Haastrecht

Status
- Haastrecht is een dorp in de provincie Zuid-Holland, in de streek Krimpenerwaard, gemeente Vlist. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1984.
- Onder het dorp Haastrecht vallen ook de buurtschappen Beneden-Haastrecht, Boven-Haastrecht, Rozendaal en Stein.
- Haastrecht wordt tegenwoordig doorsneden door de Hollandse IJssel (oorspronkelijk lag het alleen ten zuiden daarvan). Het dorp heeft zich namelijk uitgebreid N van deze rivier in de polder Stein (zelfstandige gemeente t/m 1870). De nieuwbouwwijken van Haastrecht in Stein zijn verdeeld in Stein-West en Stein-Oost. Stein is eigenlijk een buurtschap, gelegen rond de Steinsedijk. In de praktijk wordt de uitbreiding van het dorp Haastrecht N van de IJssel op grondgebied van de voormalige gemeente Stein, beschouwd als onderdeel van Haastrecht.
- Verder kent Haastrecht de wijken:
Achterpoort, 1950, genoemd naar de hoeve Agterpoort. Een echte poort heeft Haastrecht echter nooit gehad. Het heeft meer te maken met het woord poorters, wachters, bewakers van de weg naar Vlist;
Bergvliet, O van de Bergvliet;
Galgoord, O van het oude dorp, tussen de Hollandse IJssel en de Provincialeweg naar Oudewater. Nu een industrieterrein, in vroeger eeuwen had het terrein een ‘misdadig doel’;
Hofkamp, 1963, O van de weg naar Vlist. Hier zijn restanten gevonden van een kasteel van Heer Jan van Arkel. De naam is verbonden aan de vroegere polder de Grote Hofkamp. Deze polder werd in 1486 omgevormd tot extra boezem (een hoge boezem).
- Wapen van de voormalige gemeente Haastrecht.

Naam
Oudere schrijfwijzen
1108 kopie 12e eeuw Havekesdret, 1155 Havekesdreht, 1333 Haestrecht.
Naamsverklaring
- Samengesteld uit de persoonsnaam Haveke en drecht ‘veer, vaarwater’ (1).
- In (2) vinden wij nog een aardige anekdote over de naamsoorsprong: “Eenige eeuwen geleden had de baljuw eenen criminelen gevangen gekregen, en wel juist omtrent de tijd van den hooibouw, als wanneer de Regters, welke boeren waren, hunne handen vol werk hadden; evenwel hadden zij zoo veel tijd uitgespaard als noodig was, om het vonnis des doods over den misdadiger uit te spreken, dan nu ontbrak het weder aan tijd, om dat vonnis ten uitvoer te brengen, en om het uit te stellen en den gevangenen tot nadere gelegenheid te bewaren, daartegen deed zich weder eene zwarigheid op, namelijk de kosten, welke daarmede gepaard gingen.
Dit alles in aanmerking genomen zijnde, werd besloten den gevangene voor te slaan, om staande den tijd dat hij naar den dood moest wachten, zich bij zijne vrienden en bekenden te gaan ophouden, ten einde behoorlijk afscheid van hen te nemen, en dan op zekeren bepaalden tijd weder te komen, om opgehangen te worden (want volgens het geslagene vonnis zoude hij met den koorde worden gestraft); de gevangene zeide dit voorstel wel te willen aannemen, doch bragt zijne Regters onder het oog, dat hij geen geld had, en zijne familie hem niet konde onderhouden, dat hij derhalve ligtelijk genoodzaakt zoude kunnen worden, om weder te stelen, en dan gevaar liep elders in handen der justitie te komen, waardoor hij zijn thans gegeven woord van eer, van te zullen wederkomen, om opgehangen te worden, niet zoude kunnen gestand doen. De Regters deze aanmerking gegrond vindende, lagen onder elkander iets voor den gevangenen uit, genoeg om reis- en kostgeld te hebben. De suppliant deze penningen ontvangen hebbende, vertrok; doch vergat, zoo als men denken kon, op den bepaalden dag weder te komen, waartoe op dien dag intusschen alle de noodige toebereidselen gemaakt waren.
Omtrent één jaar daarna, viel andermaal eene criminele gevangene in hunne handen (het was nu eene vrouw) en wel, gevallig juist weder in den tijd der drukte van hunne bezigheden, waarom zij besloten ten einde niet weder bedrogen te worden, de misdadige onverwijld, zonder form van proces op te hangen, hetwelk dan ook geschiedde; dan weinige dagen daarna ontdekte men, dat men veel te overijld was te werk gegaan, want dat de vrouw onschuldig was, waarom Haastrecht niet alleen zijn halsregt zoude verloren hebben, maar ook zoude het toen tot schande den naam van Haast Regt, dat is Overhaast Regt gegeven zijn. Het is echter veel waarschijnlijker, dat deze plaats zijnen naam ontleend heeft van een veer, dat aldaar over den IJssel moet geweest zijn.”

