Orvelte

Plaats
Dorp
Midden-Drenthe
Drenthe

orvelte_plaatsnaambord_kopie.jpg

Orvelte is een dorp in de provincie Drenthe, gemeente Midden-Drenthe. T/m 1997 gemeente Westerbork. In dit kleine museumdorp is heel veel te zien en te doen. Dat kun je allemaal lezen op deze pagina.

Orvelte is een dorp in de provincie Drenthe, gemeente Midden-Drenthe. T/m 1997 gemeente Westerbork. In dit kleine museumdorp is heel veel te zien en te doen. Dat kun je allemaal lezen op deze pagina.

Orvelte

Terug naar boven

Status

Orvelte is een dorp in de provincie Drenthe, gemeente Midden-Drenthe. T/m 1997 gemeente Westerbork.

Terug naar boven

Naam

In het Drents
Örvel, Örvelt. Een inwoner van dit dorp is een Örvelter.

Oudere vermeldingen
1362 Oervelde, Orvele, 1390 Orvelde, 1454 Oorvelde, 1598 Orvelte, 1781 Orvelde.

Naamsverklaring
De huidige uitspraak wijst op een mogelijk ontstaan uit Over-velde* 'aan de overzijde van het heideveld gelegen'. Een samenstelling van oor* 'grindhoudend zand' is minder waarschijnlijk. In 1362 wordt Oerveldervene 'veengebied bij Orvelte' vermeld.(1)

Terug naar boven

Ligging

Orvelte ligt OZO van het dorp Westerbork, WZW van het dorp De Kiel, W van de dorpen Wezuperbrug en Schoonoord, NW van het dorp Wezup en N van het dorp Witteveen.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Orvelte 18 huizen met 140 inwoners. Tegenwoordig omvat het dorp ca. 90 huizen met ca. 230 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Vermoedelijk is Orvelte op de huidige plaats tussen de 11e en 13e eeuw ontstaan. De vroegste vermelding van het dorp is gevonden in een akte uit 1362 waarin een landbouwer uit het dorp wordt genoemd. In 1612 heeft het dorp 13 landbouwers, die hun land moeten veroveren tussen het overal aanwezige bos. De landerijen werden bij voorkeur gekozen in de buurt van hoger gelegen gronden, geschikt voor akkerbouw. De lager gelegen gronden werden benut als hooi- en weiland. Elke maand was vroeger anders op het Drentse platteland. Met het wisselen van de seizoenen veranderde het werk op het land en op de boerderij. De mensen leefden dicht op de natuur en daarmee bepaalde de natuur het ritme van het dagelijks leven. De maanden wisselden elkaar af met steeds nieuwe activiteiten. Er was een tijd om te zaaien, een tijd om te maaien, een tijd om het koren naar de boerderij te brengen en een tijd om te dorsen. Op de dorpssite vind je per maand een mooi verhaal over wat er in die maand vroeger in Orvelte zoal gebeurde (klik een voor een op alle blokjes bovenaan de foto om alle maanden te bekijken).

Orvelterveen
Vanaf de 13e of 14e eeuw tot omstreeks 1670 heeft op de plaats van de huidige Meeuwenplassen (in het NO van het dorpsgebied, NW van Schoonoord, W van De Kiel) de kleine nederzetting Orvelterveen gelegen. Deze bestond, net als Orvelte in die tijd, uit vijf erven en is waarschijnlijk gesticht door de vijf boerenfamilies uit het dorp die toentertijd daartoe gerechtigd waren. De nederzetting is in de loop van de 17e eeuw verlaten, waarschijnlijk door uitputting van de grond. Maar er gaan ook verhalen dat het dorpje zou zijn verwoest door de troepen van de bisschop van Munster, beter bekend als Bommen Berend. Die trok al plunderend door Groningen en omgeving en is uiteindelijk met hangende pootjes afgedropen. Een andere overlevering stelt dat de reus Brammert de hand heeft gehad in de verwoesting van Orvelterveen. Lees daarvoor het prachtige verhaal 'De legende van Ellert en Brammert en Marieke van Orvelterveen'.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Orvelte heeft 22 rijksmonumenten. Het betreft grotendeels boerderijen. Verder een voormalig tolhuis, een smederij, een zuivelfabriek en een archeologisch monument: een terrein waarin resten van een kasteel.

