Bavel

Status
- Bavel is een dorp in de gemeente Breda. T/m 1941 gemeente Ginneken en Bavel. In 1942 over naar gemeente Nieuw-Ginneken, in 1997 over naar gemeente Breda.
- In 1942 is een deel van het buitengebied rond Bavel, met name het Bavelsbroek (dat is de huidige wijk IJpelaar) en de buurtschap Heusdenhout, al naar Breda overgegaan.
- Per 1 januari 1997 is een ander gedeelte van de buitengebieden rond Bavel, namelijk het gebied Z van de A58, gelegen rond de wegen De Aard, De Leeuwerik en Gilzeweg, overgegaan naar de nieuwe gemeente Alphen-Chaam. Aanvankelijk zou dit gedeelte, samen met het onder Ulvenhout gelegen gedeelte Z van de A58, Geersbroek gaan heten. De bevolking was het hier niet mee eens. Het is uiteindelijk ‘Bavel/Alphen-Chaam’ geworden (in het postcodeboek ‘Bavel ac’). Zie voor deze ‘affaire’ verder onder Ulvenhout AC.
- Onder het dorp Bavel vallen ook de buurtschappen Lage Aard, Bolberg, Eikberg, Lijndonk, Roosberg en Tervoort.

Naam
Naamsverklaringen
- Waarschijnlijk lo ‘bos’ van de persoon Bavo. Het voorkomen van deze naam kan samenhangen met de verering van de Heilige Bavo (gestorven 653), mogelijk als kerkpatroon. (1)
- Een andere visie vinden we in (826): “De naam Bavel wordt verklaard als ‘het bos van Bavo’. Maar wie is Bavo? Vrome zielen zien er graag niemand minder in dan de Gentse Sint Baaf, u weet wel, van die beroemde abdij daar. De archieven van die abdij zijn goed bewaard en heel precies uitgeplozen, maar dat leverde helemaal niets op dat naar Bavel verwijst. De heilige Bavo was in onze streken bij de bevolking wel bekend. Op zijn feestdag moest men vaak wat penningen aan de rentmeester van de Heer van Breda betalen. Dat oude gebruik kwam in veel dorpen voor en had niet speciaal met het dorp Bavel te maken.
Nu ligt er in het Belgische Rijkevorsel ook een gehucht dat Bavel heet. Misschien biedt dat nieuwe gezichtspunten? Het Rijkevorselse gehucht is ontstaan doordat bij de boerderij van de rijkste boer uit de 15e eeuw wat knechtenvolk ging wonen. Wie was die rijke boer die veruit de meeste belasting betaalde uit de hele omgeving? Precies, ene Jan van Bavel! Of lezen we in de stukken misschien Van Bouwel? Mogelijk is het een gemigreerde zoon uit ons Brabantse Bavel geweest die het daar bij de zuiderburen goed deed? Hoe dan ook, dat helpt nog niet om de naam Bavel te verklaren. Voorlopig moeten we het er maar op houden dat het bos en dus het dorp, is genoemd naar een vroegere boer Bavo”.
In (102, nr. 127, 1999) concludeert Leenders: “Het ziet er gezien de late datering (van de Rijkevorselse Van Bavel, red.) dus naar uit dat wij hier eerder met een geslaagde emigrant uit ‘ons’ Bavel te doen hebben, dan met een omgekeerde relatie. Wij concluderen dus dat redenaties via Rijsbergen, Oud-Turnhout en Rijkevorsel voor Bavel geen aanwijzingen kunnen opleveren voor een hoog- of vroegmiddeleeuwse oorsprong. (…) Over het legendarische Strijen zullen wij maar helemaal zwijgen.” Toch vindt hij wel een aanknopingspunt voor een mogelijk hoge ouderdom van Bavel: “Opvallend is ook dat de naam ‘Bavel’, afgezien van de Bavelse Akker, niet echt kleeft aan een van de gehuchten. Dat de nederzetting bij de huidige kerk Bavel genoemd werd, is mooi, maar daar stond pas vanaf 1488 een kerk en Bavel is zeker twee eeuwen ouder. Bavel is dus echt de naam van een parochie of een dorpsgemeenschap, niet van een specifieke nederzetting. Dat is een fenomeen dat wederom eerder bij oudere dorpen hoort, dan bij dorpen uit de expansieve periode (waarmee hier de periode 1245-1350 wordt bedoeld, red.).”
- En (89) stelt: “Bavel zal betekenen: het Lo van Bavo. Mogelijk had de abdij van Sint Baafs te Gent hier oude bezittingen, hoewel er in het archief van de abdij geen sporen van zijn nagelaten. Nu kunnen bezittingen van abdijen wel eens spoorloos verdwijnen, speciaal als ze op grote afstand van de abdij lagen. Zo bezat de Sint Baafsabdij vóór de 11e eeuw te Kraainem een domein, waarvan in latere bronnen geen spoor meer is terug te vinden. Lobbes had evenzo in de 9e eeuw bezittingen te Amelgem, van welk bezit later nooit meer iets vernomen wordt. Te Rijsbergen en Zundert bezat Sint Baafs, via haar uithof Sombeke, nog in de 13e eeuw cijnsen en het recht van de gist (gastrecht, jus hospitii), dat is het recht om met een gezelschap plus honden, valken et cetera te verblijven op kosten van de cijns- of leenman. In Rijsbergen*1 is de kerk gewijd aan Sint Bavo en de abdij had daar het patronaatsrecht”
*1 Zie verder aldaar.

