Etten-Leur

Status
- Etten-Leur is een tweelingdorp en gemeente in de provincie Noord-Brabant, in de streek Baronie en Markiezaat.
- Onder het dorp Etten-Leur vallen ook de buurtschappen Attelaken, Bankenstraat, De Brakken, Bremberg, Hoge Donk / Lage Donk / Midden Donk, Haansberg, Klappenberg, Vaartkant, Wildert, Zandspui en Zwartenberg.
- Etten-Leur heeft sinds 1990 een stedenband met het Litouwse Siauliai.
- Wapen van de gemeente Etten-Leur.
- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Etten-Leur.

Naam
Oudere vermeldingen
Oorspronkelijk twee afzonderlijke plaatsjes. Op een 16e eeuwse kaart komen zij naast elkaar voor als Etten en Loere.
Naamsverklaring
- De naam Etten is problematisch. Men denkt aan etten ‘weidegronden’ (etymologisch verwant met et- in etgroen, vgl. ook ettinge), maar het voorkomen hiervan is onzeker en laat bovendien de vorm Atten (ook in Attelaken = laak bij Atten) onverklaard. Misschien is daarom te overwegen aan te knopen bij hart/hert ‘niet ontgonnen land’. De plaats ligt in een gebied waar de h geen betekenisonderscheidende functie had en de wegval van r na korte vocaal en vóór t is een Brabants verschijnsel.
- Leur ligt in een voormalig wingebied van turf en de naam hangt waarschijnlijk samen met leur ‘slechte turf van weinig waarde’ (verwant met lor ‘vod, prul’), hier gebruikt als gebiedsaanduiding. In 1461 is sprake van een huis staende opte Loer. (1)
Naamgeving gemeente
De naam van de gemeente was oorspronkelijk "Etten en Leur". Dat is in 1968 officieel gewijzigd in Etten-Leur. Rond die tijd waren de afzonderlijke kernen Etten en Leur namelijk al zodanig aan elkaar vastgegroeid dat men het steeds meer als 1 kern ging zien. Etten is het zuidelijke gedeelte, Leur ligt in het noorden, rond de Leurse Vaart. Men spreekt in de regio echter nog steeds over ‘ik ga naar de Leur’. En men woont ‘op de Leur’. Voor een toelichting op wanneer u op of in een plaats woont, zie bij Welberg.

Ligging
Etten-Leur ligt W van Breda, NO van Roosendaal.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Etten-Leur 865 huizen met 5.548 inwoners, verdeeld in dorp Etten 157/975, dorp Leur 158/1.101 en de buurtschappen Moleneind 129/851, Klappenberg 26/161, Hil en Vaartkant samen 80/526, Baai en Neerstraat samen 36/270, Bremberg 28/194, Attelaken 45/314, Haansberg 84/507 en Donk en Palingstraat samen 122/649.
- In 1961 had de gemeente 15.000 inwoners, 1970 20.000, 1974 25.000, 1982 30.000, 1996 35.000, thans ca. 41.000 inwoners.
- Grotere grenscorrecties:
Per 1-4-1953 zijn 1.296 personen overgegaan van de gemeente Etten-Leur naar de gemeente Rucphen. Het betrof het tot dan Etten-Leurse gedeelte van het dorp Sint Willebrord.
Per 1-1-1997 zijn 212 personen overgegaan van de gemeente Etten-Leur naar de gemeente Halderberge. Het betrof de buurtschap Moleneind. (klopt dat?, red.)