- Boerderij de Bruntingerhof (Flintenweg 8) is de oudste boerderij in de gemeente Midden-Drenthe en staat sinds eind jaren zestig in Orvelte. De boerderij is vermoedelijk tussen 1560-1650 gebouwd en heeft tot de verhuizing in de ZW van het dorp gelegen buurtschap Bruntinge gestaan. In de eerste helft van de 18e eeuw is de boerderij uitgebreid met een hooischuur en schaapskooi en is het woongedeelte verlengd.

- De in ambachtelijke stijl gebouwde smederij (Dorpsstraat 9) uit 1876 is in 1974 overgeplaatst vanuit Steenbergen bij Zuidwolde. De smederij staat op hetzelfde perceel als de eveneens beschermde boerderij op Dorpsstraat 7, maar houdt daarmee functioneel geen verband. Daarom zijn het afzonderlijke rijksmonumenten. De smederij is: van cultuurhistorisch belang vanwege de betekenis ten opzichte van het beschermd gezicht Orvelte en vanwege de specifieke functionele ontwikkeling van een kleinschalig esdorp; van architectuurhistorisch belang vanwege het ontwerp en het materiaalgebruik; tevens van belang in verband met de gaafheid; en van stedebouwkundig belang vanwege de betekenis in het beschermd dorpsgezicht.

- In 1967 is de dorpskern van Orvelte benoemd tot beschermd dorpsgezicht, met als doel om het oorspronkelijke karakter te behouden. Het dorp en de boerderijen zijn hersteld en zo ingericht als het rond 1830 is geweest. De nieuwbouw die het dorp kreeg toegewezen vond plaats aan de toenmalige uitvalswegen, de Brugstraat en de Schoolstraat, om de oude dorpskern te ontzien. Om doorgaand verkeer uit het dorp te weren zijn er 2 rondwegen aangelegd.

- Tegenwoordig is Orvelte bekend als museumdorp (of monumentendorp), vanwege de vele historische bezienswaardigheden in en rond het dorp. Naast de 'normale' dagelijkse bedrijvigheid en woonfunctie van het dorp, is een groot aantal boerderijen en andere gebouwen ingericht voor het publiek. Auto's zijn in het oude dorpsgedeelte niet toegestaan. Het vervoer bestaat daar uit de 'benenwagen' of de nostalgische paardentram die in het hoogseizoen ieder weekend en in de vakanties dagelijks door het dorp rijdt. Je kunt er zien hoe men in vroeger tijden leefde en werkte. Het dorp als zodanig is vrij toegankelijk. Voor sommige attracties wordt een entreeprijs gevraagd. Het kleine dorp heeft vele attracties, zoals een houtzagerij, een smederij, een klompenmakerij, een grutterswinkel, ateliers en galerieën, én:

In mei 2019 is in Orvelte het Jan Kruis Museum gerealiseerd, waarmee de droom van wijlen Jan Kruis en zijn talrijke fans eindelijk in vervulling is gegaan. Jan, Jans en de Kinderen hebben een onderkomen gekregen in het pand waar voorheen Apple Museum Nederland was gevestigd (dat naar Westerbork is verhuisd). "Voor het dorp opnieuw een mooie aanwinst om trots op te zijn. In het museum worden naast een unieke presentatie van zijn onsterfelijke stripfiguren uit de Libelle, de mooiste werken van de begin 2017 overleden kunstenaar getoond, en zal de bezoeker worden verrast door zijn enorme veelzijdigheid. Het wordt het leukste museum van Drenthe en zal ongetwijfeld veel bezoekers van alle leeftijden trekken." Aldus de lokale dorpssite. Zin om een strip van Jan, Jans en de kinderen te lezen? Lees 'De strip van de week' op de website van het Jan Kruis Museum. Aan de tekentafel in het museum kun je Tekenen met Jan. Op een groot beeldscherm laat Jan Kruis stap voor stap zien hoe je een karakter van Jan, Jans en de kinderen als tekening opbouwt.

