Schoonhoven

Status
- Schoonhoven is een stad en gemeente in de provincie Zuid-Holland, in de streek Krimpenerwaard.
- Wapen van de gemeente Schoonhoven.
- Onder de gemeente Schoonhoven vallen naast de gelijknamige stad verder nog delen van de buurtschappen De Hem en Zevender en de voormalige dorpskern van Willige Langerak, die tegenwoordig is opgegaan in de bebouwde kom van Schoonhoven.
- De gemeente Schoonhoven is nooit gefuseerd met andere gemeenten. Wel is er in de loop der tijd sprake geweest van enkele grenscorrecties. Zie daarvoor bij `Overige kenmerken` onderaan deze pagina.
- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Schoonhoven.

Naam
Oudere schrijfwijzen
1247 Sconhouen, 15e eeuw Schonehoue.
Naamsverklaring
- Samenstelling van hove(n) ‘hoeve’ en schoon ‘fraai’.(1)
- (228) stelt: “Er zijn mensen die hardnekkig volhouden dat hoven komt van hof. De graaf van Holland zou er een hofhouding hebben gehad. Maar geen enkele Hollandse graaf zou het in zijn hoofd halen zich te vestigen in een grensstad vlakbij Utrecht, waar de bisschop zetelt. Hoven is in dit geval een verbastering van ouwe of auwe, dat akker, weiland of veld betekent.
Bij- en spotnamen
De Schoonhovenaren worden ook klokkendieven genoemd, omdat zij ooit de klokken uit de kerktoren van Bergambacht hebben gestolen. (122)
Gezegde
“Zij is van Schoonhoven afgevaren”. Betekent: zij heeft haar vroegere schoonheid niet meer. Sommigen vervolgen het gezegde met: “en is te Lelijkendam aangekomen”. (122)

Ligging
Schoonhoven ligt ZW van IJsselstein, NO van Bergambacht, aan de Lek.

Statistische gegevens
- In 1840 had Schoonhoven 482 huizen met 2.583 inwoners.
- Tegenwoordig heeft Schoonhoven ca. 5.000 huizen met ca. 12.000 inwoners.
- Oorspronkelijk had de gemeente Schoonhoven slechts een oppervlakte van 93 hectare. Na grenscorrecties in 1939 en 1970 (zie onderaan de pagina) heeft de gemeente een oppervlakte van 696 hectare (waarvan 67 hectare water), waarmee het in dat opzicht de kleinste gemeente van Nederland is.

Geschiedenis
Het stadsgebied van Schoonhoven is oorspronkelijk gewoon ontgonnen en heeft deel uitgemaakt van de ontginningen van Bergambacht en Willige Langerak. Beide ontginningen hebben de Noorder Lekdijk als basis. De tot Vorne vergraven bovenloop van de Vlist maakt deel uit van de oostgrens van Bergambacht. Het Hofland en De Nesse, gelegen ten westen van de Oude Sidewende bij de kerk van Willige Langerak, zijn restgebieden aan beide kanten van de Zevender. Bergambacht is de oudste ontginning in de buurt van Schoonhoven en dateert op zijn laatst uit het derde kwart van de 11e eeuw.

Schoonhoven zelf wordt voor het eerst genoemd in 1247. Het is dan in bezit van het geslacht Van de Lede, dat het in leen heeft van de graaf van Holland. Op 3 mei 1280 wordt Nicolaas van Cats beleend met Schoonhoven. De desbetreffende akte is de oudste oorkonde die op de stad betrekking heeft. De stadsrechten moet Schoonhoven dus al vóór 1280 hebben gehad. In 1297 wordt Schoonhoven nog aangeduid als gemene stad, waar zowel de bisschop van Utrecht als de graaf van Holland rechten hebben. Aan het eind van de 13e eeuw blijkt er echter niets meer van Stichtse rechten en behoort Schoonhoven volledig tot Holland. Op 21 augustus 1300 krijgt de stad Schoonhoven van de Hollandse graaf vergunning om vestingwerken aan te leggen. Halverwege de 14e eeuw is Schoonhoven ommuurd en is het een moeilijk te nemen vesting. De middeleeuwse stadsmuren tellen negentien stenen torens, twee waterpoorten en vijf stadspoorten.

Langs het veenriviertje de Zevender, dat stroomt van de Lopikerwaard naar de Lek, vindt in de 12e en 13e eeuw bebouwing plaats. Waarschijnlijk vormt dit het begin van Schoonhoven. Aangenomen wordt dat de eerste bebouwingen aan beide zijden van de huidige Haven te situeren zijn. Aan het begin van de 13e eeuw verrijst langs het riviertje de Zevender een kasteel, waarschijnlijk gebouwd in opdracht van Johannes van de Leede in 1220. Dit bouwwerk brandt in 1518 vrijwel geheel af. De resten zijn enkele decennia later geheel gesloopt. Op deze plek bevindt zich thans de accommodatie van atletiekvereniging Avantri. Geschiedenis van het kasteel van Schoonhoven. De middelen van bestaan in de 14e eeuw: hennepteelt (in de Waag wordt voornamelijk hennep en vlas gewogen), veeteelt en visserij en scheepvaart. Ook huisvest Schoonhoven een bierbrouwerij en fungeert het als marktplaats voor de omgeving. In 1356 is er al een waaggebouw in Schoonhoven. De Steenenbrug dateert van 1387. In 1452 wordt begonnen met de bouw van het stadhuis. Van de talrijke kloosters die Schoonhoven voor de Reformatie bezat (carmelieten-, cellebroeders- of Emmaus-, Sint Agnes- en Sint Elisabethklooster alsmede de Commanderij der Duitse Orde), is niets behouden. Pas in de 20e eeuw kreeg de stad opnieuw een klooster, voor de zusters van de orde van Sint Franciscus op Wal 40. De instelling zelf behoort inmiddels tot het verleden.

