Houthem

Status
- Houthem is een dorp in de provincie Limburg, in de streek Heuvelland, gemeente Valkenburg aan de Geul. Het was een zelfstandige gemeente t/m 30-9-1940. Per 1-10-1940 over naar gemeente Valkenburg (die per 15-7-1941 van naam is gewijzigd in Valkenburg-Houthem), in 1982 over naar gemeente Valkenburg aan de Geul.
- Wapen van de voormalige gemeente Houthem.
- Het dorp Houthem heeft geen eigen postcode en plaatsnaam in het postcodeboek, voor de postadressen ligt Houthem 'in' Valkenburg.

Naam
Naamgeving
Houthem werd en wordt ook vaak "Houthem-Sint Gerlach" genoemd (Sint Gerlach is een van de kernen van het dorp Houthem), maar volgens het officiële blauwe plaatsnaambord is het "gewoon" Houthem.
Lokale schrijfwijze en uitspraak
Houthem
Oudere schrijfwijzen
1096 Houlten ante Falcombere, 1130 Holtzheim juxta Mersene, 1140 Holtheim, 1157 Holthem, 1182 Houthem, 1217 Holtheim, 1244 Houtheym, 1279 Houthem, 1381 Hoithem.
Naamsverklaring
Betekent ‘woonplaats in het bos’, een samenstelling van holt, hout ‘bos’ en heem ‘woonplaats’. (1)

Ligging
Houthem ligt W van Valkenburg, aan de weg van Valkenburg naar Meerssen.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Houthem 135 huizen met 711 inwoners, verdeeld in dorp Houthem 123/659 en buurtschap Houthemerberg 12/52.
- Op 19-11-1849 telde de gemeente Houthem volgens de Volkstelling 158 gezinnen met 707 inwoners, verdeeld over dorp Houthem 203 en de buurtschappen St. Geerlach 230, Strabeek 131, Broekhem 71, Houthemmerberg en Kruidmolen 49 en Hoeswijk 23.
- Per 1 oktober 1940 is de gemeente Houthem opgeheven en als volgt verdeeld:
naar Valkenburg: 877 hectare met 2.382 inwoners;
naar Berg en Terblijt: 13 hectare met 79 inwoners (deel van de buurtschap Vilt).
- Tegenwoordig heeft het dorp Houthem ca. 1.700 inwoners, verdeeld in St. Gerlach 1.000, Vroenhof 450, Strabeek 200 en verspreide huizen 40.

Geschiedenis
Sint Gerlach vormt nu het centrum van Houthem. De oude kern lag langs de doorgaande weg Meerssen-Valkenburg en de weg naar Berg. In de jaren zestig en tachtig van de 20e eeuw zijn nieuwe buurten bijgebouwd ten zuiden resp. noorden van de doorgaande weg. Langs deze weg en de weg naar Berg liggen twee devotiekapelletjes, ter ere van de H. Maria resp. Sint Gerlachus.

Sint Gerlach is bekend geworden door de kluizenaar Gerlach, die daar in de 12e eeuw in een holle eik heeft geleefd en er in 1165 ‘in een geur van heiligheid’ overleed. Rond 1200 werd dan ook een klooster en Gerlachuskerk gebouwd, die enkele keren door brand en oorlogsgeweld zijn verwoest.

In de periode 1720-1725 is de huidige Gerlachuskerk gebouwd (in laat-barokstijl), die oorspronkelijk deel uitmaakte van een adellijk vrouwenstift. Houthem-Sint Gerlach werd destijds een bekend pelgrimsoord. De kapitale Gerlachuskerk is sinds 1808 als parochiekerk van Houthem in gebruik. De plaats heeft een rijk verleden getuige diverse oude boerderijen en landhuizen.

De geschiedenis van 'St. Gerlach' begint rond 1150 met het boetvaardige 'tweede' leven van de losbandige ridder Gerlach. Een holle eik verkoos hij tot zijn onderkomen. Het leven van de heilige Gerlachus inspireerde de orde der norbertinessen een halve eeuw later om op de plek waar de boom gestaan had, en die al tot een pelgrimsoord was uitgegroeid, een adellijk vrouwenstift te stichten.

In de eeuwen die volgden heeft het klooster meer dan eens de gevolgen ondervonden van de oorlogen die in het huidige Zuid-Limburg woedden. Branden en plunderingen hebben de sporen van de eerste bebouwingen vrijwel geheel uitgewist.

Vermeldenswaard is dat na de Tachtigjarige Oorlog St. Gerlach een Spaanse, later Oostenrijkse, enclave was binnen Staats gebied. De muur die de grens aangaf staat er, gerestaureerd en wel, gedeeltelijk nog steeds en op de oostgevel van de kerk is nog vaag een afbeelding zichtbaar van de Oostenrijkse adelaar.