Wat echte Jan Kruis-fans natuurlijk al weten, maar anderen wellicht nog niet, is dat hij de traditie van Sint Pannekoek heeft uitgevonden. Deze wordt als eerste vermeld in 1986 in de strip ‘Jan, Jans en de kinderen’. Op deze jaarlijkse feestdag op 29 november bakt de vrouw des huizes een grote stapel pannenkoeken. Wanneer de heer des huizes ’s avonds thuiskomt, heeft iedereen een pannenkoek op zijn hoofd. Zij roepen hem tegelijkertijd toe: “Een vrolijke en gezegende Sint Pannekoek!” Tegenwoordig zijn er allerlei varianten in gebruik om dit feest te vieren. De gewoonte om een pannenkoek op het hoofd te leggen is echter gelijk gebleven. Inmiddels is bekend dat de oorsprong van dit feest nog veel ouder is. Sint Pannekoek is ontstaan in 1899. Dit feest verwijst naar een bijzondere gebeurtenis in de 12e eeuw in een klooster langs de Rotte waar nu de Rotterdamse wijk Kralingen ligt. Je leest er meer over op de pagina ‘De legende van Sint Pannekoek'.

- "Om je bezoek aan Orvelte goed te beginnen raden wij je aan om eerst bij het Ottenshoes binnen te stappen. Hier wordt de multmediavoorstelling “Het Orvelter Dagboek” vertoond. Alles wordt uit de kast gehaald om het aantrekkelijk te maken, ook voor jonge bezoekers. Je beleeft de drie waargebeurde verhalen levensecht en aan den lijve, want aan beide kanten lichten vitrines op en voel je de wind echt om je oren waaien. In het Ottenshoes kun je de kamers waar de familie Ottens vroeger leefde bewonderen. De prachtige stijlkamer, die bijna nooit gebruikt werd en alleen bedoeld was om mee te pronken. En de echte woonkamer, waar nog de sfeer van vroeger hangt, van het hardwerkende boerengezin.

Kinderen kunnen spelen met oud-Hollands speelgoed, zoals stelten en springtouwen. Maar ook een bezoek aan Zoo Bizar*, een mini-dierentuin met bijzondere dieren, is zeer de moeite waard. Het lijkt misschien een vreemde eend in de bijt, maar dat maakt Orvelte juist zo leuk! Ook de diverse demonstraties maken het dorp nog leuker dan het al is. Er is bijvoorbeeld een kaasmakerij, klompenmakerij, smederij, houtzagerij en nog veel meer leuke bezienswaardigheden. Juist de diversiteit maakt dit dorp zo interessant, want waar je ook naar binnen kijkt, het is overal weer anders."

* "Zoo Bizar is een mini-zoo, creatief opgezet op de deel van een oude Saksische boerderij in museumdorp Orvelte. Het is de kleinste Zoo van Nederland en misschien zelfs van Europa! Op originele wijze zijn er verschillende kleine (exotische) diersoorten te bewonderen. Door de kleinschalige opzet is het altijd mogelijk oog in oog te staan met de dieren die er leven. Veel dieren zijn gehuisvest in open verblijven. Er is altijd iemand van ons aanwezig die veel kan vertellen en demonstreren over de bijzondere dieren en hun bizarre leefgewoontes." Zoo Bizar is in 2017 door de leden van de ANWB gekozen tot 2e leukste uitje in Drenthe. De bezoekers die hebben gestemd hebben hiermee hun waardering uitgesproken voor de prijs/kwaliteitsverhouding, maar vooral ook voor de sfeer en gastvrijheid. Eveneens in 2017 heeft Zoo Bizar de publieksprijs 'Beste uitje van de provincie Drenthe' van de Algemeen Dagblad verkiezing gewonnen in de categorie Dierentuinen.

Terug naar boven

Evenementen

- Op een zondag eind april is er de jaarlijkse Lammetjesdag. Schaapkudde Orvelte viert dan de lente en de pasgeboren lammetjes. Op deze dag zijn er vele activiteiten en gezellige kraampjes op het plein bij de schaapskooi. Je kunt lammetjes knuffelen, vilten van de wol van de eigen schapen en sjoelen. Natuurlijk is er beschuit-met-muisjes, maar ook koffie, thee, limonade. En pannenkoeken!

- Op een zondag begin juli is er jaarlijks het Wolfeest. De schapen van Schaapskudde Orvelte worden dan geschoren en de Brink staat bol van de wol. Er worden demonstraties schapendrijven gegeven. Én er is muziek en een proeverij! Gratis toegang.