Ligging
Bavel ligt ZO van Breda, O van de A27 en voor een klein deel W ervan (met name Klein Wolfslaar en de nieuwe wijk Nieuw Wolfslaar die parallel langs de A27 ligt).

Statistische gegevens
- In 1840 had het dorp Bavel 29 huizen met 188 inwoners, inclusief de bijbehorende buurtschappen (Eikberg, Lijndonk, Langen Aart, Tervoort, IJpelaarseinde, Bolwerk, Leeuwerik, Kerkeinde en Roosberg) 800 inwoners.
- Tegenwoordig heeft Bavel ca. 2.500 huizen en ca. 6.000 inwoners.

Geschiedenis
Bavel wordt voor het eerst vermeld in een akte van de parochie Gilze en de Abdij van Thorn uit 1299, waarin de verdeling van de inkomsten uit de parochie Gilze wordt geregeld. In die akte is sprake van heffing van tienden uit een aantal omliggende plaatsen, waaronder Bavel. In 1999 is dan ook het 700-jarig bestaan gevierd, dat wil zeggen het feit dat de naam voor het eerst in 1299 in de annalen voorkwam. In 1265 is een soortgelijk document opgesteld, maar daar kwam de naam Bavel nog niet in voor. Ergens tussen die twee jaren moet de nederzetting dus ontstaan zijn. Bavel is een voormalige heerlijkheid, die later in bezit is gekomen van de Heren van Breda. De zelfstandige parochie Bavel is in 1317 ontstaan, gesticht vanuit de oude kerk van Gilze. Een zelfstandige gemeente is Bavel nooit geworden. Vóór 1800 hoorde Bavel onder de schepenbank van ‘Ginneken en Bavel’, nadien werd het onderdeel van de gelijknamige gemeente.

K. Leenders concludeert in (102, nr. 127, 1999) overigens dat Bavel mogelijk veel ouder is dan de vroegste schriftelijke vermelding doet vermoeden, omdat er in de vroege Middeleeuwen plaatselijk wel degelijk goede vestigingsomstandigheden waren, analyses van bodemkaarten en archeologische modellen in ogenschouw nemend. “Dat er niets gevonden is (de archeologische vondsten in de omgeving zijn mager, red.) lijkt er dus eerder op te wijzen dat er nooit systematisch opgelet is, bijvoorbeeld bij de aanleg van de autowegen en de woonwijken rond Bavel en in Heusdenhout. Het is een euvel waaraan grote delen van westelijk Noord-Brabant lijden.”

