Rucphen

Status
- Rucphen is een dorp en gemeente. De gemeente omvat de dorpen Rucphen, Sint Willebrord, Sprundel, Zegge en Schijf en de buurtschappen De Posthoorn, De Schietbaan, 't Hoekske, Het Oosteind, Langendijk, Langeschouw, Munnikenheide, Nederheide, Nispense Achterhoek, Noordhoek, Steenpaal. 
- Wapen van de gemeente Rucphen.
- Onder het dorp Rucphen vallen ook de buurtschappen Achterhoek, 't Hoekske, Langendijk, De Posthoorn en De Schietbaan.
- De gemeente Rucphen is in 1810 vergroot met de gemeenten Vorenseinde en Zegge, met het dorp Sprundel (dat tot dan onder Etten en Princenhage viel) en met de buurtschap Langendijk (die tot dan onder Wouw viel).
- Per 1-4-1953 is het dorp Sint Willebrord geheel onder de gemeente
Rucphen komen te vallen. Voorheen viel het ook nog deels onder
Etten-Leur en onder Hoeven.
- Per 1 januari 1997 is een deel van de gemeente Hoeven, namelijk een gebiedje Z van Bosschenhoofd, Z van de A58, overgegaan naar de gemeente Rucphen, in het kader van een logischer verloop van de gemeentegrenzen (de grens loopt nu ter plekke langs de A58). Onder meer is hierdoor de Heimolen van de gemeente Hoeven naar de gemeente Rucphen verhuisd. De parochianen in dit gebied blijven overigens wel onder Bosschenhoofd vallen.
- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Rucphen.

Naam
Gemeentenaam
De gemeente Rucphen heeft vele benamingen gehad. De gemeente hanteerde zelf tot ca. 1840 en sinds 1895 de enkelvoudige naam Rucphen, in die tussenperiode Rucphen en Sprundel. Op hoger overheidsniveau werd eerst Sprundel, later Rucphen en Vorenseinde gebruikt, naast diverse andere meervoudige varianten, die alle door elkaar heen en naast de enkelvoudige naam zijn gebruikt. Pas in 1953 is definitief de gemeentenaam Rucphen vastgesteld.(1) Verdere benamingen die voorkwamen, zijn: Rucphen c.a. Sprundel en Rucphen. Rucphen, Vorenseinde en Sprundel. Rucphen, Sprundel, Vorenseinde, Zegge en Langendijk.
Naamsverklaring
Samenstelling van venne ‘ven’ (hier misschien ‘veengebied’?) en een eerste deel dat men recentelijk heeft geduid als rug, ruc ‘rug, lange hoogte’, namelijk van veen (vergelijk zandrug). Overigens kan men naast rug ook denken aan ruig ‘dicht begroeid’, wat enige steun vindt in namen als Rouveen en Ruiven (vergelijk ook Rukven). Tenslotte valt te denken aan een vogelnaam ruc, overeenkomend met hrucge ‘houtsnip’.(2)

Ligging
Rucphen ligt O van Roosendaal, ZW van Breda.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Rucphen 583 huizen met 3.348 inwoners, verdeeld in dorp Rucphen 76/385 met de buurtschappen Achterhoek 33/151, Brand 25/172, Het Heiken (= het huidige Sint Willebrord) (ged.) 56/320, Schijf 34/203, Langendijk 60/394 en Zegge 82/513, en dorp Sprundel 78/390 met de buurtschappen Monnickenheide 38/223, Berk 5/22, Oosteind 21/103, Waterstraat 19/109, Heikant 34/222 en Vorenseinde 22/141.
- Tegenwoordig heeft de gemeente Rucphen ca. 9.500 huizen met ca. 23.000 inwoners.
- Het dorp Rucphen heeft ca. 2.000 huizen met ca. 5.000 inwoners.

Geschiedenis
De gemeente Rucphen
Het West-Brabantse land (met name het middengebied) was rond 1300 rijk aan turflagen. In 1290 werd deze veenzone opgesplitst in twee delen, namelijk Bergen op Zoom en Breda. Later, in de periode van ongeveer 1300 tot ongeveer 1350, vonden de volgende vijf gronduitgiften plaats: Sprundel- Nassau, Langendijk, Nieuw Doorlecht (Zegge), Rucven en Vorenseinde. Uit deze vijf gronduitgiften is later het grondgebied van de gemeente Rucphen ontstaan, met als oudste kern het dorp Sprundel.