Geschiedenis Etten-Leur
“Behalve alle administratieve veranderingen bracht de 19e eeuw forse wijzigingen in het bestaande net van wegen en straten. Voor de gemeente Etten-Leur was de nieuwe doorgaande weg tussen Breda en Roosendaal van groot belang. In 1797 was de nieuwe zandbaan Breda-Etten gereed. Voor die tijd deed doorgaand verkeer Etten nauwelijks aan, het verkeer naar oost of west maakte gebruik van de oude weg Hage-Rucphen-Roosendaal en van noord of zuid van de verbinding via het Lamgatseveer-Hoeven of Moerdijk-Breda. Leur kende wel (veer)verbindingen via de Leurse Vaart en verbinding met Breda. In 1720 was de weg naar Rijsbergen weliswaar verbeterd, maar verharding van deze weg zou nog meer dan 170 jaar op zich laten wachten. In 1780 was alleen de verbinding tussen Etten en Leur verhard met onder meer 430.000 ‘Brusselse blaauwe kassijsteenen’. De gemeentekaart van Kuyper uit 1866 laat zien dat op dat moment de Bredasebaan en de weg Etten-Leur de enige met stenen verharde wegen in de gemeente waren, uitgezonderd de kommen van beide dorpen. In de jaren 1936-1937 werden veel wegen voorzien van een vorm van verharding, meestal bestaande uit puin. Zo werden onder andere de Bankenstraat, de Bremberg en de Goorstraat beter begaanbaar. Pas na de Tweede Wereldoorlog kwamen veel andere wegen in het buitengebied aan de beurt, zoals de Vaartkant en de Geerstraat in de jaren 1947-1948” (7).

“De eerste verharde rijksweg door Etten-Leur werd aangelegd omstreeks 1835. Deze weg maakte deel uit van het traject ’s-Hertogenbosch – Breda – Bergen op Zoom. Etten-Leur was in die tijd een voornamelijk agrarische gemeente. De goede verbinding met de omliggende steden gaf een belangrijke economische stimulans en de gemeente kreeg ook steeds meer een handelskarakter. Na de Tweede Wereldoorlog werd de weg geasfalteerd. Door het toenemende verkeer en de noodzakelijke bereikbaarheid van Breda en omgeving besloten de gemeente Etten-Leur en het Rijk in de jaren vijftig om de tweestrookse Bredaseweg uit te bouwen naar de vierstrookse N58. Dit werk werd uitgevoerd in 1963. De ligging van de weg is toen ook al veranderd. De weg liep oorspronkelijk midden door Etten en maakte bij de kerk een scherpe bocht. Door de ligging van de weg aan te passen, verdween deze bocht en lag de weg niet meer in de dorpskern. Verdere plannen voor een nieuwe randweg sneuvelden en de ligging bleef voorlopig een feit. In 1982 stonden toch de eerste plannen voor een totale omlegging op papier en in 1985 werd definitief besloten de weg om Etten-Leur heen te leggen” (75). Zie verder bij Recente ontwikkelingen.

De huizen werden aanvankelijk alleen door een letter en nummer aangeduid*1. Pas in 1947 ging men in Etten-Leur over op ‘echte’ straatnamen. Aanvankelijk ontleenden die hun namen veelal aan toponiemen (veldnamen), sinds 1956 is er sprake van een ‘thematische aanpak’ (een bepaald thema straatnamen per wijk). In 1973 werden alle straatnamen opnieuw officieel vastgesteld, waarbij vooral in het buitengebied een aantal straten pas voor het eerst een naam kreeg, en straatnamen die waren verdwenen, officieel werden opgeheven (door de ruilverkaveling zijn nogal wat straten verdwenen).

“In 1861 waren er in Etten en Leur 135 industriële en ambachtelijke bedrijven met 123 mensen in dienst. Er waren 37 leerlooierijen, 30 schoenmakerijen, een scheepswerf, 6 bierbrouwerijen, 3 touwslagerijen, een steenfabriek, een pottenbakkerij en zeep- en zoutziederij De Ster. Een belangrijk deel van deze bedrijven was te vinden in Leur, waar zij vooral in handen waren van protestantse families” (300). Etten was vanouds vooral gericht op de landbouw, terwijl Leur een meer industrieel en handelskarakter droeg.
*1 Zie hierna bij Geschiedenis Etten.
- Verhalen over de geschiedenis van Etten-Leur op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Geschiedenis Etten
“De komst van kolonisten op het huidige Ettens grondgebied kan gedateerd worden in de 13e eeuw. Hendrik de Vierde wees in 1251 twee landmeters aan die voor ontginning bedoelde gronden moesten inmeten. Ten westen en ten noorden van de in deze tijd ontstane kleine nederzetting Etten startten na 1250 enkele turfgraverijen. Het aanwezige turf zou eeuwenlang welvaart en bedrijvigheid met zich meebrengen. Kerngebied van de vervening was onder meer het Monnikenmoer ten westen van Etten. Het blok Bremberg ten oosten van Etten zou vanaf 1332 door Antwerpse poorters worden ontgonnen. De turf uit dit blok werd vervoerd via de speciaal gegraven Leurse Vaart en de rivier de Mark. De oudste kern van Etten zelf is de wat hogergelegen Banakker (waar in 1261 al wordt geboerd, red.), tussen de Neerstraat in het oosten, het Moleneind, de Markt en de tegenwoordige Stationsstraat. Rondom deze belangrijke akker concentreerden zich de boerderijen.

