Ootmarsum

Status
- Ootmarsum is een stad in de provincie Overijssel, in de streek Twente, gemeente Dinkelland. Het was een zelfstandige gemeente t/m 2000.
- Gemeentewapen van de voormalige gemeente Ootmarsum.
- De rond Ootmarsum gelegen buurtschappen Groot Agelo en Klein Agelo, Nutter en Oud Ootmarsum vallen geografisch en praktisch gezien weliswaar onder Ootmarsum, maar vóór de gemeentelijke herindeling van 2001 vielen zij onder de gemeente Denekamp (terwijl Ootmarsum toen een autonome gemeente was) en konden daarom formeel niet tot Ootmarsum worden gerekend. Vermoedelijk (mede) daarom hebben deze buurtschappen destijds ook eigen postcodes en plaatsnamen gekregen en zijn het dus, in tegenstelling tot de meeste andere buurtschappen in deze regio, formele 'woonplaatsen'. En daarom hebben zij op Plaatsengids.nl ook eigen homepages en 'hangen' zij niet onder de pagina van Ootmarsum.

Naam
In het Twents en Nedersaksisch
In het Nedersaksisch wordt Ootmarsum Oatmösken genoemd, in het Twents vervalt de 'n' en wordt het dus Oatmöske.
Oudere schrijfwijzen
Ootmarssum, 9e eeuw kopie 15e eeuw Othmarshem, 1236 Otmerschem, 1312 Oetmersem, 1561 Otmaersen, 1670 Otmarsum.
Naamsverklaring
Betekent het Oudnederlandse hem 'woonplaats' van de persoon Othmar*. Vergelijk Witmarsum. (1)
* (die een Frankische veldheer geweest zou zijn, red.)
Bijnaam en carnavalsnaam
Als bijnaam heeft Ootmarsum, ook tijdens carnaval, de naam Siepelstad (letterlijk 'Uienstad').

Ligging
Ootmarsum ligt O van Tubbergen, NW van Denekamp en grenst, via Oud Ootmarsum, in het N aan Duitsland.

Statistische gegevens
- Volkstelling 1748 Stad en Gerigt Ootmarsum (dus inclusief omliggende ´boerschappen´) deel 1 (pdf).
- Volkstelling 1748 Stad en Gerigt Ootmarsum (dus inclusief omliggende ´boerschappen´) deel 2 (pdf).
- In 1840 had de gemeente Ootmarsum, die alleen de stad omvatte, 264 huizen met 1.474 inwoners.
- Voor een overzicht van de grenscorrecties die bij de gemeente Ootmarsum hebben plaatsgevonden van 1991 tot de opheffing per 2001, met plattegronden erbij van welke gedeelten het betrof, zie onderaan de pagina bij Overige kenmerken. Actuele plattegrond met wat het grondgebied van de gemeente Ootmarsum was vóór de grenscorrecties van 1991 en later (onderaan de pagina vindt u een oude plattegrond uit ca. 1870).
- Tegenwoordig heeft Ootmarsum ca. 1.800 huizen met ca. 4.500 inwoners.

Geschiedenis
Rond 770 werd in Ootmarsum een van de eerste kerkjes in Twente gebouwd. Ootmarsum was rond het jaar 1000 een van de grootste parochies in Twente, westwaarts strekte het zich oorspronkelijk tot en met Almelo uit.

In de middeleeuwen floreerde de handel in Ootmarsum, vanwege de gunstige ligging: zowel aan een belangrijke noord-zuid-route als aan de route West-Nederland - Noord-Duitsland. Rond 1300 werden aan Ootmarsum stadsrechten verleend. Vervolgens werd Ootmarsum, met de aanleg van een dubbele rij grachten en aarden wallen, een vestingstad. In het kader van de Tachtigjarige Oorlog vestigden Spanjaarden zich in Ootmarsum. Zij werden in 1597 door legers van Prins Maurits uit Ootmarsum verdreven, waarna de vesting ontmanteld werd. Een kogel in de kerk herinnert nog aan dit beleg.

