Spaubeek

Status
- Spaubeek is een dorp in de provincie Limburg, in de regio's Westelijke Mijnstreek en Heuvelland, gemeente Beek. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1981.
- Wapen van de voormalige gemeente Spaubeek.
- Onder het dorp Spaubeek valt ook de buurtschap Oude Kerk. Ook Hobbelrade, Hoeve en Looiwinkel worden in de Topografische atlas Limburg (1) nog steeds als buurtschappen vermeld, maar zijn in de loop der jaren onderdeel geworden van de bebouwde kom van het dorp Spaubeek, dus volgens ons geografisch gezien redelijkerwijs niet meer als buurtschap te beschouwen: Hoeve - rond de gelijknamige weg - ligt tegenwoordig in het centrum van het dorp. Hobbelrade, in het Limburgs: Hoebrao, ligt in het noordwesten van Spaubeek, rond de weg Hobbelrade. Komt in 1447 voor als Hobbelroie. Wellicht ontstaan uit (gereconstrueerde vorm) Hobbelenrade, ‘rode, rooiing, ontginning van de persoon Hubbilo’.(2) Looiwinkel, in het Limburgs: De Rènkaove, ligt in het noordwesten van Spaubeek, rond de Looiwinkelstraat.

Naam
In het Limburgs
Sjpawbik of Sjpaubik.
Oudere vermeldingen
Spaubecke, Spaubeecke, Spaltbecke, 1145 (vals?) ca. 1175 Spaltbeche, 1175 Spaltbeke. In de middeleeuwen is er sprake van Over- en Neer-Spaubeek. Over-Spaubeek lag ter hoogte van de huidige Dorpsstraat. Neer-Spaubeek is het oudste deel van het dorp Spaubeek. Het lag in het Geleendal bij kasteel Terborgh en wordt tegenwoordig aangeduid met de benaming Oude Kerk.
Naamsverklaring
Spalt ‘kloof, dal’ hangt samen met spouwen, ‘splijten’. In het Heuvelland heeft een naam als Spaubeek de betekenis van geul.(3) Het naamdeel –beek verwijst niet naar de Geleenbeek, maar naar de Keutelbeek, waaraan eveneens het dorp Beek haar naam dankt.

Ligging
Spaubeek ligt O van Beek, ZO van Geleen.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Spaubeek 137 huizen met 706 inwoners, verdeeld in dorp Spaubeek 47/222 (= huizen/inwoners), dorp Hoeve 19/100 en de buurtschappen Hobbelrade 51/263, Hegge 9/36, Oude-Kerk 6/37, Jans-Geleen 2/28 en Weberig 3/20.
- Per 1 januari 1982 is de gemeente Spaubeek opgeheven en als volgt verdeeld:
naar de gemeente Beek: 535 hectare met ca. 1.200 huizen en 3.607 inwoners;
naar de gemeente Geleen: 23 hectare met ca. 70 huizen en 197 inwoners.
- Tegenwoordig heeft Spaubeek ca. 1.500 huizen met ca. 3.700 inwoners.

Geschiedenis
De geschiedenis van Spaubeek is nauw verweven met het op Spaubeeker gebied gelegen kasteel van St. Jansgeleen, dat in 1557 zetel werd van de heerlijkheid Geleen en Spaubeek onder de graven Huyn. Van toen af had het zelf lage en middelbare rechtspraak. Een van deze Huyns, graaf Arnold, is in 1579 in de Martinuskerk te Beek begraven. Zijn grafsteen is in 1990 ontdekt en is met andere historische grafstenen te bezichtigen. (3132)

