Zaanse Schans

Plaats
Zaanstad
Zaanstreek
Noord-Holland

Zaanse Schans

Terug naar boven

Status

- De Zaanse Schans is een deels bewoond openluchtmuseum, en daarmee tevens als 'museumdorp' te kwalificeren*, in de provincie Noord-Holland, in de Zaanstreek, gemeente Zaanstad. T/m 1973 gemeente Zaandam.
* Vergelijkbaar met bijvoorbeeld Orvelte in Drenthe.

- De Zaanse Schans valt, ook voor de postadressen, onder de stad Zaandam.

- De Zaanse Schans heeft bij de hoofdingang aan de weg Schansend een welkomstbord met daarop de naam van dit openluchtmuseum.

Terug naar boven

Ligging

De Zaanse Schans ligt rond de wegen Kalverringdijk (gezien vanuit het Z, het grootste deel van deze weg), Schansend, Kraaienpad, Kraaienest, Zeilenmakerspad, Zonnewijzerspad en rond het zuidelijkste deel van de weg Kalverpolderpad. Het museumdorp ligt aan de rivier de Zaan en ligt N van de steden Zaandam en Amsterdam, O van het dorp Zaandijk, NO van het dorp Koog aan de Zaan, ZZO van het dorp Wormer, ZO van het dorp Wormerveer en WZW van de stad Purmerend.

Terug naar boven

Statistische gegevens

De Zaanse Schans omvat ca. 30 - bewoonde - huizen en ca. 15 bedrijfsgebouwen - waaronder winkels -, met ca. 75 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Halverwege de 19e eeuw begint de industriële revolutie in de Zaanstreek. In de honderd jaar daarna is er veel authentieke bebouwing verdwenen en wat nog bewaard is gebleven, stond verspreid door de hele huidige gemeente Zaanstad. Tevens zijn sinds begin 20e eeuw veel houten panden, die symbool stonden voor de grote welvaartsperiode van de Zaanstreek, in verval geraakt. Architect Jaap Schipper, in 1946 winnaar van de staatsprijs Prix de Rome, ontwerpt daarom in dat jaar - samen met een groep liefhebbers van de Zaanse houtbouw, die zich bekommeren om de toekomst van de panden - een Zaanse woon- en werkbuurt zoals die er medio 19e eeuw uitgezien zou kunnen hebben, met erven, paden, houten huizen, pakhuizen en molens, sloten en landerijen. Na ruim 10 jaar voorbereiding wordt in 1959 het eerste pand overgeplaatst naar het museumdorp in wording. Voor de realisatie en verdere ontwikkeling van het museumdorp wordt in 1961 Stichting De Zaanse Schans opgericht.

Sindsdien zijn gedurende een aantal jaren tientallen monumentale panden en vele molens vanuit Zaandam en omliggende dorpen - over de weg en over het water - hierheen vervoerd en weer opgebouwd. In de loop der jaren is het museumdorp met zijn vele (voor een groot deel rijks-)monumentale panden, molens, musea, natuur en cultuur uitgegroeid tot een internationale topattractie waar je de industriële geschiedenis van Nederland van dichtbij beleeft. Zie verder deze informatieve pagina over de opbouw van de Zaanse Schans in tekst en beeld.

Het museumdorp is benoemd tot beschermd dorpsgezicht en daarmee onderworpen aan strakke regels die het behoud van het erfgoed moeten borgen. Stichting De Zaanse Schans voert als gebiedsregisseur de regie over het museumdorp. Die regie is nodig omdat er namelijk vele zelfstandige ondernemingen en organisaties zijn gevestigd. Met deze partijen maakt de stichting het beleid voor het museumdorp. Daarnaast is de stichting verantwoordelijk voor het onderhoud en beheer van het museumdorp en de centrale marketing.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- De Zaanse Schans heeft ca. 25 rijksmonumenten. Deze zijn te vinden in de rijksmonumentenlijst Zaandam. Het betreft panden aan de wegen Kalverringdijk, Zeilenmakerspad en Zonnewijzerspad.

