Fryslân

Status
- Tot de grote gemeentelijke herindeling van 1984 had de provincie Fryslân nog 44 gemeenten. Anno 2011 zijn er nog 27 gemeenten in deze provincie. Er zit echter een volgende golf aan herindelingen aan te komen, waarvan de meeste nog in het aftast-stadium zitten. Eén herindeling is sinds kort al definitief, en wel de nieuwe gemeente Súdwest-Fryslân, per 1-1-2011. In maart 2011 is het rapport "Meer burger, minder bestuur / Advies over de toekomstige lokaal-bestuurlijke inrichting van de provincie Friesland" (pdf) verschenen, waarin wordt gepleit voor 9 grote krachtige op de toekomstige taken ingerichte Friese gemeenten (exclusief de Waddeneilanden).

Naam
Spelling
- Sinds 1997 luidt de officiële naam van de provincie Fryslân (voor het officiële besluit zie de link (pdf)). Sinds dat jaar is er dus officieel geen Nederlandstalige naam meer en hoort ook in het Nederlands de naam Fryslân te worden gebruikt (zie ook het bord onderaan deze pagina). In de praktijk wordt in de Nederlandse spreek- en schrijftaal nog vaak de naam Friesland gebruikt (overigens ook door Friese instanties). Op Plaatsengids.nl trachten wij consequent de naam Fryslân te hanteren. Sinds kort zijn overigens ook de waternamen officieel in het Fries.

Statistische gegevens
- De provincie Fryslân heeft ca. 250.000 huizen met ca. 650.000 inwoners.
- Met een gemiddeld aantal inwoners van 192 per km2 is Fryslân na Drenthe de dunstbevolkte provincie van Nederland.

Friese plaatsnamen
Sommige gemeenten in Fryslân kennen alleen Nederlandstalige plaatsnamen, andere alleen Friestalige, en weer andere hebben op de plaatsnaamborden de Nederlandstalige bovenaan staan met de Friese eronder of andersom. Wij hebben in de naamgeving in de plaatsenlijst de officiële namen aangehouden zoals zij door de gemeenten zelf in 2009 in het kader van de in dat jaar in werking getreden gemeentelijke Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG) zijn vastgesteld (vaak zijn die schrijfwijzen overigens ook al eerder vastgesteld geweest). Doorgaans zijn dat de namen zoals zij alleen, dan wel bovenaan, op de plaatsnaamborden staan vermeld.

Uitzondering: de voormalige gemeenten Wymbritseradiel, Nijefurd en Gaasterlân-Sleat hebben weliswaar op de plaatsnaamborden de Friestalige naam bovenaan staan, maar hebben in de BAG toch gekozen voor de Nederlandstalige naam als zijnde de officiële. Vandaar dat wij die ook hebben gehanteerd in de plaatsenlijst. Uiteraard hebben wij voor de herkenbaarheid bij de Friestalige namen ook de Nederlandstalige variant erbij vermeld en andersom (onder het kopje Naam).

Officieel Friestalige plaatsnamen
De volgende gemeenten hebben voor hun plaatsnamen de Friestalige naam vastgesteld als zijnde de officiële naam (in het kader van de in 2009 in werking getreden Basisregistratie Adressen en Gebouwen BAG, of reeds eerder). Deze hebben wij dan ook met de Friestalige naam in de plaatsenlijst opgenomen (met in de tekst de Nederlandstalige naam erbij vermeld): Boarnsterhim, Dantumadiel (per 2009), Ferwerderadiel, Leeuwarderadeel (per 2010), Littenseradiel, Menameradiel (per 2010) en Tytsjerksteradiel. Bij de overige gemeenten hebben wij de Nederlandstalige naam gehanteerd (met in de tekst de Friestalige naam erbij vermeld).

Spelling van de plaatsnamen op de plaatsnaamborden
Qua schrijfwijzen van gemeentenamen, plaatsnamen en plaatsnaambord-opschriften, komen in Fryslân de volgende varianten voor:
1- Gemeentenaam en plaatsnamen officieel Nederlandstalig, op plaatsnaamborden Nederlandstalige namen bovenaan, Friestalige eronder: Achtkarspelen, Bolsward (per 2011: gemeente Súdwest Fryslân), Dongeradeel, Franekeradeel, Harlingen, Heerenveen (uitzondering: De Knijpe heet sinds 1970 De Knipe), Het Bildt, Kollumerland en Nieuwkruisland, Leeuwarden, Opsterland, Smallingerland, Sneek (per 2011: gemeente Súdwest Fryslân).
2- Gemeentenaam en plaatsnamen officieel Nederlandstalig, op plaatsnaamborden alleen de Nederlandstalige namen: Ameland, Lemsterland, Ooststellingwerf, Schiermonnikoog, Terschelling, Vlieland, Weststellingwerf.
3- Gemeentenaam en plaatsnamen officieel Friestalig, op plaatsnaamborden alleen de Friestalige namen: Boarnsterhim, Ferwerderadiel, Littenseradiel.
4- Gemeentenaam officieel Friestalig, plaatsnamen officieel (BAG) Nederlandstalig, op plaatsnaamborden Friestalige namen bovenaan, Nederlandstalige eronder:  Gaasterlân-Sleat, Nijefurd (per 2011: gemeente Súdwest Fryslân), Wymbritseradiel (per 2011: gemeente Súdwest Fryslân).
5- Gemeentenaam officieel Friestalig, plaatsnamen officieel (BAG) Nederlandstalig, op plaatsnaamborden Nederlandstalige namen bovenaan, Friestalige eronder: Skarsterlân, Wûnseradiel (per 2011: gemeente Súdwest Fryslân).
6- Gemeentenaam en plaatsnamen officieel Friestalig, op plaatsnaamborden Friestalige namen bovenaan, Nederlandstalige eronder: Tytsjerksteradiel.
7- Gemeentenaam en plaatsnamen officieel Friestalig, op plaatsnaamborden Nederlandstalige namen bovenaan, Friestalige eronder (wordt naar wij aannemen nog aangepast): Dantumadiel (per 2009). Menameradiel: plaatsnamen Friestalig per 2010, gemeentenaam per 2011. De borden in Menameradiel worden pas vervangen als ze aan vervanging toe zijn.
8- Gemeentenaam officieel Nederlandstalig, plaatsnamen officieel Friestalig (per 1-1-2009), op plaatsnaamborden alleen de Nederlandstalige namen (wordt naar wij aannemen nog aangepast): Leeuwarderadeel.

