Moerdijk

Status
- Moerdijk is een dorp en gemeente in de provincie Noord-Brabant, in de streek Baronie en Markiezaat.
- Wapen van de gemeente Moerdijk.
- De gemeente Moerdijk is in 1997 (zij het aanvankelijk onder de naam Zevenbergen) ontstaan uit samenvoeging van de gemeenten Fijnaart en Heijningen, Klundert, Standdaarbuiten, Willemstad en Zevenbergen.
- Het dorp Moerdijk viel t/m 1996 gedeeltelijk onder de gemeente Klundert, gedeeltelijk onder de gemeente Hooge en Lage Zwaluwe. De gemeentenaam is op 1 april 1998 ontstaan uit een definitieve vaststelling van de naam van de herindelingsgemeente Zevenbergen*.
* Zie verder aldaar.
- Onder het dorp Moerdijk vallen ook de buurtschappen Hoekske, Lochtenburg en Roodevaart.
- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Moerdijk.

‘Steden’ in de gemeente Moerdijk
In 1998 heeft streekarchivaris R. Jacobs op verzoek van het gemeentebestuur een notitie geschreven over de begrippen ‘stad’ en ‘stadsrechten’, omdat daar blijkbaar verwarring over bestond in relatie tot de in Moerdijk gelegen kernen Zevenbergen, Klundert en Willemstad, die doorgaans als ‘stad’ door het leven gaan, maar tevens als plattelandskern gezien kunnen worden. Jacobs stelt onder meer het volgende. Het staatsrechtelijk begrip ‘stad’ stamt uit de Middeleeuwen, toen bepaalde bevolkingsconcentraties zich duidelijker gingen profileren ten opzichte van het platteland. Bestuur en rechtspraak ontwikkelden zich in de ‘steden’ tot volwaardige instituten. Wanneer een kern precies stadsrechten heeft gekregen is niet altijd duidelijk. Dat blijkt vaak uit privileges, rechten en plichten waarvan in oude stukken sprake is. Zo is pas in 1427 duidelijk sprake van de stadsrechten van Zevenbergen. Het instituut ‘stad’ blijft tot de komst van de Fransen in 1795. De Fransen schaften alle rechten en privileges af en voerden het begrip ‘gemeente’ in. Na de bezetting is in 1814 een nieuwe Grondwet geschreven die het onderscheid weer wel maakte. Alleen Willemstad werd nog stad genoemd. Zevenbergen en Klundert behoorden tot het platteland. Bij de herziening van de Grondwet in 1848 verdween het onderscheid weer. Het is daarna nooit meer ingevoerd. De wet sprak en spreekt alleen nog maar van ‘gemeenten’. Het huidige begrip ‘stad’ heeft geen enkele staatsrechtelijke betekenis meer. Het is een aanduiding van een historische stad die voor 1795 een regionale functie had. De notitie concludeert dat de steden zoals Willemstad, Klundert en Zevenbergen, die ooit als zodanig zijn erkend, zich desgewenst nog steeds ‘stad’ mogen blijven noemen (311).