- Vereniging De Zaansche Molen heeft in 2017 de villa Kalverliefde op de Zaanse Schans (Kalverringdijk 30) gekocht om daar medio 2019 haar Molenmuseum en het verenigingskantoor te vestigen. Voorheen waren die gevestigd in Koog aan de Zaan. De formele overdacht van het pand heeft pas in 2019 plaatsgevonden, omdat het museumpand in Koog aan de Zaan nog verkocht moest worden, om de aankoop van villa Kalverliefde mogelijk te maken (de gemeente heeft in dat kader afgezien van de terugleverplicht). Dat is medio 2019 gebeurd. Samen met de vele molens aan de Kalverringdijk ontstaat met de villa een langgerekt lint met alles dat de vereniging te bieden heeft, onder de naam ’Wereld van Windmolens’. Het museum in de villa wordt daarin het zwaartepunt. Het bestuur van de vereniging vindt de nieuwe locatie tevens een waardevolle aanvulling op de bestaande plannen op Landje De Haan.

De collectie van het Molenmuseum geeft een volledig beeld van de opkomst en neergang van de industriemolens. Maar er is meer. De verzameling schaalmodellen van olie-, papier-, pel- en houtzaagmolens is zonder meer van internationale betekenis. De modellen laten zien hoe de wind door middel van de wieken in het hart van de molen een ingenieus mechaniek in werking zet. En hoe dit mechaniek per molen verschilt, afhankelijk van het product dat er wordt verwerkt. Indrukwekkend en uniek is het Molenpanorama. Alleen al dit enorme schilderij - dat een beeld geeft van de oostkant van de Zaan rond 1800, gezien vanaf het voormalige raadhuis van Koog aan de Zaan - maakt een bezoek aan het Molenmuseum de moeite waard. Het Molenpanorama is door kunstschilder en oprichter van Vereniging De Zaansche Molen, Frans Mars, gedurende de oorlogsjaren geschilderd in Molen Het Pink. Pas jaren later is de betekenis van dit monumentale schilderstuk onderkend.

- Oliemolen De Zoeker uit 1672 is de molen waarmee voor Vereniging De Zaansche Molen alles begint. De molen die begonnen is als oliemolen, heeft later ook nog als verfmolen gewerkt en cacaoafval verwerkt. Sinds 1940 staat de molen stil en lijkt het einde van De Zoeker aangebroken. Begin jaren vijftig stelt de gemeente Zaandijk de toekomst van De Zoeker veilig door de molen aan te kopen. Sinds 1958 draait De Zoeker weer zoals het hoort: als oliemolen.

- Verfmolen De Kat heeft zich gespecialiseerd in het vervaardigen van verfstoffen en het maken van hoogwaardige verf. Talloze kunstenaars uit binnen- en buitenland weten de weg naar De Kat te vinden. Ook veel musea, van het Rembrandthuis tot het Vaticaans Museum, nemen de speciale pigmenten af.

- Molen De Huisman. - Molen De Gekroonde Poelenburg. - Molen De Bonte Hen. - Molen De Hadel. - Molen De Os. - Molen De Windhond. - Molen Het Klaverblad. - Houtzaagmolen Het Jonge Schaap. - Videoreportage van houtzaagmolen Het Jonge Schaap, door Martin Stevens (het hele proces van boomstamvissen tot zagen, op vrijdag 16 augustus 2013. De molens van de Zaanse Schans staan en draaien in rouw t.g.v. het overlijden van prins Friso).