Geschiedenis
Als u zich nader wilt verdiepen in aspecten van de geschiedenis van Fryslân, kunt u terecht bij de volgende instanties en sites:
- Tresoar is de naam van het Fries Historisch en Letterkundig Centrum. De website geeft toegang tot een groot aantal databases waarmee het mogelijk is om thuis (voor-)onderzoek te doen in de collectie van Tresoar.
- Op de site van Tresoar vindt u o.a. een beschrijving van alle Friese plaatsen rond 1840 door A.J. van der Aa, plus oude kaarten van de Friese gemeenten (met name Eekhoff 1849/1859 en Schotanus 1664 en 1718.
- Persoonsgegevens (doop, trouwen, overlijden) van Friezen 1811-1942.
- Koninklijk Fries Genootschap van Geschiedenis en Cultuur.
- Stichting Archief- en Documentatiecentrum voor r.k. Friesland.
- Stichting Freonen fan de argiven in Fryslân (Stichting FAF).

Recente ontwikkelingen
- In 2010 is de provincie Fryslân verkozen tot mooiste provincie van Nederland.

Bezienswaardigheden
- De Stg. Alde Fryske Tsjerken zet zich in voor behoud en restauratie van de oude kerken in Fryslân. Zij heeft anno 2010 38 kerken en 1 klokkenstoel in beheer. Op de site kunt u ze allemaal bekijken.
- Stichting Restauratie Hulpfonds Klokkenstoelen (de meeste klokkenstoelen in ons land staan in de provincie Fryslân, vandaar dat wij de link hier plaatsen). Op de site vindt u o.a. overzichten van klokkenstoelen in ons land en nieuwsbrieven met nieuws over o.a. restauratie van klokkenstoelen.
- Op de site van Stichting Windmotoren Friesland vindt u een bestand met alle 257 windmotoren en windmotor-restanten die er momenteel in Friesland nog zijn.
- De Provincie Fryslân is al een aantal jaren doende om alle terpen in de provincie te inventariseren. De komende jaren is er een proefproject om te kijken met welk beleid de terpen zo goed mogelijk behouden en beheerd kunnen worden.

Jaarlijkse evenementen
- De Kennedymars Fryslân (eind augustus) heeft een lengte van 80 km en voert u door het coulissenlandschap en het terpengebied van Noordoost-Fryslân.

Natuur en recreatie
- Wandelroutes in Fryslân.
- Natuurbeheerplan Fryslân 2012.
- Sinds 2009 is de Provincie Fryslân weer eigenaar van de Friese Meren.
- Bond Friese VogelWachten.
- In Fryslân is het al jaren een traditie en een sport om in het voorjaar het eerste kievitsei te vinden, oftewel het 'aaisykjen'.
- De Iepenwacht Fryslân is succesvol: de laatste jaren is het percentage zieke iepen fors teruggedrongen.

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Fryslân I (online te bestellen).
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Friesland II (online te bestellen).
- Sinds 2009 is er een speciale Bosatlas van Fryslân.

Links
- Officiële site van de Provincie Fryslân.
- Stifting Afûk stelt him as doel om de kennis en it brûken fan de Fryske taal en de belangstelling foar Fryslân te befoarderjen.
- De Ried fan de Fryske Beweging (RfdFB) is de belange-organisaasje foar minsken dy’t wiis binne mei Fryslân en har ynsette foar mear romte foar it Frysk en de Fryske kultuer. De Ried is in ûnôfhinklike frijwilligersorganisaasje. It is in stifting, dêr’t in tal organisaasjes by oansletten binne.
- Visie van de Provincie op de kerntaken van de Provincie, met 4 mogelijke toekomstscneario's.
- Stg. Doarpswurk is een onafhankelijke organisatie die zich richt op het instandhouden en stimuleren van de sociale samenhang en de leefbaarheid van het Friese platteland. Dorpsbelangen en dorpshuizen spelen daarin de hoofdrol.
- Op de site Hallo Fryslân vindt u o.a. een Fries woordenboek, waarbij u woorden van Nederlands naar Fries kunt vertalen en andersom. O.a. handig als u wilt oefenen voor het Grut Frysk Diktee (jaarlijks in april).
- Fryslân op Maat 2007 (CBS) (pdf).
- Opwaardering N381 Zuidoost-Fryslân.
- Atelier Fryslân, Werkplaats voor Ruimtelijke Kwaliteit.
- Herindelingsplannen.
- Leefbaarheidsonderzoek steden, dorpen, wijken en buurten in Fryslân (2009) (pdf).
- Provinciaal rapport over de gevolgen van bevolkingskrimp en -groei in de komende decennia (jan. 2010) (pdf).