Rijsbergen

Status
- Rijsbergen is een dorp in de provincie Noord-Brabant, in de streek Baronie en Markiezaat, gemeente Zundert. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1996. Een klein deel van de gemeente Rijsbergen is overgegaan naar de gemeente Breda. Dat betrof de buurtschap Diunt en het industrieterrein Hazeldonk*.
* Zie verder aldaar.
- Wapen van de voormalige gemeente Rijsbergen.
- Onder het dorp Rijsbergen vallen ook de buurtschappen Breedschot, Hazeldonk, Hellegat, Kaarschot, Oekel en Klein Oekel, Zwart Moerken, Tiggelt en Tiggeltseberg.

Naam
Oudere schrijfwijzen
1159 Riseberga, 1313 Riisberghe, 1326 Riisberghen.
Naamsverklaring
Samenstelling van rise ‘rijshout’ en berga ‘berg, heuvel’. (1)
Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet Rijsbergen Aopelaand. Carnavalsvereniging De Aopelaanders.

Ligging
- Rijsbergen ligt 5 km NO van Zundert, aan de N263 Breda-Zundert.
- Rijsbergen grenst door een grenscorrectie sinds 2012 weer aan België. In 1997 verloor het dorp haar grensstatus door aanleg van de HSL en gemeentelijke herindelingen / grenscorrecties tussen Breda en Zundert. Voor nadere informatie zie het filmpje onder de link en het artikel over de grenscorrectie Zundert-Breda in BN/De Stem.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Rijsbergen 264 huizen met 1.568 inwoners, verdeeld in dorp Rijsbergen 108/595 en de buurtschappen Tiggelt 64/375, Caarschot 25/151, Breedschot 11/87, Groot-Oekel 21/152, Klein-Oekel 13/77 en Hazeldonk 22/131. Het CBS-gemeentenummer was 0841.
- Tegenwoordig heeft Rijsbergen ca. 2.500 woningen met ca. 6.000 inwoners.

Geschiedenis
“Lange tijd is een oorkonde van het jaar 965 op Rijsbergen van toepassing verklaard. Die akte spreekt over de ‘villa Risbecha in de gouw van Taxandria’. Elders is hier uitvoerig op ingegaan*1 en vastgesteld, dat deze tekst niet op Rijsbergen slaat doch op een geheel andere plaats. Vervallen moet derhalve de conclusie, dat het dorp en de kerk reeds tegen het midden van de 10e eeuw bestonden.

De parochie Rijsbergen is vermoedelijk een van de oudste kerken van het Land van Breda. Deze stelling, indertijd door pastoor Juten neergeschreven, kan volledig beaamd worden, al moet bij een van zijn voornaamste argumenten een ernstig voorbehoud worden gemaakt. Hij meende, dat de tempel van Sandraudiga, in 1812 onder Tichelt gevonden, zeer goed door de eerste christenen in gebruik kan zijn genomen, en dat daarna de kerk verplaatst werd naar het huidige centrum van het dorp. Deze veronderstelling, want meer is het niet, moet ons doen huiveren, niet alleen om de aangenomen verplaatsing van de kerk (voorheen toch geen kleine zaak), maar voornamelijk omdat zij al te gemakkelijk zonder een enkele aanduiding verband zoekt tussen twee feiten, die vele eeuwen uit elkander liggen. Het gaat niet aan een tempeltje uit de 2e of 3e eeuw als voorloper te beschouwen van een kerk, welker bestaan eerst in de 12e eeuw kan blijken. Overigens mag aan dat Romeins of inheems heiligdom geen overdreven betekenis worden toegekend. Wellicht is het opgericht door passerende vereerders van de godin, wat niet in tegenspraak is met het opschrift en wat gebruikelijk was, en wijst het derhalve niet op een intensieve bewoning van de streek in die periode. In de omgeving zijn wel vondsten gedaan uit de Romeinse periode, doch deze zijn dun gespreid.