Ten zuiden van het stadje lag een commanderie van de Duitse Orde. Later werd dit de havezate Huis Ootmarsum. Zowel stad als Huis zijn vereeuwigd door Jacob van Ruisdael (ca. 1628-1682). Onderzoek van UT Twente naar de haalbaarheid van de evt. reconstructie van de Commanderie Ootmarsum (pdf).

De opkomst van de industrie in Twente ging aan Ootmarsum voorbij; het bleef een akkerbouwstadje. Hierdoor stokte de ontwikkeling van Ootmarsum, wat in de tweede helft van de 20e eeuw een gunstig effect had op de toeristenindustrie: het nostalgische stadscentrum doet oude tijden herleven. (2)

Gemeente Ootmarsum staatkundig en geografisch
Bij de instelling van gemeenten in 1811 werd het richterambt Ootmarsum gesplitst in twee gemeenten. Het westelijk deel werd de gemeente Tubbergen en het oostelijke deel, bestaande uit het stadsgericht Ootmarsum en de marken Agelo, Breklenkamp, Denekamp (met dorp), Lattrop, Noord Deurningen, Nutter en Oud Ootmarsum en Tilligte werd de gemeente Ootmarsum. Per 1 juli 1818 werd het stadsgericht gescheiden van het landgericht, dat verder ging als de gemeente Denekamp.

In tegenstelling tot veel andere Twentse steden (vooral Almelo, Hengelo, Enschede en in mindere mate Oldenzaal) is Ootmarsum altijd een klein stadje gebleven dat in de industriële revolutie nauwelijks groeide. Dat had met de ligging van het stadje te maken. Waar de eerder genoemde steden gunstig lagen (aan de handelsroutes vanaf het westen van Nederland richting Bremen, Hannover en Münster en daarnaast aan de 'nieuwe' spoorweg) had Ootmarsum al die voordelen niet. Om een beeld te geven van de beperkte groei in zo'n 200 jaar tijd, een vergelijking tussen Ootmarsum en Oldenzaal in aantal inwoners in 1795 en 2008:
Ootmarsum 1795 (stadsgericht): 1.108 inwoners op 335 ha (3,31 inw. per ha). 2008: 4.450 inwoners op 450 ha (9,89 inw. per ha).
Oldenzaal 1795 (stadsgericht): 2.087 inwoners op 169 ha (12,35 inw. per ha). 2008: 31.580 inwoners op 2.158 ha (14,63 inw. per ha).

Conclusies: Oldenzaal heeft in iets meer dan 200 jaar 15x zoveel inwoners, terwijl Ootmarsum in dezelfde tijd slechts 4x zoveel inwoners heeft 'gegenereerd'. Dat is ook in het van buurgemeenten geannexeerde grondgebied terug te zien. Oldenzaal heeft 1.989 'vreemde' hectaren (de 22 hectaren die zij in 1955 van Losser verkregen heeft en in 1994 heeft 'doorgegeven' aan Weerselo niet meegerekend), terwijl Ootmarsum 'slechts' 115 ha gegroeid is. (© Andreas Bartelink)

- Verslag van de vondst in Ootmarsum in 2004 van een zeldzame helleflint vuistbijl uit de Neanderthaler-tijd.

Meer weten?
Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Ootmarsum, kunt u terecht bij de volgende instanties en sites:
- Canon van Ootmarsum.
- Uitvoerige beschrijving van de geschiedenis van Ootmarsum en Oud Ootmarsum door Henk Eweg (pdf).
- Vereniging Heemkunde Ootmarsum en Omstreken.
- Ben Morshuis Stichting.

Recente ontwikkelingen
Opgravingen voormalige kloostertuin leiden tot opzienbarende vondsten
In oktober 2010 zijn onverwachte, opzienbarende vondsten gedaan bij het afgraven van de kloostertuin op de hoek van de Oostwal. De voormalige tuin van klooster Maria ad Fontes moest worden afgegraven ten behoeve van een parkeerplaats, mortuarium en een park. Onder andere resten van een middeleeuwse boerderij uit vermoedelijk de 11e of 12e eeuw, de buitenste stadsgracht van Ootmarsum, koeienhoorns en een 1000 jaar oude zilveren munt met de beeltenis van de bisschop van Utrecht kwamen tevoorschijn.

