Bedafse heide een Germaanse begraafplaats ontdekt. Op de Molenheide werd in diezelfde tijd een Frankische begraafplaats aangetroffen. Cuypers vond aan de Heesboom een koperen strijdbijl. Nog in 1936 werd op het gehucht Tommel een urn opgegraven. Tommel betekent vermoedelijk begraafplaats” (38).

De grondslag voor de huidige unieke situatie van Baarle-Nassau (Nederland) / Baarle-Hertog (België), met zijn tientallen enclaves en exclaves, is gelegd in de 13e eeuw: het gebied werd betwist door enkele graven en hertogen. Uiteindelijk kreeg Godfried van Schoten, Heer van Breda, een gebied als leengoed met alle onontgonnen bos-, heide- en moerasgebieden. In 1404 kwam dit door erfrecht aan Graaf Engelbert van Nassau als Heer van Breda (vandaar Baarle-Nassau). Hertog Hendrik I van Brabant hield alle bewoonde cijnsgoederen, dit werd dus Baarle-Hertog. Bij de Vrede van Munster (1648) kwam Baarle-Nassau als deel van de Baronie van Breda bij de Noordelijke Nederlanden, en Baarle-Hertog als deel van de Baronie van Turnhout bij de Zuidelijke Nederlanden. Diverse grote grenswijzigingen in latere eeuwen hebben niet geleid tot aanpassing van de grenzen van Baarle-Nassau/-Hertog, zodat deze situatie tegenwoordig nog steeds voortbestaat.

Baarle-Nassau heeft zeven exclaves (Nederlandse gebiedjes binnen Baarle-Hertog) en één enclave (gebiedje binnen het Hertogse kerkdorp Zondereigen). Baarle-Hertog bestaat uit 22 enclaves (stukken grondgebied omringd door Baarle-Nassau’s gebied). “Enclaves (respectievelijk exclaves) zijn gebiedsdelen van een staat, die omsloten worden door het terrein van een andere staat. Zij heten enclaves vanuit het gezichtspunt van de vreemde staat, tussen wiens gronden zij liggen; exclaves vanuit het standpunt van de eigen staat, van wiens eigenlijke territoir zij geografisch zijn afgescheiden”, aldus de Duitser Karl Strupp, die aangehaald wordt in (38).

Toen in 1843 de grens tussen Nederland en België (letterlijk) werd bepaald, is Baarle-Nassau ‘overgeslagen’ vanwege de problematiek van de enclaves: de exacte ligging daarvan was namelijk niet bekend. Vandaar dat langs de grens van Baarle-Nassau met België geen grenspalen te vinden zijn. De definitieve grensbepaling is vervolgens (131 jaar!) doorgeschoven tot 1974 en nog later, pas in 1995, zijn de enclaves definitief vastgelegd. Bij de enclavebepaling van 1995 is Nederland nog een stukje grond armer geworden. Ten ZW van Ulicoten is toen (na een ‘conflict’ van ruim 160 jaar) een stukje weiland (een perceeltje van 2.632 vierkante meter in de veldnaam ‘Withagen’, met de coördinaten 116,70/384,51) definitief aan België toegekend.

In het enclaveverdrag van 1995 wordt gemotiveerd waarom er, net zoals in 1843, ook dan geen grenspalen aan deze grens worden geplaatst:
“In afwijking van het reglement voor het plaatsen der grenspalen, zoals gevoegd bij de overeenkomst van 8 augustus 1843, zullen er geen grenspalen geplaatst worden. Aangezien de grenzen van de enclaves ondubbelzinnig worden vastgelegd in het nationale coördinatenstelsel van zowel België als Nederland, de bijgevoegde kaarten in deze stelsels worden vervaardigd en er aan het vervaardigen en plaatsen van gietijzeren of natuurstenen grenspalen volgens het reglement zeer hoge kosten zijn verbonden, wordt besloten van het plaatsen van deze grenspalen af te zien.”