Ligging
Haastrecht ligt ZO van Gouda, oorspronkelijk en nu nog grotendeels Z van de Hollandse IJssel, daar waar de Vlist in de Hollandse IJssel uitkomt.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Haastrecht 221 huizen met 1.470 inwoners, verdeeld in dorp Haastrecht 133/784 en de buurtschappen Boven-Haastrecht 60/481, Beneden-Haastrecht 21/160 en Vliet (die gedeeltelijk toen nog een zelfstandige gemeente was, zie hierna) 7/45.
- Per 1 januari 1846 is de gemeente Vliet opgegaan in de gemeente Haastrecht. Volgens de volkstelling van 1839 betrof dat 41 personen en 9 panden (Hogendijk 1-8 en de watermolen op nr. 9).
Reden: de gemeente Vliet was te klein om nog zelfstandig te kunnen voortbestaan. (1006)
- Voor grenscorrecties met omliggende gemeenten in 1964 en 1970 zie onderaan bij Overige kenmerken.
- Per 1 januari 1985 is de gemeente Haastrecht opgeheven en als volgt opgedeeld:
naar de (nieuwe) gemeente Vlist: 1.808 hectare met 1.427 huizen en 4.360 inwoners;
naar de gemeente Gouda: 9 hectare met 3 huizen en 11 inwoners. Het betrof een gedeelte van de buurtschap Stolwijkersluis, O van de rotonde. Reden: om technische redenen is de grens die eerst langs de N rand van de Zuider IJsseldijk lag, verschoven naar de N rand van de Provincialeweg S28. Hierdoor liggen nu alle woningen aan de Zuider IJsseldijk op Gouds grondgebied. De gemeente Haastrecht heeft nog het voorstel gedaan de grens weer te trekken door de Hollandse IJssel. Maar dat is dus niet doorgegaan;
naar de gemeente Gouda: een stukje land ten N van de Hollandse IJssel. Het betrof een deel van de Willenskade. Reden: om technische redenen is de hele Willenskade in Gouds bezit gekomen. Het CBS-gemeentenummer was 0521.
- Tegenwoordig heeft Haastrecht ca. 1.800 huizen met ca. 4.500 inwoners.

Geschiedenis
De oorspronkelijke naam van Haastrecht is Havekesdreht. De naam wordt voor het eerst vermeld in 1108. Op 9 augustus van dat jaar is in een document sprake van Frederik van Havekesdreht, die in het bezit is van “een huis en 50 morgens lands”. In de volgende eeuwen heetten de toenmalige bezitters “Heer van Haastrecht en van de Vlist”. Haastrecht ontstond rond 1100 op de plaats waar de Vlist uitmondt in de Hollandse IJssel. Bij deze nederzetting werd later een kasteel gebouwd. Op een plek ter hoogte van het pand Prins Bernhardlaan 21-23, werden in 1963 de fundamenten van een 14e-eeuws kasteel blootgelegd.

Over de status van Haastrecht is in het verleden nogal wat te doen geweest. Volgens sommige bronnen heeft Haastrecht in 1396 stadsrechten gekregen. Andere bronnen melden dat Haastrecht in 1397 van Hertog Albrecht van Beieren het privilege van tolvrijheid heeft gekregen. In 1515 besloot het gerechtshof dat Haastrecht gerechtigd was binnen haar grenzen eigen rechtspraak te plegen. Daarmee werd het stadsrecht van Haastrecht min of meer bevestigd. Formele stadsrechten zijn echter nimmer verleend. De voormalige gemeente Haastrecht heeft in 1983 het 750-jarig bestaan gevierd. Hierbij werd verwezen naar het jaar 1233, toen ene Folpert II van Leerdam Heer van Haastrecht was.

Haastrecht had een belangrijke functie in het postvervoer. Het was een knooppunt van de lijnen Gorinchem-Alphen aan den Rijn en de lijn Utrecht-Rotterdam. De knooppuntfunctie betekende ook handel, dat was dan ook een extra bron van inkomsten en dus welvaart. Die handel is ook nog te zien in de straatnamen Grote Haven en Kleine Haven. Overgehouden aan een kortstondige tolvrije verbinding van Lek naar IJssel over de Vlist. Burennijd van Dordrecht gooide roet in het eten. Er kwam wel een sluis maar één met een behoorlijke beperking.