Bezienswaardigheden
- Ootmarsum heeft 30 rijksmonumenten.
- RK Simon en Judaskerk.
- NH kerk (Ganzenmarkt).
- Stadhuis.
- Overzicht van 24 beelden in Ootmarsum.
- In Ootmarsum zijn nog veel vakwerkhuizen te vinden.
- In het openbaar groen aan de Smithuisstraat is op de grond een zogeheten analemmatische zonnewijzer aangebracht waarin men zelf, door in het midden te gaan staan, als zonnewijzer fungeert en het juiste uur aanwijst.
- De Molen van Oude Hengel is een korenmolen uit 1872.
- Watertoren.
- De joodse begraafplaats ligt bij de Kuiperberg, achter de Watertoren, aan de weg van Ootmarsum naar Reutum.

Musea
- Chronomoium, centrum voor tijdmeetkunde.
- Onderwijsmuseum Educatorium.
- Museum Ton Schulten (kunstschilder).
- Openluchtmuseum Ootmarsum.
- Museum Het Drostenhuis.

Evenementen
- Drie keer per jaar is er een Siepelmarkt (voor de verklaring van deze naam zie bij Naam), een oudeambachtenmarkt die bezoekers trekt uit de wijde omgeving.
- Carnaval. Carnavalsvereniging De Othmarridders.
- In Ootmarsum wordt Pasen zeer uitbundig gevierd door de rooms-katholieken, die het overgrote deel van de inwoners uitmaken. Een nergens anders voorkomend fenomeen hierbij is het zogeheten vlöggelen. Artikel over het mogelijke ontstaan van het vlöggelen in Ootmarsum en het Paasstakhalen in Denekamp (pdf). Uitvoerig verslag van het vlöggelen in Ootmarsum. Filmpje over de Poaskearls uut Ootmarsum.
- Dweilteilenfestival (op een zondag eind juni) (zie het menu 'Festival' op de site).
- Flora Ootmarsum (2e week van de bouwvak in de regio) is een beurs betreffende bloemen (vooral fuchsia´s) en kunst.
- Kunst in Ootmarsum (weekend eind augustus) is het grootste openlucht kunstevenement van Nederland. Uit binnen- en buitenland nemen jaarlijks meer dan 200 kunstenaars deel.
- Kerst en Kunst in Ootmarsum (weekend half december).

Natuur en recreatie
- De Kuiperberg, direct W van Ootmarsum, ligt 71 meter boven N.A.P.
- Stadspark Engels' Tuin (hoek Rondweg / Grotestraat) is in 1917 aan Ootmarsum geschonken door Jufferke Engels van Beverforde, de laatst levende erfgename van de hofmeier van de omringende marken.

Overnachten
- Vakantiehuizen in de omgeving van Ootmarsum (online te boeken).
- Hotels in Ootmarsum en omgeving (online te boeken).

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Ootmarsum (online te bestellen).
- Lijst van boeken e.d. over de geschiedenis van Ootmarsum (even scrollen op de pagina), aanwezig en in te zien in het Twents Streekarchief te Delden.

Links
- Stadsraad Ootmarsum.
- Ootmarsum linkspagina.
- Midwinterhoarnbloazersgroep Oatmössche.
- Zeer informatieve site over Ootmarsum van Rob Meijer.
- Ootmarsum in Beeld is een leerzame site van Gerben ten Buuren over Ootmarsum met honderden objecten uit zijn verzameling zoals oude ansichtkaarten (waarbij hij ook de adreszijde heeft gescand, wat je helaas niet veel ziet, want daar valt ook veel interessants aan te zien), suikerzakjes en zelfs schepen met de naam Ootmarsum. Hoe een schip de naam Ootmarsum kan dragen, dat lijkt immers niet erg voor de hand liggend, kunt u lezen op de site.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)
   
2. 2. Wikipedia,
   x
   , (2012)