De meeste bebouwing was evenwel te vinden aan de westzijde. Hier stonden de belangrijkste gebouwen als de kerk, het gasthuis, het dorpshuis en het kasteel. Dat laatste was oorspronkelijk eigendom van het geslacht Uten Houte. In de wijdere omgeving van de Banakker concentreerde de bewoning zich veelal rond de wat hogergelegen zandruggen (donken). Deze lagen veelal noord-zuid en als gevolg daarvan kennen wij nu nog een aantal noord-zuid lopende straten als Hoge Donk/Lage Donk en Hoge Bremberg/Lage Bremberg.

Zo ontstond Etten in de 13e eeuw als een klein boerendorp, omgeven door een aantal kleinere bewoningskernen. Het geheel was ondergeschikt en via allerlei belastingen gebonden aan de Heer van Breda, maar het had enkele kleine vrijheden. Omstreeks 1250 werd er een kerk gesticht. In 1680 werden de grenzen tussen de verschillende ‘quartieren, gehuchten ende wijken van de vrijheijt Etten’ opnieuw vastgesteld. Deze werd toen verdeeld in ‘Dorp of Middelwijk, Molen Eijnde, Neerstrate, Den Hil, Brembergh, Haansbergh, Donk, Attelaken, Leur, Clappenbergh en Sprundel’.

De komst van de Franse legers in 1795 betekende de komst van vele nieuwe ideeën. De gemeentelijke administratie werd sterk veranderd en gemoderniseerd. De overheid had sterke behoefte aan betrouwbare gegevens over de eigen inwoners en hun activiteiten. Dit had onder meer te maken met de vraag naar dienstplichtige soldaten voor de legers van Napoleon. Er werden nauwkeurige systemen ingevoerd die wij nog steeds kennen, zoals de burgerlijke stand en enkele jaren later het kadaster. Verder kwamen er volkstellingen, die de basis zouden vormen voor het bevolkingsregister.

Om dat laatste betrouwbaar te kunnen opzetten, werd de gemeente opnieuw in wijken verdeeld. De wijken zelf kregen een letter, terwijl de huizen genummerd werden. Wijk Etten-Dorp (was Middelwijk) werd A en het gemeentehuis kreeg het nummer 1. Hierdoor werd het officiële adres van het gemeentehuis ‘Etten A1’. Door vernieuwingen als het bevolkingsregister en het kadaster kunnen wij nu over een periode van meer dan 150 jaar precies vaststellen wie waar woonde, tot welke familie deze persoon behoorde, welke onroerende goederen hij of zij in eigendom had en waar deze gelegen waren. Zowel in het bevolkingsregister als in het kadaster zijn vele, soms eeuwenoude toponiemen en straatnamen opgenomen” (7).

Etten was vroeger een belangrijke plaats. Zo was het in 1496 met 611 bewoonde en 38 onbewoonde ‘haardsteden’ omvangrijker dan Roosendaal met 564, Oosterhout met 551 of Hoeven met 155 haardsteden. Vóór 1584 had Etten een prestigieuze kerk van 50 bij 25 meter. In dat jaar werd die kerk echter verwoest tijdens oorlogshandelingen. Later is de kerk op kleinere schaal herbouwd ten behoeve van de hervormden in de gemeente.