Naam
Naamgeving gemeente
- Aanvankelijk heette de gemeente Zevenbergen (zijnde de grootste kern
in de gemeente), maar men besloot per 1-4-1998 de naam van de gemeente
te wijzigen in Moerdijk. Uit p.r. oogpunt gezien was dat slim; immers
vrijwel iedere Nederlander heeft weleens gehoord van het
Industrieterrein Moerdijk, de Moerdijkbruggen over het Hollands Diep
die Zuid-Holland en Noord-Brabant hier met elkaar verbinden, en het
gezegde "hij komt van boven c.q. beneden de Moerdijk". Op de
plattegrond zoals deze nu ingesteld staat, ziet u precies de hele
gemeente Moerdijk.
- De nieuwe gemeentenaam is een gezamenlijk voorstel geweest van de
heemkundekringen uit de voormalige gemeenten. Argumenten voor de naam
waren; in de hele Westhoek waaronder alle vijf de voormalige gemeenten
vallen, is in het verleden aan ‘moerdijken’ en ‘moernering’ gedaan. De
Moerdijkbruggen genieten landelijke bekendheid vanwege het belang in de
noord-zuidverbinding. In het spraakgebruik heeft men het nog steeds
over ‘die komt van boven of onder de Moerdijk’. Het politieteam werd al
Moerdijk genoemd, evenals het havenschap. De naam zou dus direct tot
een grote landelijke naamsbekendheid leiden. Andere ideeën die zijn
aangedragen, waren Groot-Zevenbergen, Niervaert, Nieuwervaert, Hollands
Diep, Zwingelspaan, Tonnekreek, Ruigenhil, Prinsenland, Valkenberg,
Overdraghe, Oranjestede en Nassaustad.
- De gemeente heeft in 1997 ook nog even Groot-Heijningen geheten,
althans op de wagens van de firma Noviplast uit Klundert. Dat was een geintje van directeur Jan de Wit, een geboren en getogen Heijninger. De letters zijn erop gebleven totdat de gemeenteraad
de nieuwe naam definitief had vastgesteld.
- Er zijn plannen geweest het dorp ‘Moerdijk-dorp’ te noemen, ter
onderscheiding van de gemeentenaam. Dit heeft geen doorgang gevonden.
- In 1997 heeft er bij het dorp Moerdijk een plaatsnaambord
‘Groot-Moerdijk’ gestaan, als suggestie van het dorp voor een nieuwe
gemeentenaam.
- In april 1998 is er trouwens nog wel even van mogelijke verwarring
sprake geweest bij niet-ingewijden in de materie. Rond die tijd stonden
er bij Moerdijk nog de oude borden ‘Moerdijk, gemeente Klundert’ en bij
Klundert stonden al de nieuwe borden ‘Klundert, gemeente Moerdijk’…
Naamsverklaring
Moerdijk = een moer aan een dijk. Moer is moeras, slijkerige grond waarin veel veen voorkomt. In Zeeland en Noordwest-Brabant werden ook vóór 1421 (de grote Sint Elisabethsvloed) grote delen van de bodem bij vloed overstroomd door zeewater, dus tweemaal per dag. Die grond bevatte dus ook veel zout. Er werd daarom zout en turf uit gewonnen en dikwijls werd er een dijkje gelegd, om makkelijker en veiliger het werk te kunnen doen. Dat was dan een moerdijk. En het werk dat de mensen er deden werd moor-dicken genoemd.

Ligging
Moerdijk ligt in het puntje van Noordwest-Brabant, N grenzend aan het Hollands Diep. De Oude en de Nieuwe Moerdijkpolder liggen Z van Moerdijk, respectievelijk N (O en W van de spoorlijn) en W van station Lage Zwaluwe.

Statistische gegevens
- In 1840 had het dorp Moerdijk 69 huizen met 447 inwoners, verdeeld in 40/280 onder de gemeente Klundert en 29/167 onder de gemeente Hooge en Lage Zwaluwe.
- De gemeente Moerdijk heeft ca. 16.000 huizen met ca.37.000 inwoners.
- Het dorp Moerdijk heeft thans ca. 500 huizen met ca. 1.300 inwoners.

Geschiedenis
Uit oude documenten blijkt dat Moerdijk reeds in 967 bestond, zij het onder de naam Sprangblok. Moerdijk was reeds vóór de grote vloed van 1380 bedijkt. Voor de grote Sint Elisabethsvloed van 1421, die onder meer leidde tot het ontstaan van de Biesbosch, hoorde Moerdijk tot het graafschap Strijen. Dat lag W van de Donge tot over het Hollands Diep, dat toen nog niet bestond maar dat van de Sint Elisabethsvloed is overgebleven. Een deel van Strijen werd in 1361 afgescheiden als de heerlijkheid Niervaart. De grens daarvan is nog altijd de scheiding tussen de voormalige gemeenten Zwaluwe en Klundert (dat vroeger Niervaart heette). De naam Moerdijk herinnert aan het feit dat het gebied vroeger in een veenstreek lag. Het veen werd overigens niet alleen als brandstof gebruikt, maar er werd ook zout uit gewonnen. Het veen was namelijk zouthoudend vanwege de ligging aan zeewater. Door regelmatige overstromingen bleef er zout water achter, dat in het moer trok. Het zout werd gewonnen door de as van het verbrande veen met zeewater te vermengen en weer in te dampen. De overstromingen in de 15e eeuw maakten een einde aan de zoutwinning, omdat het gebied daardoor met een dikke laag klei werd overdekt.

