Tiel

Status
- Tiel is een stad en gemeente in de provincie Gelderland, in de streek Betuwe (en daarbinnen in de Tielerwaard). Tiel wordt als de hoofdplaats van de Betuwe beschouwd.
- Wapen van de gemeente Tiel.
- De gemeente Tiel is per 1-7-1956 vergroot met een deel van de gemeente Wadenoijen (met name Drumpt en Passewaaij), en in 1978 met een deel van de gemeente Zoelen (zijnde de dorpen Wadenoijen en Kapel-Avezaath en een stukje buitengebied van Kerk-Avezaath O van de A15. De nieuwe gemeentegrenzen Buren-Tiel zijn toen ter plekke langs de A15 getrokken).
- Onder de gemeente Tiel vallen naast de gelijknamige hoofdplaats verder de dorpen Kapel-Avezaath en Wadenoijen, de buurtschappen Bergakker, Passewaaij, De Veluwe en Zennewijnen (ged.), de buurtschap thans grotendeels bedrijventerrein Medel (in 2002 door een grenscorrectie verkregen van de gemeente Echteld) en het buitengebied O van de A15 van het dorp Kerk-Avezaath.
- Het voormalige dorp Drumpt (niet te verwarren met het dorp Drempt in de Achterhoek) is in de loop der jaren met de stad Tiel samengesmolten en wordt nu als wijk van Tiel beschouwd.
- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Tiel.

Naam
Oudere schrijfwijzen
850-865 mogelijk 855 kopie 1170-1175 Dioli, 896 kopie eind 11e eeuw in Tiale, 919-931 kopie eind 11e eeuw Tiele, 973 Thiela, 1188 de Tyela.
Naamsverklaring
Uitgaande van een grondvorm teulja* heeft men deze plaatsnaam verbonden met het oudere Nieuwnederlandse tuyl 'arbeid, bouwland'. Zie ook Tuil. Anderen gaan uit van tiel, teul, verwant met het Middelnederduitse tûl 'bos, vlok', en geven als betekenis 'geboomte, struikgewas'. Ook is gewezen op een betekenis 'plaats waar lis (Typha) groeit'. De verklaringen zijn onzeker. (1)

Ligging
Tiel ligt O van Geldermalsen en grenst in het Z aan de Waal en in het O en N aan het Amsterdam-Rijnkanaal.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Tiel 969 huizen met 5.382 inwoners, verdeeld in stad Tiel 704/4.017 (huizen/inwoners) en de buurtschappen Zandwijk 166/981 en 'Tielsch territoir' 99/384. Zandwijk was vanouds een los van Tiel gelegen dorp (pdf), en is al in de middeleeuwen deel geworden van het havengebied van Tiel. Toch wordt het in de Volkstelling van 1840 (2) dus nog apart als buurtschap vermeld (de kerk van Zandwijk is al in 1582 door oorlogshandelingen verwoest).
- Tegenwoordig heeft de gemeente Tiel, dus inclusief de dorpen en buurtschappen, ca. 17.000 huizen met ca. 41.000 inwoners.

Geschiedenis
Tiel kent als een van de oudste middeleeuwse steden van ons land een rijk verleden. In 896 schonk de Frankische koning Zwentibold aan Tiel het tolrecht. Dit privilege stond, evenals de zeer vroege stichting van de St.Walburgkerk - rond het jaar 900 - aan de wieg van de middeleeuwse handelsstad die ontstaan is bij de splitsing van de Linge en de Waal. In de 13e eeuw verkreeg Tiel stadsrechten van de Bisschop van Utrecht.

Tiel als handelsnederzetting
Archeologisch onderzoek heeft bevestigd dat Tiel al in de 10e en 11e eeuw een handelsnederzetting van internationale betekenis was, dankzij de ligging aan de Waal. Tiel nam eind 9e eeuw de handelsfunctie van Dorestad* over en werd een belangrijke schakel in de verbinding tussen Engeland en het Rijnland. Tiel werkte daarbij samen met Keulen. De twee steden vormden in Londen een koopliedengilde, dat daar over een eigen 'Hanshus' (handelshuis) beschikte. In de 13e eeuw ontstond de machtige Duitse Hanze. Tiel trad toe tot dat verbond van handelssteden, dat vooral de Oostzeehandel tot bloei bracht. In de 13e eeuw werd Tiel overvleugeld door Keulen en Dordrecht.
* Tiel is overigens net als Dorestad mogelijk geplunderd door de Noormannen. Archeologisch bewijs daarvoor ontbreekt echter.

Tiel uiteindelijk Gelders
De welvarende handelsstad Tiel was in de middeleeuwen erg aantrekkelijk om in bezit te hebben. De macht over de stad was dan ook menigmaal de inzet van een hardhandige controverse tussen de graven van Gelre en de hertogen van Brabant. In 1339 werd de stad definitief Gelders toen hertog Jan II van Brabant Tiel aan het hertogdom Gelre overdroeg. In de late middeleeuwen en de 16e en 17e eeuw breidde de ommuurde stad zich verder uit met een voorstad en vestigingwerken. De stad richtte zich hierbij sterk op de Waal.