- In het Zaans Museum, met de Verkade Experience, bevindt zich ook het informatiecentrum Zaanse Schans. Het Zaans Museum is hét museum voor bezoekers die de Zaanstreek willen leren kennen. De permanente tentoonstelling werpt een verrassende blik op de prachtige collectie en de verhalen over de Zaanstreek toen, nu en straks. Het ‘Zaans Spektakel’ in het recentelijk vernieuwde museum brengt de presentatie tot leven en laat de bezoeker de molens, de fabrieken en het harde werken ‘voelen’. Bij de portrettengalerij en de verhalentafel maakt je kennis met de Zaankanter en tenslotte wordt in de tentoonstelling ‘Typisch Zaans’ een moderne interpretatie gegeven aan de tentoonstelling ‘Zaanlandsche Oudheden en Merkwaardigheden’, zoals die in 1874 in het stadhuis op de Burcht in Zaandam te zien was. De Verkade Experience, in het decor van een werkende fabriek, waar de geschiedenis van chocolade en biscuit tot leven komt en de beroemde 'meisjes van Verkade' aan het werk gingen, sluit hier naadloos op aan.

- Supermarktketen Albert Heijn komt voort uit een klein kruidenierswinkeltje. In 1887 neemt de toen de 21-jarige Albert Heijn de winkel van zijn ouders over. Ook dit winkeltje is herbouwd op de Zaanse Schans. In Museumwinkel Albert Heijn zie je de oorspronkelijke inrichting en inventaris. De winkel laat zien dat boodschappen doen in ruim een eeuw heel erg veranderd is. Voor de drie wanden in de winkel staan drie toonbanken, waarvan een echt antiek en twee replica’s. In de winkel hangen een typische oude lamp, zakkenhangers en kettingschalen uit de oude kruidenierswinkel. De schappen zijn gevuld met o.a. bruine bonen, erwten en rijst. Op de planken staan voorts flessen met zuurtjes en pijpkaneel, vaten voor stroop, tabak, azijn en beschuit. Ook staat er een vliegenkast achter de kleinste toonbank voor vleeswaren en kaas. De andere vaten bevatten voorraden, omdat in de winkel magazijnruimte ontbrak en dus de winkel ook gelijk magazijn was. Een speciale hoek was ingericht voor het boerengereedschap (touwen en schoppen), dat door Albert Heijn veel werd verkocht. Aan de andere zijde van de ingang is een lessenaar, waar Albert Heijn zijn boekhouding (inclusief die van de vele pofklanten) verzorgde. De etalage is, net als in de eerste winkel van 1887, klein.

- Het pand van het intieme Bakkerijmuseum In de Gecroonde Duyvekater dateert uit 1658. De originele bakkerswinkel staat vol lekkers en heeft een prachtige gemarmerde vloer. In de bakkerij staat een authentieke broodoven. De naam van het museum komt van de duivekater, een bekend Zaans zoetbrood. Natuurlijk kun je de duivekater in de bakkerswinkel proeven, samen met andere Oudhollandse bakkerijproducten en snoepgoed. De bakkerij is in 1970 aan de Zaanse Schans geschonken, door de Zaanse onderneming Koninklijke Wessanen nv. Oorspronkelijk stond het pand op het Hazepad in Zaandijk.

- Museum Zaanse Tijd, het museum van het Nederlandse uurwerk, houdt een oude traditie van de Zaanstreek in ere. In ’s werelds eerste industriegebied ontstond uit de molenindustrie de eerste moderne klokkenindustrie. Cornelis Michielszoon Volger, de molenaarszoon die klokkenmaker werd, maakte een uniek meesterwerk, maar ontwikkelde rond 1680 ook een relatief goedkoop en simpel te maken uurwerk, waaraan de technische achtergrond van de molenbouw is af te lezen. Zo legde hij de basis voor een eeuwenoude traditie van de Zaanstreek. Zijn simpele klok werd een belangrijk exportartikel en zo’n toonbeeld van de Hollandse Gouden Eeuw dat hij in de jaren zestig van de 20e eeuw een enorme revival beleefde. Het museum is sinds 1976 gevestigd in een schilderachtig 17e-eeuws woon-/werkpand op de Zaanse Schans, met een authentiek interieur. In dit huis is het aloude ambacht van de klokkenmaker te proeven.

Terug naar boven

Beeld

- Filmpje over de Zaanse Schans door John M. Pieper.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en tweedehands boeken over de Zaanse Schans (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Site van en over de Zaanse Schans.

Reactie toevoegen