Ophemert

Status
- Ophemert is een dorp in de provincie Gelderland, in de streek Betuwe, gemeente Neerijnen. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1977.
- Wapen van de voormalige gemeente Ophemert.
- Onder het dorp Ophemert valt ook een deel van de buurtschap Zennewijnen. Oorspronkelijk viel de hele buurtschap Zennewijnen onder de gemeente Ophemert, maar bij de gemeentelijke herindelingen van 1978 in deze regio is het grootste deel van deze buurtschap middels een grenscorrectie naar de gemeente Tiel overgegaan (zie verder bij Statistische gegevens). Vandaag de dag vallen nog slechts ca. 7 panden van Zennewijnen onder Ophemert.

Naam
Oudere schrijfwijzen
Ca. 800-850 kopie 1170-1175 in Hamaritda, 1007 Hameritte, 1028 kopie ca. 1530, kopie 1704 Hamirte, Hemerthe, 1307 Hemert, 1522 Ophemert, 1840 Op-Hemert.
Naamsverklaring
Een afleiding met het verzamelsuffix itja van waarschijnlijk het Oudnederlandse hamar 'steen, rots'. De ontwikkeling van a > e wijst op een ontstaan vóór de 7e eeuw. Onduidelijk is nog hoe de betekenis 'steen, rots' te combineren is met de ligging in het vlakke rivierkleigebied. Vergelijk ook Nederhemert. (1)

Ligging
Ophemert ligt ZW van Tiel, ZO van Geldermalsen en grenst in het O aan de Waal.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Ophemert 172 huizen met 985 inwoners, verdeeld in dorp Ophemert 140/814 (huizen/inwoners) en buurtschap Zennewijnen 32/171.
- Bij de opheffing van de gemeente Ophemert per 1-1-1978 is zij als volgt verdeeld: naar de nieuwe gemeente Neerijnen 1.360 hectare met 1.415 inwoners en naar de gemeente Tiel 303 hectare met 134 inwoners (dit betrof het grootste deel van de buurtschap Zennewijnen).
- Tegenwoordig heeft Ophemert ca. 700 huizen met ca. 1.700 inwoners.

Geschiedenis
In den beginne
Ophemert is ontstaan langs de rivier de Waal. Het exacte ontstaansmoment kennen we niet, maar wel is zeker dat het dorp in 850 al bestond (zie ook Wadenoijen). In de middeleeuwen stonden er in Ophemert een paar grote, verspreid staande boerderijen waar de knechten en meiden op de zolder woonden. Gaandeweg trokken de ambachtslieden zoals de smid en de bakker naar een centrale plaats en ontstond de dorpskern. Steeds meer kleinere boerderijen werden aan de rand van het dorp gebouwd en de arbeiders bouwden huisjes op gemeenschappelijke grond. Dit was soms in de berm van wegen en soms in het centrale deel van het dorp wat nog in gemeenschappelijk bezit was en waar de kerk ook vóór het jaar 1008 gebouwd is.

Late middeleeuwen
In de 15e eeuw heeft het dorp Ophemert in grote lijnen de huidige vorm aangenomen. In 1403 is er sprake van het Kasteel van Ophemert ('Een huys ende gesete tot Hemert') wat in bezit was van ridder Van Weerdenborch. Bij het huys hoorde ook een windkorenmolen die aan de Waalbandijk, vlakbij de Molenstraatsestoep gestaan heeft.

19e eeuw
In de 19e eeuw zijn op de Hattelaar door de gemeente een aantal huizen gebouwd die door arbeiders in erfpacht werden genomen. Dit heeft tot een buurtschapje binnen de grenzen van het dorp Ophemert geleid. Daarna is de "rode-pannen-buurt" aan de Akkersestraat gebouwd.

Tweede Wereldoorlog
In de winter van 1944/1945 zijn in Ophemert een groot aantal gebouwen ten prooi gevallen aan uit Dreumel afgevuurde projectielen. De bevrijders zaten aan de andere kant van de Waal en schoten op alles wat de Duitsers als uitkijkpunt zouden kunnen gebruiken. De kerk kreeg meerdere voltreffers te verwerken en ook de nabij gelegen veevoederfabriek van Walco veranderde in een grote puinhoop. Ook de huizen langs de Waalbandijk en de straten daarlangs waren bijna allemaal niet meer bewoonbaar en zijn na de oorlog gesloopt, waarna nieuwe huizen verrezen.

De afgelopen decennia
Na de oorlog ging de gemeente verder met het bouwen van sociale woningen aan de Goossen Janssenstraat en de Gulhofstraat. In de jaren zeventig van de vorige eeuw is de 'appelbuurt' ontwikkeld en momenteel wordt de wijk Beuningen bebouwd. (© hoofdstuk Geschiedenis: Historische Werkgroep Ophemert en Zennewijnen)

Nieuwe Hollandse Waterlinie
Sinds 1815 was Ophemert een belangrijk onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Van iets ten zuiden van Tiel loopt het lnundatiekanaal van de Waal naar de Linge. Als de Lingesluizen bij Asperen werden gesloten en het Waalwater door het kanaal op de Linge werd gebracht, ontstond een grote waterbarrière (nog gebruikt in 1940). Tegenwoordig dient het kanaal om in droge zomers water ten behoeve van de landbouw op de Linge te brengen.