In (826) onthult hij: “Bavel beslaat een uitgestrekt gebied tussen Breda en Gilze, tussen Dorst (dat tot Oosterhout behoort) en Geersbroek (dat onder de huidige gemeente Alphen-Chaam valt, red.). Voor zover we weten, is er nooit een echte dorpskern geweest. Bavel is een typisch voorbeeld van een gehuchtenzwerm, waarvan de bewoners samen een dorpsgemeenschap vormden. Dat patroon was heel algemeen op de Brabantse zandgronden. De mensen van Bavel woonden in gehuchten als Kerkeind, Tervoort, Lijndonk, Lage Aard, Bolberg, Eikberg, IJpelaar, IJpelaarseind en bij de kerk. Bijna al die gehuchten bestonden uit een zwerm boerderijen en huizen zonder een echte aaneengesloten concentratie van woningen. Dit nederzettingspatroon, dat Bavel nog tot 1960 kenmerkte, wordt ook wel de ‘nevelvleknederzetting’ genoemd.

(…) De gehuchten die samen het dorp Bavel gevormd hebben, liggen op ruggen tussen de beken en op hoogten die hier meestal berg of donk genoemd worden. De slecht ontwaterde stroken grond tussen die ruggen waren vaak moerassig. Binnen de gehuchtenring Kerkeind, Kerk, Bolberg en Tervoort lag het lege gebied De Beemd ingesloten.

(…) Al vóór 1669 werd een groot deel van Bavel ontgonnen. De meeste akkerpercelen zijn tot 1900 door levende hagen omgeven gebleven. In het grasland overheersten de sloten. Bij de huidige kerk van Bavel lag een kleine open akker. Misschien dat we daar dan toch het eerste begin van Bavel moeten zoeken. Langs de oostgrens moet er in die tijd een zone met heide gelegen hebben. In de jaren 1551 tot 1564 was hier een brede strook heide beplant met bos. Boeren-pioniers stichtten op de resterende heidegronden hoeven zoals de Leeuwerik (dat thans onder `Bavel gem. Alphen-Chaam` valt, red.). Een oudere heidehoeve is de Woestenbergse Hoef, nu de Mariahoeve. Op de heide lag, net over de grens met Gilze, de Gilze Wouwer. Daar was al eerder een deel van het beekdal afgedamd, zodat er een reeks visvijvers ontstond. Hier haalde de Heer van Breda in de Middeleeuwen zijn maaltje vis vandaan. Het oude cultuurland van Bavel was ruim en aaneengesloten.

(…) De ‘hoofdnederzettingen’ van Bavel lagen in de 19e eeuw bij de kerk en bij de plek waar de eerste kerk gestaan moet hebben. Ze telden respectievelijk twaalf en acht huizen en hoeven. Veel stelde dat dus niet voor. Tegen 1970 was die straat veel dichter bebouwd geraakt (thans zeventig huisnummers). Veel was het nog steeds niet. Pas nadien zijn er echt woonwijken bijgebouwd en kreeg Bavel-centrum het karakter van een fors dorp.”

In ‘Brieven van Paulus’ nr. 127, december 1999, pag. 71-100*, beschouwt K.A.H.W. Leenders kritisch al het eerder over Bavel geschrevene en toetst dat aan diverse inmiddels verworven nieuwe inzichten omtrent de ontstaansgeschiedenis en de ontwikkeling van de parochie Bavel (de huidige kern Bavel met de omliggende bijbehorende buurtschappen). Het beschrijft systematisch de aspecten fysische geografie, archeologie, naamkunde, oudste oorkonden en andere archivalia, nederzettingsstructuur en de oude en nieuwe inzichten omtrent het ontstaan van Bavel.
* Uitg. heemkundekring Paulus van Daesdonck.