De oorspronkelijke of oude kerk van de reeds in het jaar 1148 voorkomende kerkelijke gemeente Spaubeek was gelegen in het moerassige gebied van de Geleenbeek, in de huidige buurtschap Oude Kerk, ten noorden van de spoorlijn. Waarschijnlijk is dit een bescheiden zaalkerkje geweest van kei- en mergelstenen, toegewijd aan de H. Laurentius. Merkwaardig is de plaats ervan. De dichtstbij wonende ‘gewone’ parochianen waren namelijk woonachtig op een afstand van een kwartier gaans. Waarschijnlijk is echter de onlogische situering gerelateerd aan die van de in de nabijheid gelegen kastelen De Dijcke, Terborg en St. Jans-Geleen, die hun oorsprong zouden kunnen hebben in oudere nederzettingen. Denk hierbij met name aan de oude Romeinse heerbaan van Xanten via Tudderen naar Maastricht die in deze buurt de Geleenbeek moet hebben gekruist.

Eveneens is daar een terp gelegen die zou kunnen duiden op een voormalig kasteel. De Heren van deze kastelen deelden het 'ius patronatus‘ (patronaats- of collatierecht): het recht om een geestelijke voor te stellen voor een opengevallen ambt, vaak verkregen door het stichten van een kerk, kapel of beneficie. De rechthebbende Heren zouden de kerk op een voor alledrie de hoven acceptabele plaats hebben gebouwd, daarbij de bereikbaarheid voor de overige parochianen niet vooropstellend.

De verplichting tot onderhoud van de kerk was in de loop der tijd verdeeld over verschillende instanties, zoals voornoemde Heren, het klooster St. Gerlach te Houthem als bezitter van goederen op Spaubeekse grond, de gemeente en de pastoor. Deze te vermoeden krachtenbundeling hield echter niet in dat de kerk ook altijd in een goede staat verkeerde. De vele geschillen die er over het matige onderhoud van de kerk zijn geweest in de 17e en 18e eeuw maken ons dit al duidelijk. Uiteindelijk was ook de bouwvalligheid er de oorzaak van dat de ‘oude kerk’ in 1837 werd afgebroken. De nieuwe kerk, gebouwd met gemeentemiddelen, bijdragen van de bevolking, de zogenaamde kerkfabriek en subsidie van het toenmalige Belgische gouvernement, bouwde men in de buurtschap Hoeve (thans het centrum van Spaubeek). Deze kerk is in 1925-1926 alweer vervangen door de huidige parochiekerk. Zie verder bij Bezienswaardigheden. (3172)

Recente ontwikkelingen
Groeve Spaubeek
De toekomst van groeve Spaubeek aan de rand van het plateau van Schimmert staat al langere tijd ter discussie. Verder afgraven, opvullen met licht verontreinigde grond, opvullen met huisvuil, de natuur zijn beloop laten en opnieuw groen inrichten: het zijn allemaal opties die - anno 2010 - nog steeds openstaan. Rapport 'Groeven en graven' over verleden, heden en mogelijke toekomst van de groeve Spaubeek van de Wetenschapswinkel van Wageningen Universiteit.

Bezienswaardigheden
- Spaubeek heeft 8 rijksmonumenten.
- Laurentiuskerk.
- Mariakapel.
- Voorburcht kasteel Sint Jansgeleen / Sint Jansmolen.
- Kunstwerk ‘Samenwerken’ (Hub Bruls, 1990) in zogeheten Corten-staal, bij de Laurentiuskerk.
- Huis Ten Dijken.
- In Hobbelrade vindt u nog veel oude hoeven en vakwerkhuizen.

Jaarlijkse evenementen
- Zomerkermis op de laatste zo/ma/di voor Pinksteren.
- Laurentiuskermis op zo/ma op of na 10 augustus.
- Boerenhoffeest (weekend in augustus), georganiseerd door fanfare St. Caecilia.

Natuur en recreatie
- IVN Natuurcentrum Moorheide.
- Vrouwenbos.
- Weekmarkt op donderdagochtend.

Links
- Site over Spaubeek met o.a. geschiedenis, lokale links en wandelroute.
- Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Spaubeek.

1. 1. Topografische Atlas Limburg,
   ANWB
   , (2004)
   
2. 2. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)
   
3. 3. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)