Meer weten?
Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Ophemert, kunt u terecht bij de volgende instanties en sites:
- Historische Werkgroep Ophemert en Zennewijnen.
- Geschiedenis van (de eigenaren van) de heerlijkheid Ophemert.

Recente ontwikkelingen
De laatste jaren is de bouw op Beuningen wat minder snel gegaan. Een andere ontwikkeling is het bouwen van een multifunctionele ruimte waar onder andere de school in zal komen. De plaatsing en mogelijke bouw van dit centrum houdt de gemoederen anno 2010 nog bezig. De gemeente Neerijnen blijft ook in Ophemert zoeken naar uitbreidingsmogelijkheden voor bewoning. Mogelijkheid is onder andere ten oosten van de Gulhofstraat.

Bezienswaardigheden
Vooral door de grote schade die Ophemert in de Tweede Wereldoorlog heeft geleden, zijn er niet veel oude monumentale panden meer in het dorp. Toch is een aantal panden nog zeker het bekijken waard. De Nederlands Hervormde (PKN) St. Maartenskerk in het centrum en het kasteel van Ophemert aan de Dreef (zie de volgende alinea) zijn de meest in het oog springende panden die het tot rijksmonument hebben gebracht. Als u toch door de Molenstraat komt, dan ziet u op huisnummer 9 de voormalige pastorie die net als bijvoorbeeld de boerderijen aan de Kapelstraat 56 en 60 het bekijken waard is. Een laatste pand dat indrukwekkend is, is het rijksmonument De Kapelhof (Waalbandijk 27). Overzicht van de 15 rijksmonumenten in Ophemert.

Kasteel Ophemert
Kasteel Ophemert komt al voor in 1403, als het door de Hertogen van Gelre in leen wordt gegeven aan het geslacht De Cock. In 1552 wordt het kasteel aangekocht door het geslacht Van Haeften. Anne Margriet van Haeften vermaakt in 1844 de heerlijkheden Ophemert en Zennewijnen aan haar trouwe raadsman baron Mackay, nazaat van één der oudste Schotse clans, wier nazaten het kasteel nog tot in de jaren tachtig van de 20e eeuw bewonen. De huidige vorm van het kasteel dateert uit de 17e eeuw toen het, na beschadiging bij een Franse inval, is verbouwd. In de jaren vijftig is het kasteel in samenwerking met Monumentenzorg gerenoveerd. Tegenwoordig is het kasteel in gebruik voor huwelijken en zakelijke bijeenkomsten.

Molen
In 2010 is de voormalige molen van de dorpspolder Wadenoijen, die daar een blikvanger was langs de A15, verplaatst naar het gebied De Steendert te Ophemert (nabij de Steendertse Uitweg). Voor de aanleidingen hiertoe zie bij Wadenoijen. Beschrijving en afbeeldingen van de molen van Ophemert voorheen Wadenoijen.
- vh. Poldermolen Wadenoijen te Ophemert op molens.nl.

Stolpersteine
Ter hoogte van Blankenburgsestraat 15a zijn in 2010 vier Stolpersteine geplaatst, ter herdenking aan evenzoveel oorlogsslachtoffers uit Ophemert.

Jaarlijkse evenementen
- Koninginnedag. Oranje Comité Ophemert.
- Vaderdagmarkt (op een zondag in juni).

Natuur en recreatie
- Ophemert heeft twee mooie wandelgebieden. De eerste is De Steendert (Steendertse Uitweg) waar begin 2010 de Wadenoijense watermolen naartoe is verplaatst. Het andere gebied zijn de uiterwaarden tussen de dijk en de Waal. Daar kunt u o.a. een struinroute volgen. Nadere informatie over struinroutes langs de Waal op de site van Recreatieschap Uit®rwaarde.
- Halverwege de Griendesteeg is een grote waterplas te vinden waar u met een visakte mag vissen.

Literatuur
- In 2008 heeft Ophemert haar 1000-jarig bestaan als parochie gevierd. Gelijktijdig vierde de plaatselijke muziekvereniging Euphonia haar 100-jarig bestaan. Speciaal voor de viering van deze beide mijlpalen is het boek Ophemert Mijn dorp, ons dorp uitgegeven. Het luxe boek van 260 pag. geeft een uitgebreide impressie van de historie van Ophemert en van het bloeiende verenigingsleven in de afgelopen honderd jaar.
- 'Ophemert en Zennewijnen in oude ansichten' deel 1 en 2 zijn alleen nog antiquarisch verkrijgbaar.
- Ook 'Ophemert in de Tweede Wereldoorlog' is alleen nog sporadisch antiquarisch verkrijgbaar.

Overnachten
- Vakantiehuizen in de omgeving van Ophemert (online te boeken).

Foto's
- Oude foto's van Ophemert en Zennewijnen.

Trivia
- Vóór de herindeling van 1978 bestond in Ophemert de gewoonte van het 'groenmaken'. Daags voor de bruiloft werd de oprit van het gemeentehuis met groene takjes belegd, zodat het bruidspaar over een 'loper van groen' naar het raadhuis ging.

Links
- In Ophemert verschijnt meerdere keren per jaar 't Hèmers Krantje (ook online te raadplegen), waarin u kunt lezen over activiteiten van de Ophemertse verenigingen.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)