Zwartenberg
lokatie
Status
- Zwartenberg is een buurtschap en bedrijventerrein in de provincie Noord-Brabant, in de streek Baronie en Markiezaat, gemeente Etten-Leur.
- De buurtschap Zwartenberg valt, ook voor de postadressen, onder de kern Etten-Leur.
Naam
Oudere schrijfwijzen
1271 kopie 1336 Suartenberghe, 1286 Zwarte Berghe, 1478 Swairtenbergh.
Naamsverklaring
Samenstelling van berg ‘hoogte, zandige opduiking’ en zwart, waarschijnlijk naar de kleur van de in de middeleeuwen in deze omgeving gewonnen ‘zwarte turf’, turf van hoogwaardige kwaliteit. (1)
Ligging
Zwartenberg ligt 4 km N van Etten-Leur, aan de Mark en in de Zwartenbergse Polder.
Statistische gegevens
Zwartenberg heeft ca. xx huizen met ca. xx inwoners.
Geschiedenis
In 1507 beval graaf Hendrik van Nassau, Heer van Breda, de bedijking van het omliggende gebied, waardoor de Zwartenbergsche Polder, oostelijk van de Mark, is ontstaan. De nabijgelegen polder Krijtenburg, westelijk van de Mark, is bedijkt in 1555.
In 1869 is hier de suikerfabriek ‘Van Breda, Dolk & Van Voss’ gesticht. Een van de eigenaren en directeuren van het eerste uur was S.C.J. Heerma van Voss, die in 1909 de eerste gemotoriseerde vliegtuigopstijging in Nederland organiseerde*1. De fabriek heeft het precies vijftig jaar, dus tot 1919, volgehouden. Heerma van Voss groeide in enkele jaren uit tot een autoriteit op suikergebied, waardoor zelfs regeringen hem om raad vroegen. Hij was onder meer voorzitter van de Vereeniging van Beetwortelsuikerfabrikanten, werd in 1900 benoemd tot officier in de Orde van Oranje-Nassau en in 1912 tot ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw, ter gelegenheid van de viering van het eeuwfeest van de beetwortelsuikerindustrie. In 1909 kreeg hij zijn borstbeeld in brons, van zijn Melasse-Spiritusfabriek*2, ter ere van het tienjarig bestaan van deze fabriek. Het is nu te bewonderen in het streekmuseum Jan Uten Houte te Etten-Leur.
*1 Zie verder bij de buurtschap Klappenberg.
*2 Door Heerma van Voss in 1899 in Bergen op Zoom opgericht.
Ook voor Leur was Heerma van Voss van grote betekenis. Zo schonk hij Leur onder meer een draaibrug over de Mark naar Zevenbergen (circa 1882), het standbeeld van Adriaan van Bergen, een tekenschool en een spijskokerij voor de armen. En voor een post-, telegraaf- en telefoonkantoor liet Heerma van Voss in 1903 een huis bouwen, dat hij vervolgens als kantoor aan de PTT verhuurde.
Een uitvoerige beschrijving van de geschiedenis, inwoners en natuurgebieden van de buurtschap Zwartenberg en de Zwartenbergse Polder vindt u op de site van Zwartenbergenaar Ton van den Wijngaart (zie de link).
Recente ontwikkelingen
Op Zwartenberg is in 1997 de eerste Brabantse baggerbewerkingsinstallatie gebouwd. De installatie heeft een capaciteit van 18.000 m³ slib per jaar en wordt door de provincie beschouwd als een ‘milieukundig visitekaartje’. Het terrein is 5,5 hectare groot en bevat onder meer drie lagunes van elk 6.000 m², waarin de bagger wordt opgeslagen en ‘gerijpt’. Onder de lagunes is 35.000 m² waterdichte folie aangebracht. ‘Het is de bedoeling dat de bagger door verdamping, drainage, bewerking en bevriezing indroogt tot een steekvast product dat vervolgens weer kan worden gebruikt, onder andere voor dijkverbeteringen. Het rijpingsproces duurt ongeveer één jaar’ (314).