In 1572 wordt Schoonhoven ingenomen door de troepen van Lumey. Na een belegering door Spaanse troepen, valt de stad op 24 augustus 1575 weer in Spaanse handen. In 1577 is Schoonhoven weer onder controle van de Staten van Holland. In de jaren tussen 1582 en 1601 worden verdedigingswerken aangelegd en verbeterd. In de 17e eeuw worden de Veerpoort (1601), de Waag (1617), de Boterhal en het Doelenhuis (1618) gebouwd. Rond 1650 worden de Grote- of Bartholomeuskerk en de toren gerestaureerd en in 1696 wordt het stadhuis gerenoveerd. In de 17e eeuw zijn er al betrekkelijk veel zilversmeden in Schoonhoven gevestigd. De zilverindustrie zal zich nog geruime tijd uitbreiden.

In 1672 (het ‘rampjaar’) vindt de Franse inval plaats. De Hollandse Waterlinie wordt dan met hernieuwd enthousiasme ter hand genomen. De periode tussen 1672 en 1750 kenmerkt zich door een afnemende economische activiteit, als gevolg waarvan de groei van de stad stagneert. In het jaar 1816 houdt de Vesting Schoonhoven op te bestaan: stadsmuren en bastions worden goeddeels gesloopt. Deze vrijgekomen ruimte krijgt als nieuwe bestemming een begraafplaats en een park. Halverwege de 19e eeuw wordt de lokale economie overheerst door de handel in hennep, kaas en graan. Verder zijn er dan nog enkele tientallen goud- en zilverfabriekjes, een loodwitfabriek (die, naar pas veel later blijkt, de bodem flink vervuilt), koperslagerijen en blikwerkerijen. Tot ver in de 20e eeuw breidt Schoonhoven zich niet uit buiten de vroegere vesting. Pas na 1945 groeit de stad, voornamelijk in noordwestelijke richting. Sinds de jaren negentig ook in oostelijke richting, waarbij de in 1970 geannexeerde kern van het dorp Willige Langerak wordt ‘omsingeld’ tot aan de grens met de gemeente Lopik. (201)

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van SChoonhoven, kunt u terecht bij:
- Historische Vereniging Schoonhoven.
- Archeologische Werkgroep Schoonhoven.

Bezienswaardigheden
- Schoonhoven heeft 145 rijksmonumenten.
- NH kerk.
- Voormalige synagoge.
- H. Bartholomeuskerken.
- Remonstrants gereformeerde kerk.
- Joodse begraafplaats.
- Stadhuis.
- Veerpoort.
- Standbeeld Olivier van Noort.
- Binnenstad.
- Waag.
- Watertoren.
- Voormalig stationsgebouw.
- Arsenaal.
- Lourdesgrot Schoonhoven.

Musea
- Nederlands Zilvermuseum.

Jaarlijkse evenementen
- Jeugdfestival Brass Band Schoonhoven (op een zaterdag in januari).
- Kermis in maart op het Doelenplein.
- Nationale Zilverdag (tweede pinksterdag). Ambachtslieden en goud- en zilversmeden geven demonstraties, er zijn diverse exposities van antiek Schoonhovens zilver tot groot, eigentijds gebruikszilver.
- Schoonhovense Dag op een zaterdag in juni. Overdag is er braderie en ieder jaar is er een bijzonder evenement. ‘s Avonds is er een taptoe.
- Het Oude Haven Concert (eerste zaterdag van september) biedt een hoogwaardig klassiek programma (vergelijkbaar met het beroemde Amsterdamse Prinsengrachtconcert).
- De Zilverstadtocht (op een zaterdag in september), georganiseerd door Spomuza, is een begrip onder wandelaars in het hele land. De afstanden waaruit u kunt kiezen, zijn 5, 10, 15, 20 en 30 kilometer.
- De Dijkloop (op een zaterdag in oktober) is een halve marathon.
- Oliebollenloop (31 december).

Natuur en recreatie
- Bij de VVV is de Openatelierroute verkrijgbaar. Deze wandelroute leidt u langs diverse zilversmidateliers, waaronder de watertoren die midden jaren negentig gerestaureerd is en aan diverse zilversmeden plaats biedt.
- Markt op woensdag, op het Doelenplein, van 08.30-12.00 uur.
- Strandje aan de Lek tussen hectometerpalen 0.5 en 0.6.
- Veerdienst Schoonhoven.

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Schoonhoven (online te bestellen).

Links
- Officiële site van de gemeente Schoonhoven.
- Digitale gemeentegids gemeente Schoonhoven.
- Cultuurhistorie van de gemeente Schoonhoven.
- 14 360 graden panoramafoto's van bijzondere plekken in Schoonhoven, met beschrijving.
- Radio Zilverstad.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)