Dat niet alleen oorlogsgeweld, maar ook 'ideeën' een bedreiging kunnen vormen, bewijzen de gebeurtenissen in het laatste kwart van de 18e eeuw. In 1783 vaardigde de verlichte despoot Joseph II een edict uit dat de kerkelijke macht moest inperken. Dit hield voor het klooster St. Gerlach in dat er geen nieuwe novicen meer mochten komen; bijna letterlijk de doodsteek natuurlijk. Het definitieve einde werd in 1785 ingeluid door het Verdrag van Fontainebleau, waarbij de Oostenrijkse bezittingen in onze contreien grotendeels overgingen in handen van de Vereenigde Republiek. De norbertinessen verhuisden daarop naar het Oostenrijkse Roermond en het kloostercomplex kwam leeg te staan. Tijdens de invallen van de Franse troepen (1792-1794) heeft het zowel voor de Staatse als de Franse legers als hospitaal gediend. Na 1795 werden kerkelijke eigendommen door de Franse bezetter geconfisqueerd en als 'nationale goederen' openbaar verkocht. Zo ook het klooster van St. Gerlach. In 1797 kwam het in particulier bezit. De proosdij werd uitgebreid en ingericht tot 'château', het stiftgebouw omgebouwd tot boerderij. Door de sloop van de zuidvleugel werd de oorspronkelijke carrévorm van het complex doorbroken. De voormalige kloosterkerk werd in 1808 overgedragen aan de parochie. Na het overlijden van de laatste bewoner/eigenaar in 1978 erfde de parochie van de H. Gerlachus het hele complex. (3090, 12-1997)

De bedevaart naar het graf van de heilige kluizenaar Gerlach is al spoedig na zijn dood (ca. 1165) begonnen. In het eerste kwart van de 13e eeuw werd, ter geestelijke en materiële verzorging van de pelgrims, op deze locatie een norbertijns klooster gesticht. Vanaf het begin van de 14e eeuw liep de verering geleidelijk aan terug, totdat omstreeks 1600 bisschop Cuyckius van Roermond de devotie voor St. Gerlach nieuw leven inblies. De hervonden bron of put met geneeskrachtig Gerlachwater kwam toen centraal te staan binnen de verering. Sinds de bouw van de huidige bedevaartkerk (zie bij Bezienswaardigheden) heeft de verering zich weer naar het gebeente en het daarmee verbonden zand verlegd. Bijzondere data: 5 januari (+ octaaf), dinsdag na Pinksteren, elke dinsdag. (3121)

Vroenhof is het oudste en meest westelijk gelegen gedeelte van Houthem. De geschiedenis van het kerkelijk leven in Houthem begint in Vroenhof en we weten dat de oudste kapel aldaar een aan de proosdijkerk van Meerssen onderhorig godshuis is geweest. Diverse oorkonden uit de 12e eeuw hebben dit onomstotelijk aangetoond.
De kapel heeft gestaan op de plaats waar nu nog de kleine zaalkerk ligt bij het Oecumenisch Zorgcentrum Vroenhof, aan de tegenwoordige Putweg. De kapel die ‘bij de eik’ na het overlijden van Gerlachus werd gebouwd en die uitgroeide tot de kloosterkerk van het Norbertinessenstift, bevindt zich enkele honderden meters oostwaarts. Houthem heeft eeuwenlang beschikt over twee kerkgebouwen.
In de jaren dertig van de 20e eeuw werd bij graafwerkzaamheden voor het aanleggen van een riolering, een gedeelte van een Romeinse weg blootgelegd onder de huidige Putweg. Aan het uiteinde daarvan staat een uit 1932 daterend kapelletje ter ere van de H. Martinus, de vroegere patroonheilige van Houthem.

Broekhem en Strabeek vallen vanouds onder Houthem maar horen tegenwoordig, althans geografisch gezien, onder Valkenburg.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Houthem, kunt u terecht bij Heemkundevereniging Houthem-St.Gerlach. De informatie over Houthem is grotendeels samengesteld en/of geredigeerd door en © Heemkundevereniging Houthem-St.Gerlach.

Bezienswaardigheden
- Landgoed Sint Gerlach.
- Het station van Houthem stamt deels nog uit 1853.
- Voormalige romaanse parochiekerk.
- Langs de doorgaande weg van Meerssen naar Valkenburg liggen in Sint Gerlach en Vroenhof nog enkele zeer oude boerderijen en herenhuizen, zoals ‘de oude pastorije’ uit de 17e/18e eeuw (Vroenhof 31) en ‘huize Gurtsenich’ eveneens uit de 17e/18e eeuw (Vroenhof 61).
- Landgoed De Kluis.
- Landgoed Holswick.

Jaarlijkse evenementen
- Jaarlijks wordt in de eerste week van het nieuwe jaar het octaaf ter ere van Sint Gerlachus gehouden met als hoogtepunt 5 januari, de feestdag van de heilige Gerlach. Pelgrims uit de regio bezoeken dan nog steeds (of weer) in groten getale het graf van Sint Gerlach.
- Met Pinksteren trekt jaarlijks de sacramentsprocessie door het dorp, afwisselend naar Vroenhof, Sint Gerlach of Strabeek.
- Op donderdagen in juli zijn er concerten in de kerk. Nadere informatie bij Hub Scheyen, tel. 043-6080088.
- De laatste zaterdag van augustus vindt het traditionele Koningsvogelschieten plaats, georganiseerd door schutterij Sint Martinus. Hierbij is er voor belangstellenden gelegenheid om op de ‘burgervogel’ te schieten. Het geheel wordt ’s avonds afgesloten met een Koningsbal.

Natuur en recreatie
- Natuurgebieden Beneden-Geuldal en Ingendael.

Overnachten
- Vakantiehuizen in de omgeving van Houthem (online te boeken).

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Houthem (online te bestellen).
- Overzicht van publicaties over Houthem op de site van de heemkundekring (zie aldaar ook linksbovenaan 'Publicaties van onze vereniging').

Links
- Dorpsraad Houthem-St. Gerlach.
- Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Houthem.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)