Vlist

Status
- Vlist is een dorp en gemeente in de provincie Zuid-Holland, in de streek Krimpenerwaard. Het gemeentekantoor (waar de administratieve zaken worden behartigd) is gevestigd te Stolwijk, het gemeentehuis (waar men o.a. kan trouwen) is in Haastrecht.
- Wapen van de gemeente Vlist.
- Onder het dorp Vlist valt ook de buurtschap Bonrepas.
- Per 1 januari 1985 is de gemeente opgeheven en gelijk weer opgericht in het kader van de gemeentelijke herindelingen. Per deze datum is de nieuwe gemeente vergroot met de gemeenten Stolwijk en Haastrecht. Zie verder onderaan de pagina bij "Overige kenmerken".
- De kern Vlist wordt in de praktijk als dorp beschouwd. Geografisch gezien is Vlist eigenlijk een buurtschap, omdat er geen sprake is van een kerk (zo gaan bijvoorbeeld de hervormden en gereformeerden naar de kerken in de nabijgelegen dorpen Polsbroek en Haastrecht en kerken de katholieken in Haastrecht en Schoonhoven, die overigens één pastoor delen) en een echte ‘kern’ is er oorspronkelijk ook nooit geweest. Het ‘wijkje’ bestaande uit Beatrixstraat, Bernhardstraat, Clausstraat, Dreef, Julianaplein en Willem Alexanderstraat, is pas na de Tweede Wereldoorlog ontstaan. De eerste bebouwing van dit wijkje was aan de West Vlisterdijk (1952), de laatste was de Clausstraat (1996).
- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Vlist.

Naam
Oudere schrijfwijzen
1289 / 1296 / 1307 / 1334 Vlist.
De gemeente Vlist werd vroeger ook ‘Vlist en Bonrepas’ genoemd, omdat het uit beide heerlijkheden was samengesteld.
Naamsverklaring
Genoemd naar de ligging aan de gelijknamige rivier. De naam is mogelijk gevormd met het suffix -st, maar de betekenis is onduidelijk. (1)

Ligging
Het dorp Vlist ligt aan de rivier de Vlist, die stroomt van Schoonhoven naar de Hollandse IJssel bij Haastrecht. Het grootste deel van de gemeente Vlist ligt in de Krimpenerwaard. Een deel ligt in de Lopikerwaard, namelijk de oostzijde van de kern Vlist (de Oost Vlisterdijk en de polder Vlist-Oostzijde), de buurtschap en polder Bonrepas, het gedeelte van Haastrecht Z van de Hollandse IJssel en O van de Vlist, de buurtschap Boven-Haastrecht met de polder Groot en Klein Keulevaart en de buurtschap en polder Rozendaal.

Molens in Vlist en omgeving
Rond Vlist hebben nogal wat molens gestaan. Deze stonden bekend als de Molengang Vlist. De geschiedenis daarvan is als volgt. Achtereenvolgens werden rond de Vlist de volgende molens gebouwd:
- 1449: Bonrepas en Noord-Zevender (wipmolen). Volgens een kaart uit 1555 stond deze molen aan de Vlist bij de Koeneschansbrug, dus aan de andere kant van de Bonrepas. Deze plaats was wegens de omringende bomen en bebouwing niet echt geschikt, zodat een nieuwe molen werd gebouwd ten oosten van de oorspronkelijke plek. In 1600 werd deze molen verplaatst naar de plek aan de Bonrepas waar molenaar Jan van Rijswijk er nog altijd de polders mee bemaalt.
- 1450: Vlist-Oostzijde. De molen van polder Vlist-Oostzijde maalde sinds het midden van de 15e eeuw met een eigen schepradmolen op de Vlist. Pas in 1935 werd de molen vervangen door een gemaal.
- 1450: Vlist-Westzijde met Hoog-Bilwijk en Agterpoort. De molen van polder Vlist-Westzijde maalde ook uit op de Vlist. Een wipwatermolen met scheprad stond op grondgebied van Hoog-Bilwijk. In 1929 werd, deels op de fundamenten van de oude molen, een dieselpomp met machinistenwoning geplaatst. In 1942 ging deze molen over op elektra. De molen van polder Agterpoort bemaalde ook op de Vlist. Dit gebeurde met een windwatermolen met scheprad. Deze molen brandde in 1874 af, maar werd op dezelfde plek herbouwd. In 1917 werd de molen vervangen door een elektrisch gemaal.
- 1454: Lopik.
- 1469: een tweede molen voor Lopik.
- 1486: de eerste molen van Willige Langerak.
Deze molens bestaan inmiddels geen van alle meer. Sommige werden, al dan niet op een andere plaats, herbouwd in latere jaren.
Een en ander bleek echter niet afdoende: de Vlistbodem verzandde steeds meer en het peil op de Hollandse IJssel steeg. Daarom werd in 1486 het waterreservoir de Hooge Boezem aangelegd (zie verder bij de rivier de Vlist).
- 1487: de Bachtenaar van Bergambacht.
- 1520: de derde molen van Lopik.
- 1569: de tweede molen van Willige Langerak.
Ook deze molens zijn inmiddels gesloopt of vervangen.

