Bergambacht

Status
- Bergambacht is een dorp en gemeente.
- Wapen van de gemeente Bergambacht.
- De gemeente Bergambacht is per 13 juni 1857 vergroot met de gemeente Zuidbroek, en in 1985 met de gemeenten Ammerstol en Berkenwoude.
- Onder de gemeente Bergambacht vallen naast de dorpen Bergambacht, Ammerstol en Berkenwoude verder nog de buurtschappen Achterbroek, Benedenberg, Bovenberg, Bovenstad, Bergstoep, De Hem (ged.), De Hoek, Kadijk, Tussenlanen en Zuidbroek.
- De kern van Bergambacht heeft blauwe plaatsnaamborden (komborden). In het buitengebied, aan de randen van de gemeente, staan witte plaatsnaamborden ten teken dat u de gemeente Bergambacht binnenkomt.
- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Bergambacht.

Naam
Oudere schrijfwijzen
Alinger Parochie, 1254 Mons, 1331 Berchambocht.
Naamsverklaring
De oudere benaming Berg ‘hooggelegen plaats of opduiking’ komt midden 13e eeuw voor in de Latijnse omschrijving in Monte. De huidige naam is een samentrekking van dit Berg en ambacht ‘rechtsdistrict’ (aldus1).
De ‘berg’ is de heuvel waarop de NH kerk is gebouwd. Deze heuvel, een ‘donk’, ligt zo’n 2,5 meter boven NAP, terwijl de omliggende polders gemiddeld 2 meter onder NAP liggen.
Anderen stellen dat de naam Bergambacht afkomstig zou zijn van de Heer Van den Berg, die bezitter was van dit ambacht.
Bij- en spotnamen
De Bergambachters worden ook straatwroeters genoemd. Zij zouden namelijk erg proper zijn, wat zich bijvoorbeeld uit in het verwijderen van het onkruid tussen de stoeptegels. In het dorp staat een beeldje dat dit uitbeeldt*1. Een opschrift op het monument verklaart: “Bergambachtenaren worden in de volksmond ‘straatwroeters’ genoemd. Met name in vroeger jaren had men de gewoonte om voor het huis met behulp van een mesje of ijzertje het gras tussen de straatklinkers uit te wroeten. Aan deze propere gewoonte, tot uitdrukking gebracht door dit beeld, dankt de Bergambachtenaar zijn naam.”
*1 Zie bij Bezienswaardigheden.
Een heel andere verklaring voor deze bijnaam vinden wij in (122), die stelt dat de Bergambachtenaren naast de genoemde bijnaam tevens katten worden genoemd: “De katten van Bergambacht waren vechtersbazen. Met name lagen zij vaak in de clinch met de piepmuizen van Ammerstol. Het ging er bij die vechtpartijen soms zodanig fel tekeer, dat die van Bergambacht de stenen uit de straten haalden (vandaar ook de bijnaam steenwroeters of straatwroeters) om daarmee te smijten.

Ligging
Bergambacht ligt ZO van Gouda, ZW van Schoonhoven.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Bergambacht (die in de volkstelling van 1840 ‘s Heer Aartsberg c.a. wordt genoemd) 200 huizen met 1.661 inwoners, verdeeld in dorp ’s Heer Aartsberg 83/541 en buurtschap Bergambacht 117/1.120. ’s Heer Aartsberg wordt op een tekening uit circa 1730 ’s Heer Arendsbergen genoemd.
- Per 13 juni 1857 is de gemeente Bergambacht vergroot met de gemeente Zuidbroek (die 249 hectare met 14 huizen en 95 inwoners groot was).
- Voor grenscorrecties en herindelingen in 1939, 1970 en 1985 zie onderaan bij "Overige kenmerken".
- Tegenwoordig heeft de gemeente Bergambacht ca. 4.000 huizen en ca. 9.500 inwoners.

Geschiedenis
Bergambacht is in de 13e eeuw ontstaan. Reeds in 1280 (ten tijde van graaf Floris V) was hier sprake van een kapel, ongeveer op de plek waar nu de kerk staat.