Geschiedenis Leur
Het dorp Leur ontstond waarschijnlijk in de tweede helft van de 14e eeuw, op de plaats waar de turf uit de zuidelijke gebieden (zie bij Etten) overgeladen werd op grotere schepen. Deze schepen konden via de Leurse Vaart de Mark bereiken. De eerste vermelding van de ‘Loersche Vaart’ is in 1405. De haven heeft geleidelijk haar oorspronkelijke functie verloren; in 1860 werden er nog 580 schepen geladen en gelost, in 1909 393, in 1920 177, in 1939 47. In de hoogtijjaren waren er scheepslijndiensten op Rotterdam en andere Hollandse plaatsen. Hoewel nog in 1909 het doorvaartprofiel van de Leurse Haven werd verbreed en verruimd, en de sluisvloer op het eind van de haven werd verruimd, ging het na 1900 toch bergafwaarts met de haven van Leur, door de opkomst van Roosendaal als internationaal spoorwegknooppunt. De Leurse haven verloor van de nieuwe verkeersstromen; weg en spoorlijn. Bovendien werden de schepen, ondanks alle aanpassingen, te groot voor de Leurse haven.

Het oude Leur heeft duidelijk een Hollands karakter, in tegenstelling tot de oude kern van Etten, die veel meer Kempisch getint is. Dit verschil is te verklaren doordat Etten is ontstaan als centrum van een agrarische gemeenschap, terwijl Leur oorspronkelijk een handelsplaats was.

In 1460 is er op de Leur voor het eerst sprake van een Onze Lieve Vrouwekapel.
In 1470 is er een steenweg aangelegd, de huidige Korte en Lange Brugstraat.
In 1797 is Leur een zelfstandige parochie geworden, gewijd aan Franciscus van Sales.

Hoewel rond 1900 meer dan negentig procent van de bevolking van Leur katholiek was, had het dorp toch een protestantse uitstraling. Dit kwam doordat leden van de oude koophandels- en regentengeslachten langer op Leur bleven wonen, terwijl zij na 1795 snel uit Etten vertrokken waren. Alhoewel iets meer dan vijf procent uitmakend van de bevolking in Leur, namen zij door hun welstand en invloed een onevenredig grote plaats in in het sociale leven. Na 1900 stierven de meeste geslachten uit of vertrokken naar elders. Hun plaatsen werden ingenomen door katholieke notabelen.

Recente ontwikkelingen: omlegging N58/A58, herinrichting centrum
De N58 (tot 1984: N256), die jarenlang dwars door het dorp liep en problemen veroorzaakte op het gebied van verkeersafwikkeling en verkeersveiligheid, is als een ‘bypass’ verlegd om het dorp heen. Niet alleen verkeerstechnisch is dit een drastische verbetering, het heeft ook een positieve invloed op het woon- en leefmilieu in Etten-Leur. De stad wordt hierdoor weer één geheel. De aanleg is aangevangen in 1997 en is gereedgekomen in 2000. De definitieve plannen hiervoor dateerden uit 1985.
Door de toenemende groei van het verkeer verwerkte de N58 ter hoogte van Etten-Leur anno 1999 zo’n 50.000 voertuigen per etmaal. Hieronder bevond zich veel vrachtverkeer, aangezien de N58 deel uitmaakte van de zogenoemde Hoofdtransportas, die belangrijke economische en bestuurlijke centra in Nederland met elkaar verbindt. Breda is eveneens een stedelijk knooppunt, wat het belang van een goede bereikbaarheid des te groter maakt. Over de nieuwe weg (lengte 8,8 kilometer), die als autosnelweg is uitgevoerd, is een reeks verbindingen aangelegd om het bestaande noord-zuid verkeer mogelijk te blijven maken. De verdiepte ligging (de weg loopt over een lengte van 2,5 kilometer tot drie meter onder het maaiveld) draagt bij aan een goede inpassing van de wegomlegging. Het uitzicht rond het nieuwe tracé wordt hierdoor zo weinig mogelijk verstoord door het auto- en vrachtverkeer. De 2.000 eiken langs de omlegging zorgen voor een groene uitstraling.

In de omgeving van de omlegging bevindt zich ook het Liesbos, een  natuurkerngebied voor bosvogels, planten, amfibieën en reptielen. Ook voor deze ecologisch belangrijke zone zijn voorzieningen getroffen om het leefklimaat van de aanwezige planten en dieren niet te verstoren. De ecologische duikers bij de Moerdijkse Postbaan en de Brandse Vaart zijn hier voorbeelden van. De duiker bij de Brandse Vaart heeft een droog gedeelte, waardoor de dieren onder de weg door kunnen oversteken.