Halverwege de 17e eeuw waren in de Krimpenerwaard 59 schepradmolens actief. Daarvan is er nu nog slechts één over, de Bonrepas-molen te Bonrepas. Omstreeks 1850 waren in de twintig polders van de Krimpenerwaard 62 molens werkzaam.
De Hooge Boezem telde uiteindelijk zeven bovenmolens, oostelijk van de Vlist. Verder waren er tien ondermolens, die uitmaalden op de lage boezem. Al deze windmolens waren - uiteraard - afhankelijk van wind. Als het toevallig niet waaide bij hoge waterstanden, kon er niet worden gemalen en liep het land toch onder water. De komst van stoomgemalen vormde de oplossing voor dit probleem en luidde tevens het einde in van de windmolen.
In 1871 kwam een eind aan het grote belang van de Vlister Molengang: in dat jaar werd het stoomgemaal S.I. van Nooten gebouwd (zie verder bij Haastrecht > Bezienswaardigheden).
De bovenmolens aan de Oost-Vlisterdijk zijn alle afgebroken. Alleen kleine heuveltjes met de fundamenten, vormen nog lichte hobbeltjes langs de rechteroever van de Vlist… (201)

Aanhouding prinses Wilhelmina in Vlist in 1787
Het nietige Vlist heeft zich een plek in de geschiedenisboeken verworven doordat prinses Wilhelmina van Pruisen hier in 1787 is aangehouden. Hoe die vork precies in de steel zit, kunt u lezen in een artikel van A. Meddens-van Borselen.

De rivier de Vlist
De Vlist is een veenriviertje dat van Schoonhoven naar Haastrecht stroomt. Het vormt de grens tussen de Lopikerwaard in het oosten en de Krimpenerwaard in het westen. De Vlist werd vroeger gebruikt als boezem (wateropslag) voor de omliggende polders. Voor de polders zuidelijk van Haastrecht was de Vlist tot het eind van de 15e eeuw de enige boezem. In 1486 werd besloten een tweede boezem aan te leggen. Steeds hoger wordende waterstanden op de rivieren en een daling van het maaiveld maakten dat noodzakelijk. Daarom werd ‘De Grote Hofkamp’ aangekocht, een gebied pal ten oosten van de Vlist. Deze boezem was bedoeld als verzamelplaats voor water, in gevallen dat het water in de Hollandse IJssel te hoog stond om te kunnen lozen. Omdat het waterpeil in deze nieuwe boezem hoger was dan dat van de Vlist, kreeg deze boezem de naam De Hooge Boezem.

De aangelegde Hooge Boezem werd begrensd door de IJsseldijk, de Zijdwinde, de Vlist en de Langeraksekade. De grootte beliep aanvankelijk 52 morgen*1. Toen de oppervlakte in 1665 opnieuw werd opgemeten, bleek de grootte 60 morgen en 364 roede. Uitgewaterd werd via de Oosterse Sluis. Later werd nog een sluis aangelegd, de Westerse Hooge Boezemsluis. Tussen de Vlist en de Hollandse IJssel was al in de 12e eeuw (!) een afwateringskanaal gegraven: de Grote Haven in Haastrecht. Het water werd geloosd via de havensluis. Deze bleef bestemd voor de rechtstreekse, vrije uitwatering op de IJssel en gaf ook doorvaart aan wat kleinere schepen. De sluis is gedicht in 1908 en de Grote Haven is gedempt in 1969. (201)

*1 Een morgen was oorspronkelijk de hoeveelheid grond die in één morgen
kon worden omgeploegd. Waarschijnlijk is een morgen hier ongeveer
driekwart hectare.

In het verleden werd de Vlist bevaren door beurtschippers, die per trekschuit vanuit Schoonhoven via de Bonrepas en de Grote Kerkvliet naar Polsbroek en vandaar via Benschop naar Utrecht gingen.

De Vlist is verboden voor gemotoriseerde vaartuigen. De enige bootjes die u er nu zult zien, zijn kano’s en roeiboten.

Ode aan de Vlist
Door Henk Kooijman.

Lieflijke Vlist, die zich slingert
door ‘t weilandenrijk als een wingerd.

Met wilgen, gebalde vuisten
in de smalle berm, en het fluisteren

van ‘t hoge riet aan weerszijden,
en daarboven het blauw-wit gespreide

wolkenbed van de hemel
en beneden het blinkend gewemel

van lichtende golven en vissen,
witte lelies en gele lissen.

En kievit, en karekieten,
de rietzangers in het riet en

in ‘t boenhok het boerenmeisje,
zingen alle hetzelfde wijsje:

van de lieflijke Vlist, die zich slingert
door ‘t weilandenrijk als een wingerd.

Recente ontwikkelingen
Nieuwe buurtwinkel
In de jaren tachtig van de 20e eeuw deed het laatste supermarktje in Vlist de deuren dicht. In januari 2010 openden Bert van der Vlist en John Vork opnieuw een buurtwinkel aan de West-Vlisterdijk. De winkel is in beheer bij een stichting en wordt gerund door leerlingen van scholen. De Baanbreker (IJsselstein), het Schoonhovens College en het ID College (Gouda) exploiteren de zaak als leer-werkproject. "Winst maken is een illusie", zegt dorpsbewoner Ben van der Vlist. "De scholen zullen hard moeten werken om de exploitatie rond te krijgen. Voor ons zou het al mooi zijn als het kostendekkend draait. Dat moet ook wel kunnen, want de vaste kosten zijn laag. We hebben alleen te maken met inkoop, huur en energie."

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Vlist (online te bestellen).

Links
- Officiële site van de gemeente Vlist.
- Cultuurhistorie van de gemeente Vlist en haar kernen.
- Dorpsvereniging Vlist.
- Vlistam Radio.
- Zorgboerderij Vlist.
- Polsstokclub De Vlist.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)