Bergambacht bestond vroeger uit twee delen, elk gebouwd op een rivierheuvel (donk). De meest noordelijke heuvel was de plek waar de kerk en de omliggende bebouwing waren gesitueerd. In de tweede helft van de 13e eeuw werd door Haparen van den Berg op de zuidelijke donk een groot stenen huis gebouwd. Naar zijn zoon Aarnout of Arend is het slot ‘s Heer Aartsberg genoemd.

In de Middeleeuwen was ’s Heeraartsberg belangrijker dan Bergambacht, getuige onder meer de vele kaarten uit die tijd, waarop de naam Bergambacht in het geheel niet voorkomt, maar ’s Heeraartsberg wèl.

Nadat het geslacht van ‘de Heren van den Berg’ in 1321 was uitgestorven, werd het slot (tezamen met het gehele dorp en de wijde omgeving) door de Graaf van Holland beleend aan zijn vriend Johan van Arkel. Het slot kwam in 1412 in handen van de halfzuster van Jacoba van Beieren, Beatrice. Na haar huwelijk met de Heer van Vliet (Vliet nabij Oudewater) kwam het slot in handen van diens familie.

In 1512 zijn de huizen in het dorp, de kerk en het slot door Gelderse troepen geplunderd en in brand gestoken. In 1615 is het slot herbouwd door de toenmalige ambachtsheer, Willem van Zuijlen van Nijevelt. Na een turbulente geschiedenis van verbouw, leegstand, gedeeltelijke afbraak en verval, breekt het jaar 1908 aan. Een deel van de noordelijke slotgracht was toen al gedempt voor de aanleg van de spoorlijn Gouda-Schoonhoven. De voorlaatste eigenaar, baron Karel van Hardenbroek, overleed in 1908 en liet het slot na aan zijn zoon Gijsbert. Deze bezoekt het in deplorabele staat verkerende slot en zakt, zo gaat het verhaal, met één been door de zoldervloer. Hij besluit hierop het slot tot de grond toe te laten afbreken.

De donk is goeddeels afgegraven en op de plaats waar eerder het kasteel stond, verrees een boerderij, met de naam ‘t Slot. Boven de ingang van de boerderij is een van het kasteel afkomstige wapensteen uit 1610 ingemetseld. Het originele hek, dat toegang gaf tot de oprijlaan, is in 1964 verplaatst naar Cothen, waar baron Van Hardenbroek nog een buitenhuis bezit. Het hek dat nu voor de oprijlaan naar boerderij ’t Slot staat, is een replica. In 2001 is de monumentale boerderij gekocht door het Bergambachtse bouwbedrijf Adriaan van Erk. Dit bedrijf heeft het voornemen er een horecabestemming aan te geven. Ook is het plan opgevat om in een deel van het gebouw oude ambachtswerktuigen en gereedschappen tentoon te stellen. (206, 700, 210 jrg. 7 nr. 3 en jrg. 5 nr. 1)

In de tweede helft van de 19e eeuw was er naast landbouw en hennepteelt (voor de fabricage van touw) ook sprake van fabricage van schaatsen en ‘Stolksche kaas’*.
* Zie verder bij Stolwijk.

Minister-president Wim Kok is op 29 september 1938 in Bergambacht (aan de Dijklaan) geboren. Daarnaast is er in Bergambacht een snackbar die Den Uyl heet...

Typisch Bergambachts is wellicht de zwerftocht van de kinderen op 5 december. Dan mogen zij verkleed langs de deuren, ze gooien snoep naar binnen en krijgen een muntstuk retour.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Bergambacht, kunt u terecht bij Historische Vereniging Bergambacht.

Overnachten
- Vakantiehuizen in de omgeving van Bergambacht (online te boeken).

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Bergambacht (online te bestellen).

Links
- Officiële site van de gemeente Bergambacht.
- Cultuurhistorie gemeente Bergambacht.
- Beschrijving en afbeelding van het wapen van de gemeente Bergambacht.
- Buurtvereniging Uitbreiding Dorp.
- Frankeerstempels en wapens gemeente Bergambacht.
- Radio Centraal (Lokale Omroep Bergambacht).

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)