Sint Willebrord

Status
- Sint Willebrord is een dorp in de provincie Noord-Brabant, in de streek Baronie en Markiezaat, gemeente Rucphen.
- Tot 1 april 1953 vielen gedeelten van dit dorp ook onder de gemeenten Etten-Leur (dat betreft de buurtschap Luienhoek, werd ook Ettense Hoek genoemd, dit is het gedeelte van Sint Willebrord O van de Dorpsstraat) en Hoeven (de grens met de gemeente Hoeven liep midden door de Bremstraat). De grenzen van de drie gemeenten kwamen in het centrum van Sint Willebrord bij elkaar.

Naam
Naamsverklaring
Sint Willebrord heette oorspronkelijk ’t Heike. Genoemd naar de ligging in toenmalig heidegebied. Na de stichting van de parochie in 1842 is de naam veranderd in (aanvankelijk) Sint Willibrord, later Sint Willebrord.

Ligging
Sint Willebrord ligt NO van Rucphen, N van en grenzend aan (aan elkaar gegroeid met) Sprundel, ZW van Etten-Leur, 5 km O van Roosendaal, 10 km W van Breda. Sint Willebrord grenst in het N aan de A58.

Statistische gegevens
- In 1775 had 't Heike 148 inwoners, waarvan 118 op Rucphens Heike en 30 op Sprundels Heike.
- In 1841 had de parochie 550 inwoners, in 1861 750.
- In 1840 had 't Heike 56 huizen met 320 inwoners onder de gemeente Rucphen. Bij de gemeenten Hoeven en Etten-Leur wordt 't Heike in de volkstelling van 1840 niet apart vermeld.
- Tegenwoordig heeft Sint Willebrord ca. 3.700 huizen met ca. 9.500 inwoners.

Geschiedenis
Het oostelijke deel van het huidige dorp is in 1297 door de Heer van Breda uitgegeven ter vervening. De turfafgravingen hebben tot rond 1500 geduurd. De goede gronden die hierna beschikbaar kwamen, werden voor agrarisch gebruik benut, terwijl de slechte gronden begroeid raakten met gagel (Gagelrijzen) of met heide (het Heike). Als bewoonde kern komt Het Heike voor het eerst voor in 1636.

De bevolkingsgroei vond in het begin vooral plaats door ‘aangetrouwden’ die van elders kwamen. Na 1775 was er sprake van een forse bevolkingsgroei door een hoog geboortecijfer; men trouwde vroeg en kende kinderrijke gezinnen. Door de armoede en de grote gezinnen ontstond er regelmatig gebrek aan elementaire zaken als eten en kleding. Aangezien de grond onvruchtbaar was, ging men zich toeleggen op ambachten als mandenvlechten, bezems binden, zand wassen, mos drogen, handelen in kalveren en vooral ’s zomers werken op de kleilanden.

Van buurtschap tot dorp en parochie
Uiteindelijk besloot vicaris Van Hooydonk in 1837 dat het Heike een zelfstandige parochie zou worden. In 1841, toen de bevolking al was gegroeid tot ruim boven de 500 zielen, werd er een kerk gebouwd, de Sint Willibrorduskerk, waardoor de buurt tot dorp werd ‘gepromoveerd’. De parochie Sint Willebrord werd bij aanvang samengesteld uit 59 woningen onder de gemeente Rukven-Sprundel, 42 onder de gemeente Etten-Leur en 3 onder de gemeente Hoeven met in totaal zo’n 600 inwoners.

Tuinbouw en ambachten
In 1842 werd de ‘Onderlinge Maatschappij tot verbetering van de toestand van de bewoners van Sint Willebrord’ opgericht. Deze Maatschappij kocht in 1844 24 hectare grond van de gemeente ten behoeve van ontginning door en voor de bewoners. Door toepassing van kunstmest werd begin 20e eeuw de grond voor tuinbouw geschikt gemaakt. In 1913 werd een tuinbouwvereniging opgericht, die de gekweekte producten naar de veiling in Breda bracht. Verder vonden vanaf begin 20e eeuw veel mannen en vrouwen werk in fabrieken in Breda en Roosendaal. “Langs allerlei wegen heeft deze maatschappij tot heden haar doel nagestreefd: zij stelde grond beschikbaar voor akker- of tuinbouw, bevorderde ontginning van heidegrond of steunde aardbeien- en frambozenteelt. Vlas werd aangekocht om te spinnen en hout voor het maken van klompen. Manden breien en bezem binden deed zij aanleeren en aan velen gaf zij gelegenheid voor het maken van rozenkransen” (25).

Rozenkransfabriek
De Rozenkransstraat herinnert nog aan de rozenkransfabriek, die in 1909 werd gebouwd op grond die van de Maatschappij was gekocht. Rond 1925 hadden circa 100 mensen hier werk aan, 30 mensen in de fabriek en 70 mensen die thuis rozenkransen vervaardigden. Na de Tweede Wereldoorlog is dit werk niet meer hervat en het fabriekje is, na nog twee decennia dienst te hebben gedaan als sociale werkplaats, in de jaren zeventig afgebroken.

Bedevaarten en wegverbetering
In 1885 werd het jonge Sint Willebrord uit zijn afzondering verlost door de steenweg, die van de rijksweg Roosendaal-Breda gelegd werd tot aan de pastorie. In 1908 werd deze doorgetrokken over Vorenseinde en Schijf tot aan de Belgische grens. (25) De drukte als gevolg van de bedevaarten was een belangrijke stimulans om deze steenweg aan te leggen. Volgens het dagblad De Grondwet van 7 februari 1886 waren er alleen al op 8 december 1885, Maria Onbevlekte Ontvangenis, ruim 6.000 pelgrims in Sint Willebrord geweest. De pelgrimages waren voor de Sprundelse bierbrouwer August de Weert reden in 1886 een hotel-restaurant te bouwen.