Tot de opening van de Moerdijk(verkeers)brug in 1936 was de haven van Moerdijk, die in 1858 is aangelegd, een van de belangrijkste schakels tussen Noord- en Zuid-Nederland. Er liep een Postbaan van Antwerpen naar Moerdijk en van Breda naar Moerdijk. Van hieruit voeren sinds 1928, toen de Staat de veerdienst overnam, de voor die tijd moderne veerboten ‘Moerdijk’, ‘Willemsdorp’ en ‘Dordrecht’ heen en weer over het Hollands Diep. Veerboten waren er trouwens al veel eerder, zeker al sinds begin 18e eeuw. Het eerste officiële veer kwam in 1821 in gebruik, vanaf 1822 was dat een stoompont, de Schollevaer. Aanvankelijk bestond Moerdijk uit niet veel meer dan een veer- en een posthuis. De opening van de verkeersbrug was de doodsteek voor de haven, omdat nu ook de automobilisten in het vervolg Moerdijk meden. In 1978 kwam er op de oude pijlers een nieuwe brug (die werd vergroot en vernieuwd met negen brugdelen van elk honderd meter lengte). De oude brug is naar Keizersveer (bij Raamsdonk) gevaren. In 1999 is de brug voor circa £ 14 miljoen opgeknapt (onder meer zijn de lassen vernieuwd en is er een nieuwe asfaltlaag aangebracht). Verwacht wordt dat de brug, met vanaf nu elke tien jaar een ‘grote onderhoudsbeurt’, nog mee kan tot circa 2025. De Moerdijkbrug is de drukste van het land met per dag 120.000 passages van motorvoertuigen, waarvan een kwart vrachtverkeer (ter vergelijking; de Van Brienenoordbrug in Rotterdam ‘scoort’ er 30.000).

Vlakbij de westelijke kade, ongeveer op de plek waar nu het kerkhof ligt, stond begin deze eeuw een stationnetje. Dit was het eindpunt van de Grand National Belge, het Belgische spoorlijntje uit Antwerpen dat in 1845 werd aangelegd. Die westelijke kade van de haven heet nog steeds Den Bels. De opening van de spoorbrug in 1872, waarover de Hollandsche IJzeren Spoorweg liep die Moerdijk links liet liggen, leidde in 1879 tot het verdwijnen van de Grand National Belge (en aanvankelijk ook tot het verdwijnen van de veerpont, tot die in 1909 weer operationeel werd door de opkomst van de auto). Er stonden ook enige tientallen woningen, die in de Tweede Wereldoorlog werden gesloopt omdat zij in het schootsveld lagen; de Duitsers wilden een goed zicht hebben op de Moerdijkbrug. Moerdijk was ook uit strategisch oogpunt belangrijk. De Duitsers lieten op 10 mei 1940 hun parachutisten neerdalen bij de bruggen en bij het dorp. Bij de bevrijding van Moerdijk op 9 november 1944 is er veel vernield. Reeds op 17 september werd er een gedeelte van Moerdijk van de kaart geveegd door een bombardement. Vijfenvijftig procent van het dorp was totaal vernield. Vijfendertig procent was zeer zwaar beschadigd en de overblijvende tien procent was licht beschadigd. Nog lang niet hersteld van de verwoestingen in 1944 werd Moerdijk nog geen tien jaar later getroffen door een natuurramp van ongekende omvang, de watersnoodramp van 1 februari 1953.