De mogelijkheden om slib te storten in West-Brabant waren vrijwel uitgeput; de put van Dintelsas (capaciteit 300.000 m³) was bijna vol. Een 3.400 meter lange persleiding vervoert het vervuilde drainagewater van de baggerbewerkingsinstallatie en het afvalwater van het industrieterrein naar de Bredase zuiveringsinstallatie Nieuwveer. Ook de Zwartenbergse industrie is nu op deze rioolpijp aangesloten. Het was het laatste stukje ‘rioolloos industriegebied’ in het werkgebied van het Hoogheemraadschap.
De bagger die op Zwartenberg wordt aangevoerd, komt uit de eigen rivieren van het Hoogheemraadschap: het Mark- en Vlietkanaal, de Roosendaalse en Steenbergse Vliet, de Roode Vaart, de Mark en Dintel en de singels van Breda.
Bezienswaardigheden
- Zwartenbergse Watermolen.
Natuur en recreatie
Herstel kolken in Zwartenbergse polder
Waterschap Brabantse Delta heeft in 2010 de kolken, ook wel wielen genoemd, in de Zwartenbergse polder hersteld. De kolken zijn in de 16e eeuw ontstaan door overstromingen. De meeste begroeiing is weggehaald. Zodoende krijgen licht en wind weer vrij spel. Dat komt het leven in en rondom het water ten goede. Ook zijn de wielen nu afgesloten van de poldersloten. Bij veel regenval staat er voortaan meer water in dan in een drogere periode. Op die manier wordt ook een natuurlijke situatie bevorderd.
Eén van de kolken die is hersteld is het 'Romme's wiel'. Tijdens een visactie om de nog levende vis uit de kolken te halen voor het uitbaggeren, bleek al dat deze kolk 'biologisch dood' was. Vanwege zuurstofgebrek kwam er geen vis meer voor. In de loop der jaren is het helemaal dichtgeslibd met bladeren, takken en planten. Biologisch dood is iets anders dan vervuild. Het water op zich is wel schoon. Maar door het dichtslibben was de waterdiepte van de kolk nog maar 50 centimeter. De baggeraars hebben het uitgegraven tot een diepte van tweeënhalve meter. Totaal hebben ze tweeduizend kuub bagger verplaatst oftewel tweehonderd vrachtwagens vol. Daar zijn overigens geen vrachtauto's aan te pas gekomen, want de drab is rechtstreeks op het land van veehouder René Vermunt, pal naast het wiel, gespoten. Dat was een duurzamere oplossing dan transporteren. (bron: BN/De Stem, 17-9-2010)
Excursies
Zwartenbergenaar Ton van den Wijngaart organiseert regelmatig excursies, waarbij hij u in historische outfit als Engelbrecht van Etten door de Zwartenbergse Polder leidt. Wandelend, per huifkar of Landrover of als rondvaart. Voor nadere informatie: tel. 0168-328430.
Literatuur
- In 2007 is een door Ton van den Wijngaart geschreven boek genaamd "500 jaar Zwartenbergse Polder" uitgegeven. Het boek geeft een prachtig beeld van het ontstaan van de polder vanuit de prehistorie tot op heden. Belangrijke gebeurtenissen en feiten worden specifiek belicht. Naast kopieën van officiële documenten worden ook alle polderbewoners vanaf 1500 tot 1940 vermeld. De oplage van 1225 stuks was binnen 6 weken volledig uitverkocht, dus het boek is alleen nog incidenteel antiquarisch verkrijgbaar.
- Tevens is n.a.v. het 500-jarig bestaan van de Zwartenbergse Polder in 2007 een unieke DVD gemaakt over polder. De videofilm laat enerzijds een samenvatting zien van de feestelijke herdenking van het 500-jarig bestaan zoals de huidige polderbewoners dit gevierd hebben. Anderzijds geeft de film op documentaire-achtige wijze een beeld van de beeldschone polder. De DVD is verkrijgbaar bij Ton van den Wijngaart, tel. 0168-328430.