Woningnood
Door de snelle bevolkingsgroei werden veel noodwoningen en keten gebouwd. Veel mensen bleven ook na het huwelijk bij de ouders inwonen, waardoor bijvoorbeeld in 1946 170 huizen dubbel werden bewoond, er 15 huizen waren met 3 gezinnen en er zelfs één huis was waarin 4 gezinnen huisden.

Van Gogh en Sint Willebrord
Vincent van Gogh, die een aantal jaren in Etten-Leur woonde, kwam graag in Sint Willebrord. In oktober 1883 schreef hij onder meer: “Het Heike vond ik een merkwaardig voorbeeld van energie, die huisjes elk met een groen stukje land, dat arme troepje, samen strijdend tegen de onvruchtbaarheid der heide.” En vanuit Engeland schreef hij aan zijn broer Theo: “Wat had ik graag die tocht naar het Heike en naar Sprundel meegemaakt in de eerste sneeuw.”

Forse groei na WO II, gemeenschapsgevoel en ondernemingszin
Na de Tweede Wereldoorlog is er fors nieuwbouw gepleegd, waardoor Sint Willebrord nu meer winkels en overige voorzieningen heeft dan de omliggende dorpen en veruit het grootste dorp is geworden. Toch is er nog steeds een groot gemeenschapsgevoel en ondernemingszin, wat bijvoorbeeld bleek in 1978 toen men een etappeplaats van de Tour de France naar Sint Willebrord kreeg, of in 1979 en volgende jaren toen het hele dorp zich inzette voor behoud en herstel van de Willibrorduskerk en er grote sommen geld voor bijeenbracht.

Wielrennersdorp
Wielrennen is altijd belangrijk geweest voor Sint Willebrord. In de jaren twintig had het al een grasbaan. De baan achter café Luma kreeg nationale en internationale bekendheid. Sint Willebrord heeft vele grote wielrenners voortgebracht, waaronder Wim van Est en Rini en Wout Wagtmans. Het ontstaan en de ontwikkeling van de wielersport in Sint Willebrord zijn uitvoerig beschreven in het boek ‘Willebrord, bakermat van de wielersport in Nederland’ (samenstellers Rob van Deursen en André Wagtmans, druk W.V.S. Roosendaal, 1986). Tientallen Willebrordse wielrenners komen erin aan bod. Het boek is verschenen ter gelegenheid van het 40-jarig bestaan van wielervereniging WWV (Willebrord Wil Vooruit). Een andere beroemde Willebrordse sporter is biljarter Dick Jaspers, die verschillende wereldbekers op zijn naam heeft staan.

De Luienhoek
Het buitengebied O van Sint Willebrord heet de Luienhoek. T/m 17 maart 1953 gemeente Etten-Leur. Gelegen rond de Luienhoeksestraat, Irenestraat, Beatrixweg, Jasperheidevoetpad, Vaartweg, Prinsenhoefstraat en het Willebrordse deel van de Hoge Donk. De naam komt reeds in 1636 voor, als pastoor Christiaan Jacobeus in het overlijdensboek van Sprundel schrijft: “Op 4 juni overleed door de pest Johannes de Luijckenaar met zijn twee kinderen, die wegens het ontbreken van een begraver zijn begraven in het Heike den Luyen Hoeck.” Van 1837 tot 1842 woonde Cornelis Schuitemaker in de Luienhoek. Hij was model voor Vincent van Gogh (in diens Ettense periode) en staat onder meer afgebeeld op zijn beroemde schilderijen ‘Worn out’ (‘Boer bij het vuur’) en ‘At eternity’s gate’ (‘Oude man bij het vuur’).

De omleiding van de A58 Z om het dorp Etten-Leur heen doorkruist sinds 1999 ook de Luienhoek, met name door de aanleg van de Vosdonkseweg. De Sprundelse heemkundige Cor de Bruijn-Heeren heeft daarom in 1997 de geschiedenis van deze streek uitgezocht, juist omdat er veel van dit gebied verloren is gegaan door de nieuwe snelweg: “Ik dacht: wie staat er stil bij wat dit historisch gezien voor consequenties heeft. Oude perceelgrenzen en waterlopen van eeuwen gaan hier verloren en ik denk dat heel weinig mensen zich dit realiseren. Dat vind ik jammer.” Het resultaat van dit onderzoek is verschenen in het artikel ‘Omleiding rijksweg 58 in historisch perspectief.`

Jaarlijkse evenementen
- Tijdens de kersttijd is de kerk bekend om de grote kerststal, de grootste van West-Brabant (circa 25 meter lang, met meer dan 75 beelden). De kerststal trekt jaarlijks duizenden bezoekers uit de wijde omgeving. Tot in de jaren zestig was de kerststal bescheiden van omvang. In de jaren zeventig deden diverse kerken echter hun oude gipsen beelden weg om nieuwe, met stof aangeklede, beelden aan te schaffen. Pastor A. de Bok ging daar dan gauw achteraan om die beelden te bemachtigen. Zo heeft hij beeldengroepen uit Valkenburg, Nijmegen, Woerden, Zundert en Roosendaal op de kop weten te tikken. Totaal zes beeldengroepen, bestaande uit circa 75 beelden.

Links
- Bevolkingsreconstructie Sint Willebrord / Het Heike.
- Wijkvereniging De Gagelrijzen.