De haven wordt alleen nog gebruikt door een paar beroepsvissers op het Hollands Diep. Voor de pleziervaart is de haven niet geschikt. “Moerdijk was vroeger een vissersdorp. Vóór 1940 bestonden veertig gezinnen van de visserij. De vissers visten met schokkers. Dit is een type vissersschuit. Zo waren er ook blazers en kotters. Deze boten werden veranderd naar het model van een schokker. Zij visten met een ankerkuil of staalbomen. De vissers oefenden hun beroep uit op de rivieren en op de Zuid-Hollandse en de Zeeuwse wateren tot Stellendam en Hellevoetsluis. Zij hebben na de Tweede Wereldoorlog ook nog een periode op de Westerschelde gevist. Zij visten met eigen schokkers of met schokkers van de reder. Meestal waren ze drie weken van huis. De vis werd afgehaald met een motorboot van de reder of van de coöperatieve vereniging. Van september tot en met maart werd er op spiering gevist. Daarnaast ook nog op platvis en paling. Alles ging nog op de zeilen. Zij hadden ook nog een bijboot. Was er geen wind, dan moesten ze roeien met de bijboot, om de schokker vooruit te trekken. De bemanning bestond uit een schipper en twee knechten. De vissers werden schokkermannen genoemd. Maar je had ook de bootjesvissers. Die visten met kubben, drijfnetten en fuiken. Vóór 1940 werd de spiering uitgevoerd naar Parijs en Londen. Zij werden vervoerd in kleine kistjes met ijs. De spieringen werden ook ingelegd met kruiden in potten. Net zoals zure haringen. Daarom worden Moerdijkers ook wel Spieringkruiers genoemd. Als de afhalers met hun vis thuiskwamen, was er een afslag aan de haven. Dan kwamen er groothandelaars en visboeren om de vis te kopen. Van april tot juni was het besloten tijd. Dan werden de netten hersteld en de schokkers gingen naar de scheepswerf om te banken (= van onderen schoonmaken) en te repareren. De kleine boten werden aan de kant getrokken en daar schoongemaakt en geteerd. Door de Deltawerken is de visserij hier naar de knoppen gegaan. Enkele vissers zijn overgegaan op de zeevisserij, onder meer vanuit Den Oever en Stellendam/Goedereede. Eén vissersfamilie vist nog hier, vanaf de Moerdijkbrug tot aan de Haringvlietbrug”, aldus C.M. Kortsmit van de Stichting Heemkunde Moerdijk.