Tiel en de Tweede Wereldoorlog
In de Tweede Wereldoorlog is Tiel zwaar getroffen tijdens gevechten tussen de Duitse bezetters die in de stad gelegerd waren en de geallieerden die gelegen waren aan de overzijde van de Waal. Onder meer de Sint Maartenskerk en de Waterpoort werden door de beschietingen ernstig beschadigd. In de jaren na de oorlog is de binnenstad weer hersteld, maar nog steeds zijn er sporen te vinden van de bombardementen. De slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog worden herdacht met verschillende monumenten: de fusilladeplaats aan de coupure, het Joods monument (zie bij Bezienswaardigheden), het Monument voor de gevallen krijger in het parkje van de Sint Maartenskerk, en 21 Stolpersteine.

Na-oorlogse groei
Uit de rijke verscheidenheid van ambachten ontstonden in de tweede helft van de vorige eeuw bedrijven die nu aan meer dan 10.000 inwoners van de stad en streek werkgelegenheid bieden. Vanaf die tijd ging de stad ook groeien buiten de oude stadsgrenzen, bijvoorbeeld door de inlijving van het dorp thans wijk Drumpt en de buurtschap thans Vinexwijk Passewaaij (van de gemeente Wadenoijen) in 1956, in hetzelfde jaar de buurtschap thans bedrijventerrein Latenstein van de gemeente Echteld, en in 2002 de buurtschap thans bedrijventerrein Medel van de gemeente Echteld.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Tiel, kunt u terecht bij de volgende instanties en sites:
- Vereniging Oudheidkamer voor Tiel en omstreken (opgericht 1901, ca. 450 leden). De vereniging organiseert regelmatig lezingen en excursies.
- Op de site van Tielenaar Egbert van de Haar vindt u diverse verhalen over Tiel in vroeger tijden. Zie op zijn site de menu's aan de linkerzijde. Interview (met foto's) met Egbert van de Haar over het hoogwater in Tiel 1995.

Bezienswaardigheden
- De stad Tiel heeft 74 rijksmonumenten.
- St.Maartenskerk.
- Site van de Protestantse Gemeente Tiel, met beschrijvingen van de kerken die onder deze Gemeente vallen.
- De RK Sint Dominicuskerk uit 1940 is in 2010 gerestaureerd.
- RK begraafplaats.
- Begraafplaats Ter Navolging.
- Waterpoort (in 1979 herbouwd) met Groote Sociëteit.
- Kantongerecht.
- In het uit 1525 daterende Ambtmanshuis is een gedeelte van het nieuwe stadhuis gevestigd.
- Voormalige sociëteit Bellevue (Kwelkade) uit 1842.
- In de voormalige synagoge aan de Sint Agnietenstraat is nu een moskee gevestigd. Boven de ingang bevindt zich een Joods monument.
- Standbeeld van Flipje, mascotte van Tiel en van de Betuwe. Site met uitvoerige geschiedenis van jamfabriek De Betuwe en het fenomeen Flipje, van de verzamelaars Joost en Jacqueline Meeter.
- Grenspaal van de voormalige waterschappen Neder-Betuwe en Tielerwaard.

Musea
- Flipje- en Streekmuseum Tiel.
- Museum Sacrum.

Jaarlijkse evenementen
- Taptoe Tiel (weekend begin juni).
- Stichting Jazz Promotion Tiel organiseert 1) het jaarlijkse Jazzweekend (1e weekend van juli) en 2) de Jazzclub Tiel. Houdt iedere 2e zondag van de maanden september tot en met april haar sessie’s van 14.00 tot 18.00 uur in de gezellige lounge van Hotel Tiel Van der Valk. Luisteren naar of dansen op de muziek van toporkesten.
- Appelpop (2e vrijdag en zaterdag in september), begonnen in 1992 als extraatje bij het Fruitcorso, is met ca. 170.000 bezoekers in 2009, na Parkpop in Den Haag het grootste gratis popfestival van Nederland.
- Het Fruitcorso (week begin september) bestaat sinds 1961. Het hoogtepunt van de week is de optocht met ca. 17 praalwagens uit Tiel en dorpen en buurtschappen in de omgeving, die hier maanden aan werken.
- Muziekvereniging KTSM organiseert de 3 grote jaarlijkse braderieën in Tiel: de Taptoebraderie (juni), de Zomerfeest Passewaaij-braderie (juni) en de Fruitcorso-braderie (september).

Natuur en recreatie
- Site over Tiel met veel tips op het gebied van o.a. uitgaan, kunst en cultuur, winkelen en toerisme.
- Dierenpark Tiel.
- IVN afdeling Tiel e.o.
- Het Inundatiekanaal met de bijbehorende 'kunstwerken', onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, wordt de komende jaren gerestaureerd.
- De Vrije Markt (Spoorstraat 5) is iedere zondag en woensdag geopend.
- Kringloopwinkel Secunda.
- Wereldwinkel Tiel.

Overnachten
- Hotels in Tiel en omgeving (online te boeken).

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Tiel (online te bestellen).

Foto's en ansichten
- Site met honderden oude foto's en ansichtkaarten van Tiel, met daarbij recente foto's van de huidige situaties.

Links
- Officiële site van de gemeente Tiel.
- StadsTV Tiel met dagelijks nieuws uit Tiel.
- Tiel linkspagina.
- Rapport "Economische waardering van cultuurhistorie. Case studie Tieler- en
Culemborgerwaard." (pdf)

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)
   
2. 2. Alphabetisch register van alle bewoonde oorden des rijks (met o.a. Volkstelling 1840, red.),
   De erven Doorman
   , p.448, (1850)