Een van de consequenties van de bijzondere geografische ligging van Baarle-Nassau/-Hertog was, dat Baarle-Hertog tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914-1918), in tegenstelling tot de rest van België, niet door de Duitsers bezet is geweest, omdat men daarvoor immers eerst de Nederlandse grens over moest. Zie ook bij Postale gegevens.

“Het meest opvallende is echter wanneer er in Baarle-Nassau notariële transacties plaatshebben, waarbij beide landen zijn betrokken. In een van de plaatselijke cafés, waar de grens middendoor loopt, wordt een tafel precies midden op de grens geplaatst. Aan de Belgische kant van de tafel neemt de Belgische notaris plaats en aan de andere kant zijn Nederlandse collega. Gezamenlijk wordt dan de akte voorgelezen. Aan de buitenkant van het café is met strepen in de beide landskleuren en de aanduiding ‘België-Holland’ gemarkeerd waar de grens precies loopt” (26).

Overigens lopen de grenzen zo grillig, dat ze dwars door huizen lopen en over percelen, wegen en trottoirs. De huisnummerbordjes zijn voorzien van een Nederlandse of Belgische driekleur. Op de Singel is de grillige grenslijn in het wegdek aangegeven. Het grondgebied onder de voordeur is bepalend voor het land waartoe de bewoners met hun eigendommen vallen.

Eerste Wereldoorlog
Baarle-Hertog heeft op postaal gebied een belangrijke rol gespeeld tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914-1918). Nederland was neutraal en België was door de Duitsers bezet. Die hebben ook pogingen ondernomen om Baarle-Hertog te bezetten, dat immers eveneens Belgisch gebied is, maar durfden het uiteindelijk niet aan de Nederlandse neutraliteit te schenden (men zou om Baarle-Hertog te bereiken namelijk een stukje over Nederlands grondgebied moeten). De Duitsers moesten lijdzaam toezien hoe Baarle-Hertog een belangrijke plaats werd waar vanuit post en telegraaf naar hartelust bleven werken op Belgisch grondgebied. (bron: J. Steculorum, ‘De enclaves in de EEG-landen’, in het Belgische tijdschrift De Postzegel, oktober 1990)

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Baarle-Nassau, kunt u terecht bij de volgende instanties en sites:
- Heemkundekring Amalia van Solms.
- BaarleWiki, de online encyclopedie over Baarle-Nassau en Baarle-Hertog.
- Verhalen over de geschiedenis van Baarle-Nassau op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Recente ontwikkelingen
Baarle-Nassau-Hertog is een toonbeeld van eenheid, waarin toch ieders eigenheid wordt gerespecteerd. Zo hebben de gemeenten water en gas uit Nederland, maar kabeltelevisie vanuit België. Er is een gemeenschappelijke bibliotheek met literatuur uit beide landen, de VVV vertegenwoordigt beide landen en de harmonie komt in beide landen uit in concoursen. In het zuiveringsstation Baarle-Nassau wordt zowel Nederlands als Vlaams water gezuiverd. De VVV concludeert dan ook: ‘Deze proeftuin van Europa wordt graag bezocht en vaak benijd als voorbeeld van een internationale samenleving in harmonie, rust en vrede ten opzichte van elkaar’. De volgende zaken zijn in Baarle-Nassau/-Hertog ‘dubbel uitgevoerd’ (in een Nederlandse en een Belgische uitvoering): gemeentehuizen, gemeentebesturen, burgemeesters, nationale wetgevingen, katholieke parochies, vrijwillige brandweerkorpsen, parochiekerken, postkantoren, voetbalclubs, tennisclubs, telefoon infrastructuur, elektriciteitsnetten. En de volgende zaken zijn gemeenschappelijk: dorpskom, wegennet, VVV, Openbare Bibliotheek, rioleringsstelsel, Gemeenschapshuis, harmoniegezelschap, jeugdwerkorganisatie, Nederlandse waterleiding, Nederlands aardgas en Belgische kabeldistributie, waardoor Baarle-Nassau een van de weinige plaatsen in Nederland is waar men naar VTM en VT4 kan kijken.