De naam Rijsbergen komt voor het eerst voor in twee oorkonden van het jaar 1159 (Oorkonden Tongerloo, nrs. 11 en 12). De akten bevatten de vermelding, dat Werner van Rijsbergen zijn eigendom te Esschen geschonken had aan de abdij van Tongerloo, wat door de bisschop van Luik en de hertog van Brabant werd goedgekeurd; vandaar de twee oorkonden over deze zaak. Dat de edelman zich ‘van Rijsbergen’ noemde, kan betekenen dat deze plaats zijn eigen goed was, doch noodzakelijk is dit niet. Wel mag men eruit afleiden, dat Rijsbergen al een plaats van enige ontwikkeling was, waar vrijwel zeker een nederzetting van mensen bestond. Het was in die tijd geheel normaal, dat op de plaatsen, waar enige concentratie van bewoning ontstond, meteen of kort daarna een kerk en een parochie werden gesticht, daar dit meestal van het begin af aan bij nieuwe vestigingen de opzet was. Rijsbergen zal in dit opzicht geen uitzondering zijn geweest tussen de andere plaatsen van de streek, die alle omstreeks dezelfde tijd opkomen en dan voor het eerst in de geschreven stukken worden genoemd. Het totaal der feiten wijst sterker op bewuste nieuwe vestigingen dan op een uitbreiding van een reeds aanwezige bewoning. Waarschijnlijk is dan ook, dat de parochie al in 1159 bestond, ofschoon de archiefstukken geen rechtstreeks bewijs hiervoor bevatten.

Rijsbergen heeft vermoedelijk van het begin af aan deel uitgemaakt van het Land van Breda, ofschoon men zich door het voorkomen van Werner van Rijsbergen in 1159 en de hertogelijke enclaves in het midden van het dorp kan indenken, dat de graven van Nassau als Heren van Breda ook hier, zoals in andere aantoonbare gevallen, de grondheerlijkheid en de daarvan afgeleide rechten pas in een later stadium verworven hebben.

Een veel verbreid misverstand ziet Rijsbergen voor een afzonderlijke heerlijkheid aan. In de oude zowel als in de jongere beleningsbrieven der Heren van Breda wordt enkel van het Land van Breda gesproken, dat één leen was. Na de verpanding van de hertogelijke enclaves aan de Heer van Breda worden deze soms met hun naam in de leenbrieven opgesomd; zelfs in die gevallen is Rijsbergen niet genoemd. Of deze door de hertogelijke kanselarij als afzonderlijke lenen zijn beschouwd, doet in feite niet veel terzake, daar de Heer van Breda ze niet als zodanig beschouwde, doch alleen als een uitbreiding en afronding van zijn heerlijkheid. Zelfs als de rentmeesters van Nassau en Oranje de inkomsten en uitgaven voor de onderscheiden plaatsen afzonderlijk administreerden, een zuiver boekhoudkundige zaak, dan betekent dit geenszins dat zij aan afzonderlijke heerlijkheden dachten. In elk geval hebben zij Rijsbergen, Klein Zundert en Zundert altijd onder de ene noemer van ‘Zundert-Nassau’ gebracht” (42).

“De kerk staat merkwaardigerwijs aan de buitenzijde van Rijsbergen aan de Sint Bavostraat. Waarschijnlijk is de kerk gebouwd in een van de boerderijgehuchten die later aaneengegroeid zijn tot de grotere nederzetting Rijsbergen. Een ander bewijs dat Rijsbergen oorspronkelijk uit meer dan één buurtschap bestond, bevindt zich in de hoofdstraat. Deze straat kent twee verbredingen (brinken) waar ooit het vee bijeengedreven werd” (86).

“Rijsbergen was oorspronkelijk een agrarisch dorp, gelegen in het beekdal van de Aa. Doordat het echter ook op de route lag van Breda naar Antwerpen, heeft het al vroeg een verkeersdorpontwikkeling gekend, al werd pas in 1812 een echte steenweg door het dorp heen getrokken” (14).

In 1542 is Rijsbergen door de Geldersen geplunderd en platgebrand.

*1 Publikaties ‘Nassau-Brabant’, nr. 9, pag. 20 e.v.
- Verhalen over de geschiedenis van Rijsbergen op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Recente ontwikkelingen
Dorpshart
In 2000 heeft Rijsbergen zijn dorpshart teruggekregen, met de heropening van het nieuwe plein, dat Lindekensplein is gedoopt. Die naam herinnert aan de vroegere benaming voor deze plek, ‘Achter de Lindekens’, en die linden staan er nu weer. Op het plein staat een bronzen beeld van de Rijsbergse kunstenaar Pierre van Leest. Hij heeft zich laten inspireren door de plaatselijke folklore. “Bij het Hellegat onder Rijsbergen stond vroeger ’t Oud Boomke, spookplaats van de witte wijven, juffers die er woonden. Ik ben gekomen tot de verbeelding van die drie juffers, dansend en zwevend. Met hun vage vormen roepen zij die sfeer van weleer op”, aldus Van Leest (401).