- In Orvelte zijn jaarlijks 3 Brocante Fairs: de Voorjaarsfair (weekend eind mei), de Herfstfair (weekend eind augustus/begin september) en de Winterfair (weekend eind november/begin december). De fairs zijn zeer geliefd. Zowel standhouders als bezoekers en inwoners kijken altijd uit naar deze sfeervolle evenementen. Per fair zijn er ongeveer 70 stands aanwezig. De stands worden zorgvuldig geselecteerd en zijn alle smaakvol ingericht en gedecoreerd.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Lekker de natuur in kan hier ook; de omgeving van Orvelte leent zich uitstekend voor een heerlijke wandeltocht of fietstocht. Voor de kids is er een leuk wandelpad aangelegd: het Houten Pad van Theodoor, een wandeltocht over houten vlonders en bruggetjes. De wandeltocht gaat langs het verhaal van het varkentje Theodoor. Kinderen worden uitgedaagd om al hun zintuigen te gebruiken om zo Theodoor te volgen op zijn pad. Het pad slingert door de prachtige natuur, langs het water en door de bomen. In het begin is het pad makkelijk te lopen. Verderop is het oppassen geblazen! Het pad gaat omhoog tussen de bomen en even later weer laag langs het water. Laat Theodoor knorren, vogels fluiten en schapen blaten. Of klim in de holle boom, maak muziek of kruip in een vossenhol. Een leuke afsluiting van een leuk en leerzaam bezoek aan dit nostalgische monumentendorp.

- Het doel van Stichting Schaapskudde Westerbork is het in stand houden van een gescheperde kudde raszuivere Schoonebeeker schapen. De stichting heeft een herder in vaste dienst en heeft daarnaast vele vrijwilligers. Door met de kudde rond te trekken in natuurgebieden van met name Staatsbosbeheer, wordt het landschap op natuurlijke en cultuurhistorische wijze beheerd en is de kudde dagelijks zichtbaar voor de vele bezoekers van deze omgeving. De herder is hierbij vaak aanspreekbaar om vragen te beantwoorden. Dagelijks vertrekt en keert de herder met de kudde terug naar het nachtverblijf: de schaapskooi in Orvelte. Op jaarbasis trekt de kudde tijdens het grazen in de natuurgebieden, het vertrekken en weer terugkeren in de schaapskooi en het jaarlijkse Wolfeest en de Lammetjesdag tienduizenden toeschouwers.

De schaapskudde die in het dagelijks spraakgebruik Schaapskudde Orvelte heet, valt formeel dus onder Stichting Schaapskudde Westerbork. Dat komt zo: Rond 1870 was het een drukte van belang met schapen op de velden rond Westerbork en Beilen. Maar liefst ca. 23.000 schapen zorgden voor het bestaan van een groot deel van de bevolking. 50 jaar later was, mede door het gebruik van kunstmest, de kudde nog maar 100 dieren groot. In 1920 telde Westerbork nog slechts twee kuddes. Na het samenvoegen van de beide kuddes werden de broers Evert en Hendrik Noordhuis uit Westerbork de nieuwe herders. Na het overlijden van Evert is Hendrik alleen verder gegaan. Maar dat viel niet mee: er was geen droog brood met de kudde te verdienen. Uiteindelijk ging de kudde over naar de gemeente. In 1977 gaf Hendrik er de brui aan. De kudde dreigde te verdwijnen en vele instanties riepen om het hardst dat de kudde moest blijven. In 1982 is de kudde overgedragen aan Stichting Schaapskudde Westerbork. De gemeente trok zich terug.

In 1989 neemt Staatsbosbeheer (SBB) het initiatief om de kudde te verplaatsen naar Orvelte. SBB beschikte daar namelijk over een historisch landbouwbedrijf waar de kudde heel goed bij paste. Het gebied rond dit dorp werd toen ook het graasgebied voor de kudde. De kans die de stichting kreeg van SBB werd met beide handen - en vele schapenpootjes! - aangegrepen en in dank aanvaard. Tegenwoordig is het een erkend fokcentrum voor het Schoonebeekerschaap. De inspanningen van de herder en de vele vrijwilligers hebben in 1991 geleid tot de toekenning van The Conservation Award, in de categorie Natuurbescherming. De kudde won niet alleen de prijs in deze categorie, maar ook nog de prijs als nationaal winnaar.

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Site van en over Orvelte. - Reportage over het dorp op de site van het Reformatorisch Dagblad (2012).

Reactie toevoegen