Sinds 1997 zijn de politiekorpsen van beide gemeenten gebroederlijk bij elkaar in het gemeentehuis gehuisvest. Een nauwere samenwerking was gezien de bijzondere geografische situatie ook gewenst, om zaken beter op elkaar te kunnen afstemmen. Het is bijvoorbeeld eens voorgekomen dat bij een verkeersongeval de ene auto op Belgisch grondgebied stond en de andere in Nederland, waardoor een gewonde werd afgevoerd naar Breda en twee naar Turnhout…

In 1998 zijn er ook gemeenschappelijke plaatsnaamborden gekomen  Dat heeft voordelen opgeleverd, of nadelen, het is maar net vanuit welke optiek je het bekijkt: “Het tweelingdorp had al langer plannen om gezamenlijke borden te plaatsen. Van Belgische zijde werd dat aanvankelijk tegengehouden, omdat in België 60 kilometer per uur en in Nederland 50 kilometer per uur mocht worden gereden. Zodoende stonden er lange tijd alleen de Nederlandse borden. Voor snelle rijders een buitenkansje, want automobilisten die in Baarle-Hertog te hard reden, konden bij de rechtbank in Turnhout steevast op vrijspraak rekenen; de borden die er stonden, waren immers Nederlandse. Ook werden in Baarle-Hertog geen snelheidscontroles gehouden. Om aan deze onzuivere toestand een einde te maken, is er nieuw overleg geweest tussen Nederlandse en Belgische overheden. Met als resultaat dat nu aan begin en einde van de bebouwde kom van Baarle één Nederlands-Belgisch plaatsnaambord staat. En de maximum snelheid is voortaan 50 kilometer per uur, in beide Baarles…” (318).

"Krimp"
Zoals in veel Nederlandse kernen gaat ook in Baarle-Nassau de bevolking in de komende decennia "krimpen", en wel van 6.700 inwoners nu tot ca. 5.100 in 2040, zo luiden de voorspellingen. B en W van Baarle-Nassau willen de forse daling van het aantal inwoners die in de komende decennia wordt verwacht, afremmen door het dorp zo aantrekkelijk mogelijk te maken. "Dit kan buitenstaanders verleiden om in Baarle-Nassau te komen wonen" , aldus het college. Meer woningen bouwen is volgens het college geen oplossing, omdat ervaringen elders dat al zouden hebben bewezen. "We moeten de kansen vooral zoeken in het verhogen van de kwaliteit van de dorpen", aldus B en W. "Dit kan bijvoorbeeld worden gezocht in mooie bestrating, kwalitatief goede groenvoorzieningen, een mooi winkelhart met aantrekkelijke horeca, een hoge kwaliteit herinrichting van het centrum na realisatie van de omleiding, goede toeristische voorzieningen et cetera." Verder verwachten B en W dat 'het aanbod van goede onderwijs- en speelvoorzieningen mogelijk zelfs gezinnen zal verleiden om in Baarle-Nassau te komen wonen'. De kwaliteit van de dorpen kan verder worden verbeterd door kleine woningen te slopen en deze te vervangen door enkele ruimere woningen. Verder vindt het college dat bij nieuwe woningbouwplannen rekening moet worden gehouden met een toename van het aantal 1-persoonshuishoudens, zowel voor jongeren als ouderen. Daarbij is het bouwen van woningen die voor verschillende doelgroepen te gebruiken zijn een nieuwe ontwikkeling: bijvoorbeeld kleine bungalows die zowel voor de starter, een koppel zonder kinderen of een senior bewoond kunnen worden. Maar het is volgens het college de vraag of hiervoor nog grote uitbreidingsplannen noodzakelijk zijn. (bron: BN/De Stem, 13-2-2009)

Bezienswaardigheden
- Door de geschiedkundige en geografische bijzonderheden van Baarle-Nassau/-Hertog is het hele dorp zeer bezienswaardig; er staan door het dorp verspreid een 25-tal panelen die u iets vertellen over een bezienswaardigheid.
- Molenromp Alphenseweg.
- Gedenksteen eerste luchtpost in Nederland.