Van dezelfde bron komt het verhaal over de geschiedenis van het klooster: “In 1885 is er in Moerdijk een congregatie gesticht door Marie Merkelbach. Zij was eerst begijntje in Hoogstraten (België). Deze congregatie groeide uit tot een onderwijscongregatie. Zij begonnen met een huis en dit groeide uit tot een prachtig groot klooster. Aan dit klooster was een internaat verbonden. Er was een kweekschool, een ULO, een huishoud- en naaischool en leerlingen die nog op de lagere school zaten, volgden het onderwijs op de dorpsschool. Bij de inval van de Duitsers op 10 mei 1940 werden alle inwoners ondergebracht in het klooster en moesten daar enkele dagen blijven, evenals reizigers die gestrand waren tussen Dordrecht en Breda. Er zaten toen ongeveer 1.800 mensen in het klooster. Bij het bombardement op 17 september 1944 zijn veel mensen van het dorp gevlucht naar de gehuchten rondom, maar veel inwoners zijn weer liefderijk opgenomen door de Zusters. Helaas, bij de bevrijding op 7 november 1944 door de Polen werd de hele boel platgegooid en in brand geschoten. De Zusters hebben tijdelijk een onderkomen gevonden in Mariaoord in Vught en hebben een klooster herbouwd in Veldhoven, genaamd Koningshof. Dit is tegenwoordig een conferentieoord. De congregatie is van de Zusters van het Heilig Hart*1. Hun moederhuis is nu in Maliskamp (Rosmalen).” Moerdijk kende verder nog een zeepfabriek, die voortkwam uit een meelfabriek, en een scheepswerf, van de gebroeders De Korte, die in de crisistijd failliet is gegaan.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Moerdijk, kunt u terecht bij Stichting Heemkunde Moerdijk.
- Verhalen over de geschiedenis van Moerdijk op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Recente ontwikkelingen
In 1998 is in de depots van de Technische Universiteit Delft een reusachtig schilderij van de spoorbrug (aangelegd in 1872, afgebroken in 1955) tevoorschijn gekomen Het schilderij dateert uit circa 1875, meet 4 bij 1,25 meter en is vervaardigd door de Bredase schilder en fotograaf C.C. Kannemans in opdracht van de toenmalige regering. Op de wereldtentoonstelling in Philadelphia (1878) werd het schilderij, met vijf andere, getoond. Deze zes gigantische schilderijen van bruggen (onder meer ook van Nijmegen en Culemborg) en havenmonden doken op bij een inventarisatie van de collecties van de Technische Universiteit Delft. De spoorbrug gold trouwens als een ‘wereldwonder’. De brug bestond uit veertien overspanningen van elk 104 meter. Er zat een draaibrug in van 20 meter. De totale lengte van de brug was 1,5 km. Het schilderij hangt nu in een vergaderzaal van de TU.

HSL-Moerdijkbrug
De afgelopen jaren is er een derde Moerdijkbrug gebouwd, speciaal voor de Hogesnelheidslijn (HSL). De brug is, inclusief de eindoverspanningen, 1.144 meter lang en is in 2005 gereed gekomen. De kolos vereiste een fundering van 84 stalen palen van 24 meter met betonvulling en een twee meter dikke funderingsplaat. De 364 meter lange toerit aan de noordzijde en zijn broer van 450 meter aan de zuidkant vragen samen 700 palen. Bijzonder is dat, gezien vanuit het zuiden, de brug na Moerdijk meteen een tunnel onder de Dordtse Kil induikt. “Een bijzonder ensemble van tunnel en brug. Zeker wanneer je vanuit Amsterdam naar het zuiden trekt. Dan spuugt de tunnel de HSL als een sliert spaghetti uit dat nauwe tunnelgaatje, in een groot gebaar over de rivier heen”, aldus architect Paul van der Ree (533). “De brug promoot Nederland. Een HSL-passagier ziet het verschil tussen België en Brabant niet. Landschappelijk en gevoelsmatig is het Hollands Diep de echte grens voor de Europese reiziger. Nergens komt hij nog een overgang tegen die zo Hollands aandoet. Dus wordt hem een weids panorama aangeboden vanaf de brug, die in een lichte boog loopt. De kromming is hoger dan technisch gezien noodzakelijk is. Op zijn hoogste punt is het dek van de HSL-brug zowat gelijk aan de bovenkant van de bestaande spoorbrug. Bij de huidige twee bruggen heb je altijd een vrije kant en een zijde waar je tegen de andere brug aankijkt. Maar de HSL klimt in twaalf seconden overal bovenuit en schenkt de HSL-reiziger als climax het mooiste, ruimste, meest majestueuze uitzicht over het Hollands Diep. Bescheiden en toch groots. Zó is de beleving van de Moerdijkbrug. Low profile, high impact, zeg maar.” De ovale pijlers zijn schuin geplaatst, hellen over richting Parijs om de dynamiek van die sprong vorm te geven. Op de Brabantse oever komt die beweging tot rust. Daar waaiert de HSL-koker breed uit op de grond. “Voor wie uit de hectische randstad komt, symboliseert die overgang de ontspanning van Brabant. De koker is een streep, het dek zie je nauwelijks, dus heb je die pijlers nodig voor de dynamiek van de brug. Zo is het verhaal rond”, aldus Van der Ree. "Het geeft nog eens een extra dramatisch effect als je over de brug rijdt. Het duurt twaalf seconden. Je klimt met een snelheid van 300 kilometer per uur omhoog en daalt weer. Het is net of je in een kermisattractie zit” (339).