De brug over de Hollandse IJssel is er ook niet zomaar gekomen. Karel de Stoute heeft het oorspronkelijke veer vervangen door een brug. Er was toen nog geen brug bij Stolwijkersluis. In 1457 kreeg Gouda de rechten op de brug in Haastrecht. Veertien jaar later is die brug verplaatst naar Stolwijkersluis, dat was wat handiger want dichterbij voor de Gouwenaren. Dus toen kwam er weer een veer in Haastrecht. Het aanleggen van een brug werd door Gouda verboden!

Tot in de tweede helft van de 19e eeuw was de werking van eb en vloed in Haastrecht merkbaar. Met de bouw van de schutsluis bij Gouda in 1860 was dit over. Tot zeker in de jaren vijftig van de 20e eeuw was er nog sprake van beroepsvaart op de Hollandse IJssel. Lange tijd werd er nog met zeilschepen gevaren. Als er niet genoeg wind stond, werd het schip getrokken of geboomd.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Haastrecht, kunt u terecht bij de Historische Vereniging Haastrecht, secretaris: J.P. Dijkstra, Julianalaan 107, 2851 XJ Haastrecht. Tel. 0182-501676, e-mail jdijkstra@dijkstrado.nl.

Bezienswaardigheden
- Haastrecht heeft 68 rijksmonumenten.
- RK Barnabaskerk.
- Hervormde kerk.
- Brandspuithuisje.
- Voormalig raadhuis.
- Ophaalbrug over de Hollandse IJssel.
- De Molen achter Haastrecht, tot 2010 nog een molenromp, is in dat jaar gerestaureerd en heeft sindsdien zijn wieken weer terug.
- De Haastrechtse Molen ligt sinds de grenscorrecties in deze regio op grondgebied van de gemeente Gouda.
- Kleine Molen, Molen van Hol.
- Rosmolen Vlist.
- Kapel Maria ter Weghe, O.L. Vrouw van Haastrecht.

Musea
- Museum Bisdom van Vliet.
- Poldermuseum De Hooge Boezem.
- Hooghstate Museum.

Jaarlijkse evenementen
- De Rommelmarkt  (op een zaterdag in april) wordt georganiseerd door de Kerkvoogdij van de Nederlandse Hervormde Kerk. Nadere informatie bij P. Scheer, tel. 0182-501439.
- Jaarmarkt op de laatste zaterdag van mei.
- De Kermis is in de 2e week van juni.
- De Wielerronde van Haastrecht wordt gehouden op een zaterdag in augustus. De veteranen (veertigplussers) rijden 60 kilometer, de amateurs en de sportklasse A-renners rijden een traject van 80 kilometer. Nadere informatie bij A. Versteeg, tel. 0182-501210.
- Kaas- en Wijnproeverijdag, 2e zaterdag in september.
- Op 18 oktober wordt in de Haastrechtse rooms-katholieke parochie het feest van Maria ter Weghe / Maria van Haastrecht gevierd. Het 22,4 centimeter hoge Mariabeeldje werd in 1647 vanuit het Belgische plaatsje Foy door een jezuïtenpater naar Haastrecht gebracht. In datzelfde jaar werd in Gouda een vrouw op 18 oktober van haar verlamming genezen toen het beeldje bij haar werd gebracht. Nog steeds wordt het Mariabeeldje in een koffertje bij zieken gebracht. Aan het eind van de Hoogmis op deze dag is er een processie waarbij het beeldje wordt rondgedragen.

Natuur en recreatie
- Hooge Boezem achter Haastrecht.
- Ooievaarsbuitenstation Het Doove Gat.
- Natte as.
- Tiendweg.
- Zwembad De Loete.
- Markt: donderdag aan de Grote en Kleine Haven van 13-17 uur.
- Natuurpad Haastrecht.

Overnachten
- Vakantiehuizen in de omgeving van Haastrecht (online te boeken).
- Hotels in Haastrecht en omgeving (online te boeken).

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Haastrecht (online te bestellen).
- Ab Breedveld, Die Steede ende Landen van Haestregt (2006) is online te lezen (zie de link).

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)
   
2. 2. Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden,
   Aa, A.J. van der
   , p.ca. 10.000, (1851)