Willemstad

Status
- Willemstad is een stad in de provincie Noord-Brabant, in de streek Baronie en Markiezaat, gemeente Moerdijk. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1996.
- Wapen van de voormalige gemeente Willemstad.
- Onder de stad Willemstad valt ook de buurtschap Bovensluis. Onder de gemeente Willemstad viel verder nog een deel van de buurtschap Oudemolen, waar op zijn beurt het grootste deel van de buurtschap Stadse Dijk onder valt.
- Een bijzonder geval is verder Helwijk, dat geen eigen postcode en plaatsnaam heeft in het postcodeboek en voor de postadressen daarom 'in' Willemstad ligt, dus formeel een wijk is van Willemstad, terwijl het anderzijds ook als apart dorp kan worden gezien, gezien de omvang (ca. 1.000 inwoners), het een eigen bebouwde kom heeft en als 1 van de 11 kernen in de gemeente Moerdijk wordt beschouwd, waarvoor ook een Dorpsplan is gemaakt (en dat doe je in principe niet voor een 'wijk'). Een grijs-gebied-geval dus.

Naam
Inwoners
De inwoners van Willemstad heten volgens de taaldeskundigen Willemstatters. Zie bij "Toelichting" op de site van de Nederlandse Taalunie. Alleen houdt in de praktijk kennelijk bijna niemand zich aan deze regel. Wij vinden in Google namelijk de volgende aantallen voor de respectievelijke schrijfwijzen: Willemstatter 109, Willemstatters 1 (excl. de vermelding van de Taalunie zelf), Willemstadter 12.400 en Willemstadters 5.400...
Koningin Beatrix
Koningin Beatrix draagt onder meer als titel Vrouwe van Willemstad.
Oudere schrijfwijzen
Rond 1600 was het onder de bestuurders ‘bon ton’ om in het Frans te corresponderen. De toenmalige gouverneur van de vestingen Willemstad en Klundert had het in 1605 dan ook over Guillaum ville, de Franstalige benaming van Willemstad.
Naamsverklaring
Willemstad is vernoemd naar Willem I, Prins van Oranje, die op deze strategisch gelegen plaats aan de samenkomst van Haringvliet, Hollands Diep en Volkerak in 1583 een vestingstad liet aanleggen*1 en op eigen kosten versterken. Toen Willem van Oranje in 1584 overleed, is de stad door Prins Maurits naar hem vernoemd.
*1 Door Adriaan Anthonisz., onder de naam Ruigenhil.

Ligging
Willemstad ligt in het uiterste noordwesten van de streek Baronie en Markiezaat. N grenzend aan het Hollands Diep, W aan de Volkeraksluizen en de A29.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Willemstad 277 huizen met 1.960 inwoners, verdeeld in stad Willemstad 174/1.154 en buurtschap De Hel en polder Ruigenhil samen 103/806.
- In 1996, vlak voor haar opheffing, had de gemeente Willemstad 1.300 huizen met 3.400 inwoners op een oppervlakte van 2.728 hectare.
- Willemstad, dat wil zeggen de vesting met de aangrenzende wijk, heeft ca. 1.000 huizen met ca. 2.500 inwoners, waarvan de helft binnen de vesting woont. De nabijgelegen wijk (of dorp) Helwijk, die bijna 1.000 inwoners heeft, wordt - althans qua postcode - ook beschouwd als behorend tot Willemstad. In dat geval heeft Willemstad ca. 3.500 inwoners.

Geschiedenis
Willemstad is gebouwd op de oude grondslagen van het dijkdorp Ruygenhil. De vesting is in 1583 door Prins Willem I van Oranje gesticht. In 1680 zijn er plannen gesmeed om er een marinehaven te stichten, maar dat is er nooit van gekomen. De haven diende vooral voor vervoer van landbouwproducten en er was een scheepswerf (die thans een woonbestemming heeft). In de hoogtijdagen van de visserij waren er dertig geregistreerde vissersboten. Thans is het een populaire haven voor de recreatievaart. De monding van de haven was aanvankelijk een kreek, de Hoochkeetse Kreek.

In 1593 heeft Prins Maurits Brugge ontzet, met 100 schepen vanuit Willemstad via Zeeuws-Vlaanderen. In 1604 ontzette hij Oostende vanuit Willemstad, met 10.000 soldaten en 1.500 cavaleristen. De Engelsen gebruikten de haven vooral om paarden, die zij op het vasteland opkochten, naar hun geboorteland te verschepen. In 1763 trokken de Engelsen zich met 147 schepen via Willemstad terug uit Duitsland, waar zij oorlog hadden gevoerd.