Moerdijk is met meer dan 18.000 hectare oppervlakte de grootste gemeente in Noord-Brabant. Bovendien is er op het gebied van ruimtelijke ordening van alles te vinden, zoals grootschalige industrie, natuur, monumenten en landbouw. Daarom was de provincie bijzonder geïnteresseerd in de Structuur Visie Plus van de gemeente Moerdijk en heeft zij Moerdijk, naast Veghel, in dit kader aangewezen als proefproject. In de Structuur Visie Plus staan alle grote ruimtelijke ontwikkelingen voor de komende tien tot vijftien jaar beschreven. Het plan is begin 1999 vastgesteld. Het komt er in grote lijnen op neer dat de gemeente in het oosten wordt verstedelijkt (woningbouw en industrie) en dat in het westen vooral de landbouw wordt ontwikkeld. Overigens mag de gemeente in principe alleen nog maar voor de woningbehoefte van de eigen inwoners bouwen. Moerdijk zou echter graag meer willen bouwen. Zij beschouwt zich namelijk niet als een plattelandsgemeente maar als een industriegemeente. Projecten als de HSL, de aanpassingen aan de A16 en A17, het slibdepot in het Hollands Diep en de aanleg van een tweede groot industrieterrein (Moerdijkse Hoek), vergen financieel het één en ander van de gemeente, en de gemeente zou daarvoor, vindt zij zelf, aanmerkelijk moeten groeien. Moerdijk heeft een tekort aan woningen. Met name personeel van het industrieterrein Moerdijk moet regelmatig naar andere gemeenten worden verwezen en blijft daardoor in de Randstad wonen of gaat naar Roosendaal of Breda. Moerdijk zou die mensen graag een woning willen aanbieden in de eigen gemeente.

Sloop kerk en ontwikkeling nieuw centrum in Moerdijk
Het dorp Moerdijk krijgt een nieuw centrum op de plek waar nu de katholieke kerk staat. Het kerkgebouw gaat definitief plat. In de plaats ervan komen vermoedelijk appartementen voor senioren en starterswoningen, als het enigszins mogelijk is in combinatie met winkeltjes en andere maatschappelijke voorzieningen. In 2013 of 2014 moet het nieuwe hart van Moerdijk gereed zijn. Van de kerk blijft waarschijnlijk alleen de toren als 'beeldbepalend baken in het landschap' overeind. "We gaan er in elk geval alles aan doen die te redden. Een nieuw centrum zonder toren is geen centrum", aldus directeur Ruud van den Boom van Brabants Westhoek.

Het bouwproject moet de leefbaarheid in Moerdijk verbeteren, een dorp dat nu geen echt centrum heeft. Ook het oude kruisgebouw en het terrein waar vroeger de lagere school stond aan de Steensweg worden bij de plannen betrokken. In combinatie met de nieuwe Ankerkuil, die aan de overkant van de weg wordt gebouwd, ontstaat een nieuw, levendig centrum. De kerkgangers krijgen hun gebedsruimte in dit nieuwe dorpshuis. Voor het bestuur van de Immanuel-parochie, dat de grond aan de corporaties gaat verkopen, is het plan ook een oplossing van een probleem. Het aantal kerkgangers in Moerdijk is in de loop der jaren sterk afgenomen. En het bestuur kan het dure onderhoud van het kerkgebouw niet meer betalen. (bron: BN/De Stem, 19-1-2010)

Overnachten
- Vakantiehuizen in de omgeving van Moerdijk (online te boeken).

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Moerdijk (online te bestellen).

Links
- Officiële site van de gemeente Moerdijk.
- Digitale gemeentegids Moerdijk.
- Omroep RTVM.
- Stichting Behoud Buitengebied Moerdijk SBBM.