Kavelruil en herstructurering Aa of Weerijs
Ongeveer 600 eigenaren van grond in het gebied Weerijs-Zuid - het 3.100 hectare tellende buitengebied van Rijsbergen - wachten al een jaar of twintig op grondruil. Gedeputeerde Staten hebben eind 2010 het 'Inrichtingsplan Weerijs-Zuid, de juiste grond op de juiste plaats voor landbouw, natuur, recreatie, water, wonen en werken' vastgesteld. Hoofddoel van dit plan is dat de landbouwkundige structuur in het gebied verbetert. Gronden van boeren liggen nu nog behoorlijk verspreid. Herverkaveling leidt tot een betere bedrijfsvoering. Ook komt er extra ruimte voor onder meer natuur (rond Bijloop, in Breedbroeken) en recreatie. Centraal in het plangebied, van noord naar zuid, loopt de Aa of Weerijs. Die krijgt een 'natuurlijker en vriendelijker' verloop. Langs de rivier wordt een verbindingszone gecreëerd voor planten en amfibieën, een zone die natuurgebieden met elkaar verbindt. De rivier krijgt daarnaast ook een recreatieve functie. Er worden, op bepaalde stukken, fiets-, wandel- en ruiterpaden langs de Aa of Weerijs aangelegd. Er komen parkeerplaatsen en steigers voor vissers, opstapplaatsen voor kanovaarders en picknickplaatsen met zicht op de rivier. Door de aanleg van een aantal nieuwe wandelpaden wordt het in de toekomst mogelijk om meer 'ommetjes' te maken door het buitengebied van Rijsbergen. De grondruilen worden volgens planning begin 2013 uitgevoerd.

Musea
- Cultuur Historisch Centrum De Weeghreyse is het cultuurhistorisch museum voor de kernen van de gemeente Zundert.

Jaarlijkse evenementen
- Nationaal Jongerenkorenfestival (weekend begin juni).
- De Sint Bavoloop (op een zaterdag in juni) is een hardloopwedstrijd en gaat over afstanden van 500, 1.000 of 1.500 meter (kinderen), of 2.200, 4.400, 6.600 meter of 10 kilometer (volwassenen).
- De Kennedymars (op een vrijdag en zaterdag eind juni) is een tweedaagse wandeltocht met een totale lengte van 80 kilometer. Tegelijkertijd wordt er ook een tocht over 40 en 25 kilometer georganiseerd. De laatste 40 kilometer van de 80-kilometerloop alsmede de ‘losse’ 40-kilometertocht staan bekend als de Vijfdorpenloop, omdat deze alle vijf dorpen van de gemeente Zundert aandoet (Achtmaal, Klein Zundert, Rijsbergen, Wernhout en Zundert). De 40-kilometerloop is een uitstekende training voor de Nijmeegse Vierdaagse, die enkele weken later wordt gehouden. Site Kennedymars Rijsbergen.
- De Boerendag (eerste zaterdag van augustus) wordt gehouden in de buurtschap Tiggeltseberg. De dag wordt door circa 25.000 mensen bezocht. De Boerendag is in 1977 opgezet als omlijsting van de 25e Veefokdag. Toen waren er alleen een kar en een Zeeuwse knol op het parkeerterrein te zien. Nu zijn alleen al zo’n 700 vrijwilligers bij de opzet betrokken. De Boerendag is een dag voor het hele gezin. Pa gaat naar de koeien-, geiten- en schapenkeuringen, moeder neemt een kijkje bij het volksdansen en de Brabantse mutsen en poffers, terwijl de jeugd op de kermis terechtkan. Verder is er onder meer een optocht van tientallen oude boerenwagens, een tentoonstelling van oude landbouwwerktuigen en een Jaarmarkt. Site Boerendag Rijsbergen.
- Het Trekkertrek-Festival vindt plaats in de buurtschap Tiggeltseberg (weekend in september). Er komen maar liefst zo’n 150 landbouwtractoren in negen klassen en 30 specials in vijf megasportklassen aan de start. Er zijn tevens wedstrijden in de Pro-Stock klasse. Er zijn splinternieuwe tractoren bij, maar ook oldtimers uit de jaren vijftig. Site Trekkertrek Rijsbergen.
- Rijsbergse Vliegerdagen (weekend eind augustus).

Links
- Heemkundige Kring De Drie Heerlijkheden (o.a. Rijsbergen).
- Nederlands Gereformeerde Kerk Rijsbergen.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)