In 1970 is het complete stadsdeel binnen de verdedigingswerken – dat zijn de wallen met hun prachtige meidoornhagen en de singels inclusief het schootsveld buiten de omwalling – tot beschermd stadsgezicht verklaard. Sinds die tijd wordt veel geld en moeite geïnvesteerd om de monumentale binnenstad te restaureren en te conserveren.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Willemstad, kunt u terecht bij Heemkundekring De Willemstad.
- Verhalen over de geschiedenis van Willemstad op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Recente ontwikkelingen
In 1998 is een aantal bunkers gerestaureerd, waarbij onder meer ramen en deuren zijn aangebracht. Dit gaf de gemeente en de jongeren in de stad de kans in een van de bunkers een jeugdhonk te realiseren.

In 1998 zijn ruim 200 lindebomen aangeplant op de wallen.

In 2000 en 2001 is het circa veertig kilometer lange dijkvak Willemstad-Geertruidenberg versterkt. Een uitvloeisel van het Deltaplan Grote Rivieren (1995), een plan van de regering tot versnelde verbetering van de rivierdijken in Nederland, naar aanleiding van de hoge waterstanden op de rivieren in 1993 en 1995. De nieuwe norm houdt rekening met een overstromingsfrequentie van eens in de 2.000 jaar. Handhaving van de zogeheten Landschappelijke, Natuur- en Cultuurhistorische (LNC-) waarden staat bij de dijkverbeteringsprojecten hoog in het vaandel. ‘Jonge monumenten’, zoals de tankval bij Schuddebeurs en de De Muralt-muren bij Willemstad, bleven dan ook intact. Ook aan natuurbehoud levert het Hoogheemraadschap zijn bijdrage. Voordat de oude kleibedekking van de dijken werd afgegraven, is namelijk eerst de bovenste laag teelaarde met de daarin aanwezige vegetatie apart gezet. Na aanpassing van de dijk is deze laag teruggeplaatst, zodat een rijke begroeiing gewaarborgd blijft. Bovendien draagt dat bij aan de veiligheid van de dijken. Want hoe groter de diversiteit aan grassoorten en kruiden, des te steviger en veiliger de dijkbedekking (65).

- Reconstructie Havenfront Willemstad.

Bezienswaardigheden
- Willemstad heeft 67 rijksmonumenten.
- Beschermd stadsgezicht en vestingwerken.
- Mauritshof met toeristenbureau en Heemkundemuseum.
- NH koepelkerk met kerkhof.
- Het protestantse kerkje achter de Voorstraat wordt in 2011 verbouwd tot multifunctioneel centrum.
- RK kerk uit 1875.
- d'Orangemolen.
- Arsenaal en Wachthuis.
- Raadhuisstraat 2 (voormalig gemeentehuis).
- Vuurtorentje.
- Belgische Erebegraafplaats.
- Fort De Hel.

Musea
- Heemkundezolder.

Jaarlijkse evenementen
- Jazzfestival Willemstad Jazz 4-good (juni). De naam van het festival refereert aan het feit dat de opbrengsten naar een goed doel gaan.
- Nacht van de Poëzie op Fort De Hel (eind augustus). Fortbewoner en kunstenaar Frank Kastelein ontwerpt hiervoor de decors. Het festival heeft een bijzondere sfeer, onder meer omdat het ’s nachts bij een kampvuur plaatsvindt. De dichters zijn er bijzonder over te spreken: “Dit is één van de weinige festivals waar wij uit het hoofd moeten voordragen. Je krijgt om het kampvuur een veel betere band met het publiek dan wanneer je op een podium staat. Hier ruik je de sfeer. Je bent een met de elementen”, aldus dichter Joz Knoop (744). Nadere informatie op de informatiepagina van festival Nacht van de Poëzie.
- Tijdens Maritiem Willemstad, hét evenement voor oude bedrijfsvaartuigen (3e weekend in september in de even jaren, in de oneven jaren is het in 's-Hertogenbosch) kunt u zo’n 70 nostalgische schepen bewonderen. Wie er komen opdagen is altijd een verrassing: het kan bijvoorbeeld gaan om botters, sleepboten, Westlandse fruitschepen, schokkers, skûtsjes, Westlanders, ponen, Lemster aken of Friese garnalenvissers. Verder zijn er diverse exposities, een markt van oude ambachten en live muziek. Voor het publiek is de zondag de mooiste dag. Nadere informatie vindt u op de site van Maritiem Willemstad.

Natuur en recreatie
- Wandelroute 'Tussen vesting en fort'.
- Markt aan de Voorstraat, maandags van 12.30-16.30 uur.
- Ieder weekeinde is Willemstad een voetgangersparadijs. Dan worden namelijk met een druk op de knop de beide toegangspoorten met blokken in het wegdek afgesloten.
- Openluchtzwembad Willemstad (Grintweg 1. Tel. 0168-472758) is geopend van mei t/m begin september.
- Natuurgebied Vlaakenhoek.

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Willemstad (online te bestellen).

Links
- Stadsraad Hart voor Willemstad.
- Stadsplan Willemstad.