De ‘nieuwe’ A58 is door de gemeente aangegrepen om op de vrijgekomen ruimte een geheel nieuw ‘stadshart’ aan te leggen met een gezellig Raadhuisplein en een fors uitgebreid gemeentehuis. Het Centrumplan omvatte de bouw van maximaal 350 woningen, 14.500 m² detailhandel, 2.000 m² horeca en 12.000 m² bestemd voor kantoren. Belangrijk onderdeel van het plan was de totstandkoming van een ondergrondse parkeergarage met 1.000 plaatsen. Bovengronds zijn nog eens 500 plaatsen aangelegd. Op beperkte schaal zijn er nieuwe wegen, fiets- en voetpaden gekomen. Daarnaast zijn ook alle nutsleidingen vervangen, verlegd of uitgebreid. Ook het rioolstelsel is vervangen en uitgebreid. De totale oppervlakte is maar liefst 110.000 m². Het nieuwe centrum is in 2005 gereed gekomen. Het ‘oude’ overdekte winkelcentrum dateert uit 1965 en was toen een noviteit voor Nederland. Het is in 1997 grondig gerenoveerd. Site Winkelhart Etten-Leur.

Jaarlijkse evenementen
- Tijdens het carnaval in Etten-Leur is er altijd het MaMi-spektakel, waarbij men een bepaald wereldrecord probeert te vestigen. Zo was er in 2011 het wereldrecord stokpaardje rijden.
- Leurse Havenfeesten (weekend in juni).
- In juni is er het hippische evenement Jumping Etten-Leur. Gratis entree.
- Eind juni is er 6 dagen lang een grote kermis in Etten-Leur (ca. 65 attracties). Op de site van de kermis Etten-Leur vindt u fraaie fotoreportages van de voorgaande edities.
- Profwielerronde Etten-Leur (eind augustus).
- Popfestival Popelucht (weekend eind augustus) is gratis toegankelijk.

Natuur en recreatie
Meer natuur in Noordrand Midden
Etten-Leur krijgt er ruim 250 hectare natuur bij. Provincie en waterschap Brabantse Delta zijn in 2010 met de procedure begonnen om huidige landbouwpercelen die in het gebied Noordrand Midden liggen, te veranderen in natuurgronden. Noordrand Midden ligt ten zuiden van de Mark, ten noorden van Etten-Leur, wordt in het oosten begrensd door Prinsenbeek en de A16 en aan de westkant vormt de Laakse Vaart de grens van het gebied dat gedeeltelijk ook op Bredaas grondgebied ligt. Een groot gebied bestaat al uit natte natuur, zoals Weimeren, Strijpen/De Berk en Kelsdonk/Zwermlaken. Het provinciebestuur heeft besloten dat de percelen die nu nog een agrarische bestemming hebben, ook aan de natuur worden 'teruggegeven'. Noordrand Midden valt namelijk binnen de zogeheten Ecologische Hoofdstructuur. Nadere informatie over het Inrichtingsplan Noordrand Midden.

Landgoed De Schuitvaart
De aanleg van landgoed De Schuitvaart op de grens van de gemeenten Etten-Leur en Zundert start in 2011. Landgoed De Schuitvaart beslaat 30 hectare grond en omvat 7 bouwkavels. De woningen worden op Etten-Leurs grondgebied gerealiseerd. Verder wordt 15 hectare landbouwgrond omgevormd tot natuur- en bosgebied, deels op Etten-Leurs en deels op Zunderts grondgebied.

Overnachten
- Vakantiehuizen in de omgeving van Etten-Leur (online te boeken).

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Etten-Leur (online te bestellen).

Links
- Officiële site gemeente Etten-Leur.
- Heemkundekring Jan Uten Houte.
- Stichting Oosthoek Natuurlijk zet zich in voor het open en groen houden van het buitengebied in het oosten van de gemeente Etten-Leur. Er waren namelijk plannen vanuit provincie en gemeente om hier een bedrijventerrein te plannen (deels ook op grondgebied van de gem. Rucphen). In april 2010 heeft de provincie besloten deze plannen af te blazen en eerst te kijken naar het efficiënter benutten van bestaande terreinen.
- IVN afd. Etten-Leur.
- Lokale omroep Local FM.
- Etten-Leur linkspagina.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)