Musea
- In het Baarle's Museum bevindt zich de uitzondelijke collectie gebeeldhouwde kaarsen van Frits Spies.
- Heemhuis (museum van de heemkundekring).

Jaarlijkse evenementen
- Jaarmarkt en Smokkelgatse Feesten (mei).
- Kermis (juni en oktober).
- De Kaarskensprocessie (op de eerste zondag na 15 augustus) is geïnspireerd op de processies in Lourdes. Fraai aangeklede schooljeugd, die Bernadette en Maria verbeeldt, trekt dan door de straten van het dorp. Ook het Mariabeeld wordt in processie meegevoerd. Ondertussen worden Marialiederen gezongen en wordt de rozenkrans gebeden. De stoet trekt pelgrims uit alle delen van Nederland en België. Interview met voorzitter Wim van Gool.
- Sint Jansfeesten (augustus).
- Stratenloop, op een zaterdag eind augustus. De loop gaat over afstanden van 1,1 / 2,2 / 3,3 / 6,6 en 10 kilometer en 10 Engelse mijlen.
- De Pruimentour, op een zondag in september, is een wielerwedstrijd waaraan elke inwoner van Baarle en omstreken kan deelnemen. Er wordt gereden in verschillende leeftijdscategorieën met bijbehorende afstanden. De organisatie stelt prijzen beschikbaar, maar de toeschouwers kunnen ook tijdens de wedstrijd premies beschikbaar stellen, om hun idool aan te moedigen.
- Buurtvereniging Hoogbraak organiseert op de 2e zondag van september het popfestival Dassepop. De toegang is gratis.
- Arrensleetocht, op de laatste zondag voor Kerstmis. Tientallen arrensleeën maken rondritten door het dorp. Bij een arrensleetocht hoort uiteraard sneeuw, dus als die er toevallig niet ligt, maken ze die gewoon zelf met een sneeuwkanon...

Landschap, natuur en recreatie
- ABC Milieugroep.
- Natuurvereniging Mark en Leij.
- Fietspad 't Bels Lijntje.
- De wekelijkse markt is dinsdag 9-12 uur op het Sint Annaplein.
- De winkels – waaronder twintig horecagelegenheden – zijn alle zondagen open.
- De koopavond is op vrijdag.

'Het Nieuwe Buiten van de Baronie'
De grootschalige herinrichting van het buitengebied van de Brabantse dorpen Chaam, Baarle-Nassau, Ulicoten en Castelré is na bijna 20 jaar in mei 2011 formeel voltooid. Het gebied heeft de titel 'Het Nieuwe Buiten van de Baronie' gekregen. Het resultaat is 870 hectare nieuwe natuur in een gebied van 9000 hectare, met 125 waterpoelen, moeras, nieuwe sloten, waterberging, beekherstel en ecologische verbindingszones. Ook de waterhuishouding is flink verbeterd. Het water kan langer in het gebied worden vastgehouden, wat zowel goed is voor de waterbeheersing (beperken van wateroverlast) als voor de flora en fauna in het gebied. Om de herinrichting mogelijk te maken, verwisselden ruim 2.250 eigenaren in het gebied van grond. Landbouwgronden werden verkocht of geruild waardoor de boeren grotere kavels dichterbij huis hebben gekregen.

Overnachten
- Vakantiehuizen in de omgeving van Baarle-Nassau (online te boeken).
- Hotels in Baarle-Nassau en omgeving (online te boeken).

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Baarle-Nassau (online te bestellen).

Links
- Officiële site van de gemeenten Baarle-Nassau en Baarle-Hertog.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)