Het Sprundels gebied werd zo verbrokkeld dat het dorp in de loop der eeuwen maar liefst onder 4 heerlijkheden kwam te behoren. In 1809 richtten ruim 60 vooraanstaande inwoners van Sprundel een uitvoerig request tot Zijne Majesteit Lodewijk Napoleon, koning van Holland, met het verzoek de bestuurlijke verdeeldheid in hun dorp weg te nemen. In 1810 werd de gemeente officieel gesticht als "la commune de Sprundel", met ruim 2.500 inwoners. Het grondgebied bestond uit:
het dorp Sprundel (Sprundel-Hertog en Sprundel-Nassau) met 800 inwoners;
de heerlijkheid Vorenseinde met 136 inwoners;
de heerlijkheid Rucphen, waaronder grotendeels de dorpen St. Willebrord en
Schijf, met 536 inwoners in Rucphen, 350 in St. Willebrord en 100 in Schijf;
de heerlijkheid Langendijk met de Nederheide, met 243 inwoners;
de heerlijkheid Zegge met 347 inwoners (inclusief de kwartieren: Noordhoek, Heesterbos, Hooghei en Lage Zegge).

Het dorp Rucphen
De eerste bewoning van Rucphen dateert uit de 14e eeuw. Rucphen werd in 1357 een heerlijkheid, gesticht door de Heer van Bergen op Zoom, wat onder meer inhield dat men een eigen schout en schepenen mocht aanstellen en dat de inwoners geen belasting hoefden te betalen. De parochie ‘Ruckvenne cum appendicio de Swartcive’ (dat wil zeggen Rucphen en Schijf) is gesticht in 1464.

De turfwinning zorgde voor werkgelegenheid en daardoor voor toestroom van nieuwe inwoners. De werkzaamheden die door de verkoop van de veengronden in het vooruitzicht waren, lokten menig gezin hierheen. Arbeiders boden zich aan om turf te steken, delvers werden aangenomen om de vaarten te graven, waarlangs de brandstof op vletten naar Roosendaal zou worden vervoerd, om daar te worden overgeladen. Nieuwe wegen moesten aangelegd worden en ook een enkel ambachtsman zou zijn brood verdienen bij het bouwen van nieuwe woningen.

De kapel uit begin 15e eeuw werd in 1464 door paus Pius II tot parochiekerk verheven. In 1437 waren er 66 bewoonde huizen. In 1461 werd de Rucphense Molen gebouwd op de Molenhei.

De turfwinning had wel een keerzijde; door deze roofbouw bleef er slechts schrale zandgrond over waardoor er bijna geen veldgewassen meer verbouwd konden worden. In 1560 kon men de belastingen aan de Heer van Bergen niet meer betalen. Men hield nog slechts schapen op de heide en gebruikte de plaggen als mest voor de potstal. En zelfs van die schamele opbrengst moest belasting worden betaald aan de markies; de lammertiende voor de schapen en de heischat voor het gebruik van de heide.

In 1583 is het dorp geheel verlaten, toen het werd aangevallen door de troepen van Biron. Pas jaren later keerden de dorpelingen terug, de huizen geplunderd en vervallen en de akkers overwoekerd aantreffend. In 1609 telde Rucphen nog slechts ruim 100 inwoners. In 1628 was dit tot ruim 450 opgelopen.

De aanvankelijk agrarische plaats kwam in de 20e eeuw in zodanig structurele economische moeilijkheden, dat de gemeente werd aangewezen als kerngemeente, waardoor Rucphen en Sprundel in relatief hoog tempo zijn geïndustrialiseerd. De snelle bevolkingsgroei in de 20e eeuw is te danken aan het hoge geboortecijfer in de vooroorlogse jaren, de sterke daling van het sterftecijfer en de verandering van een vertrekoverschot in een vestigingsoverschot.
- Verhalen over de geschiedenis van Rucphen en Vorenseinde op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Bezienswaardigheden
- Mariakapel.

Jaarlijkse evenementen
- Jaarmarkt (op een za. of zo. in juni).
- Popfestival Trefpop (begin oktober).

Links
- Officiële site van de gemeente Rucphen.
- Radio Rucphen FM.

1. 1. Repertorium van Nederlandse gemeenten 1812-2006,
   Ad van der Meer, Onno Boonstra
   , p.302, (2006)
   
2. 2. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)