Recente ontwikkelingen
Leenders stelt aan het slot van het artikel in (102, nr. 127, 1999): “Na 1900 zijn de laatste stukjes hei opgeruimd en zijn ook de bossen die ooit als heideontginning gesticht waren, nogmaals ontgonnen, nu tot landbouwgrond. Na 1900 verdwenen ook veel van de heggen en heiningen die het oude cultuurland compartimenteerden. Na 1960 kwamen de moderne ontwikkelingen snel op Bavel af: bouw van woonwijken voor Breda of Bavel zelf, aanleg van alles doorsnijdende autowegen en van een almaar groeiende vuilstortberg*1, die het laagste punt van Bavel omvormde tot het hoogste. Bavel kwam voor de tweede maal in een expansieve periode terecht: de slag van boerendorp naar opname in de Brabantse stedenband.”

Woningbouw
Bavel is, evenals Teteringen, één van de uitbreidingslocaties van Breda wat betreft woningbouw. De stad ‘omarmt’ Bavel tot 2005 met 1.250 nieuwe woningen, later (tot 2030) komen er nog eens tussen de 2.750 en 3.750 woningen bij. Het gebied, gelegen tussen de A27 (Breda-Utrecht), A58 (Breda-Tilburg), Tilburgseweg en de oostelijke gemeentegrens van Breda, krijgt een mix van woningen, bedrijven (tot 600 hectare) en natuur (onder meer 100 hectare bos). Uiteraard vrezen de inwoners van Bavel door deze grootschalige woningbouw hun identiteit kwijt te raken. Breda denkt dat dat wel meevalt en verwijst daarbij naar de nabije voorbeelden Princenhage en Ginneken, die reeds in de jaren veertig bij Breda werden getrokken en nog steeds een eigen identiteit hebben en die zich nog steeds als `dorp in de stad` beschouwen.
*1 Zie verder bij Tervoort.

Beperkte woningbouw en bedrijventerrein in Bavel
38 hectare bedrijventerrein, 10 hectare woonwerkgebied en 100 woningen voor Bavel Zuid, waarvan ongeveer 60 woningen voor Eikberg en ongeveer 40 woningen voor Roosberg. Dat zijn de bouwstenen voor de ruimtelijke ontwikkeling van Bavel tot 2020. De Bavelse Berg is anno 2011 nog in beeld als evenemententerrein met 8 hectare bedrijventerrein. Het staat echter nog niet vast dat deze locatie ook daadwerkelijk wordt ontwikkeld. Besluitvorming daarover wordt verwacht in de zomer van 2011. Mocht besloten worden de Bavelse Berg niet te ontwikkelen, dan gaat dit scenario uit van een bedrijventerrein van 26 hectare op die locatie.

Integraal Dorpsontwikkelingsplan
De maatschappelijke voorzieningen in Bavel zijn met de komst van de bewoners van de wijk Nieuw Wolfslaar de afgelopen jaren flink onder druk komen staan. De Dorpsraad heeft het college eerder voorgesteld om met een visie te komen op de voorzieningen in het dorp. Het college heeft nu besloten om een Integraal Dorpsontwikkelingsplan (iDOP) op te stellen, dat uitsluitsel moet geven over het niveau aan voorzieningen dat nodig is om het dorp leefbaar te houden. Het iDOP wordt vervolgens uitgewerkt tot een concreet programma met acties die de komende jaren kunnen worden opgepakt. (bron: gemeente Breda, 6-6-2011)

Bezienswaardigheden
- Kerk Maria Hemelvaart.
- Voormalige pastorie.
- Voormalig franciscanessenklooster.
- Bergkorenmolen De Hoop.
- Het pand aan de Kloosterstraat 57 (voorheen Bolbergseweg 2) dateert uit omstreeks 1872.

Jaarlijkse evenementen
- Het dorpsfeest Bavel Anno (weekend eind juni) omvat onder meer een braderie en optredens van tal van Bavelse kapellen en orkesten. Het is een echt dorpsfeest waarbij vrijwel iedere Bavelaar aanwezig is.
- De kermis begint op de zaterdag in het weekend na 21 september en duurt 4 dagen.

Natuur en recreatie
- Markt: op het Jacq van Gilsplein, donderdag 9-12 uur.
- Koopavond: vrijdag.

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Bavel (online te bestellen).

Links
- Heemkundekring Paulus van Daesdonck houdt zich bezig met de geschiedenis van o.a. Bavel.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)