Zwingelspaan
lokatie
Status
- Zwingelspaan is een buurtschap in de provincie Noord-Brabant, in de streek Baronie en Markiezaat, gemeente Moerdijk. T/m 1996 grotendeels gemeente Fijnaart en Heijningen, gedeeltelijk gemeente Willemstad, gedeeltelijk gemeente Klundert.
- Hoewel Zwingelspaan officiële blauwe plaatsnaamborden (komborden) heeft, heeft het geen eigen postcode en plaatsnaam in het postcodeboek. Voor de postadressen valt Zwingelspaan deels onder Fijnaart, deels onder Klundert, deels onder Oudemolen.
Naam
- De buurtschap Zwingelspaan is vermoedelijk genoemd naar een watertje dat door zijn loop aan een zwingelspaan (bepaald werktuig met een zwengel) deed denken. Anderen zien de naam echter als een herinnering aan alhier uitgeoefende vlasteelt; een zwingel is een braakstok voor vlas. Maar wat is dan het benoemingsmotief? Een kroeg met een uithangende zwingelspaan?(1)
- “In de polders waren de dijken om verschillende redenen de beste bouwplaatsen. Men zat er veiliger bij dijkdoorbraken en wateroverlast, er was bouwgrond op de dijktaluds voorradig en men zat aan een doorgaans goed begaanbare weg. Dikwijls zijn dijken echter ook gemeentegrenzen en zo komt het dat vele kleine dijkgehuchten in Noordwest-Brabant tot verschillende gemeenten behoren. Zwingelspaan ligt aan de westkant van de dijk in de polder Ruigenhil en behoort dus tot Willemstad. De oostzijde in de Oude en Nieuwe Fijnaartpolder behoort tot Fijnaart. Ten noorden van Zwingelspaan loopt de Scheireevliet. Mogelijk lag hier, of meer oostwaarts, de vroegere rivier de Mark, die bij de Tonnekreek of de Oude Ree uitmondde. Het gebied oostelijk van deze ‘oude Markloop’ behoort tot Klundert. Als de naam ‘Swingel’ iets te maken heeft met zwaaien of zwengelen en met ‘spaan’ bedoeld werd een lange houten paal, dan zou de naam Swingelspaan iets te maken kunnen hebben met de drie Heerlijkheden, sinds 1794 drie gemeenten, die hier samenkomen” (20).
Ligging
Zwingelspaan ligt 2 km W van Klundert, rond de driesprong Drogedijk / Tonsedijk / Zwingelspaansedijk. Ook de Noordlangeweg valt onder Zwingelspaan. De grens tussen de gemeenten Willemstad en Fijnaart en Heijningen liep hier W van en parallel aan de Drogedijk. Het postcodeboek vermeldt de buurtschap/kern Zwingelspaan niet apart, maar laat het grotendeels onder Fijnaart vallen, gedeeltelijk onder Oudemolen, deels onder Klundert, ongetwijfeld geïnspireerd op de voormalige gemeentegrenzen*1…
*1 Zie ook bij Oudemolen en Stadse Dijk voor vergelijkbare situaties.
Statistische gegevens
De buurtschap Zwingelspaan omvat ca. 50 huizen met ca. 125 inwoners.
Geschiedenis
De vlasteelt en het zwingelen in Zwingelspaan
Nog even en in Zwingelspaan herinnert alleen nog de naam van de buurtschap aan de vroeger zo florerende vlasteelt. Slechts een doodenkele originele Zwingelspaner weet nog hoe het vlas gezwingeld werd in de zwingelkooi die onderaan de dijk staat. Een kot dat wacht tot een herfststorm de laatste authentieke zwingelkooi zal slopen.
Feitelijk komt dit verhaal te laat. Want de Zwingelspaanse zwingelkooi is reddeloos verloren. Het hok, niet meer dan een onooglijk schuurtje, is er sinds mensenheugenis. Al jaren staat het zielig in elkaar te zakken. Intussen is het wèl de enige originele, nooit verbouwde zwingelkooi in de wijde omgeving. En dankt Zwingelspaan haar bijzondere naam aan de bewerking die het vlas er kreeg. In de tijd dat vlas in de hele streek voor de meeste inkomsten zorgde.
Piet Hollemans (81) woont ernaast, aan de driesprong waar de drie dijken van Zwingelspaan bij elkaar komen. „Zeg maar dat de jeugd heeft geholpen met de afbraak. In 1988 was het nog een knap huisje. Na de oorlog is het niet meer gebruikt voor de vlasserij, alleen nog voor opslag.”
De zwingelkooi hoorde bij het vlasbedrijf van Sweere, dat op die plek aan de dijk zat tot de bombardementen rondom de bevrijding van de streek, in november 1944. De school, het huis en de schuur van Sweere brandden daarbij af, de zwingelkooi bleef behouden. De vlasboer overleed in 1949, had geen opvolger, na de brand werd het bedrijf niet herbouwd. De vlasteelt verdween in de jaren vijftig uit Zwingelspaan. De zwingelkooi had haar functie toen allang verloren.
In het schuurtje liggen vooral veel troep en puin. Ernaast staat nog de voormalige landbouwschool. Boven aan de dijk liggen stalen balken en stukken pijp van het metaalbedrijf Van de Griend, aan de overkant van de dijk, nu de eigenaar van grond en zwingelkooi. Dat het om een originele zwingelkooi gaat, zegt directeur Van de Griend niet te weten. Hij haalt er zijn schouders over op: als het instort, stort het in. Plannen heeft hij nooit met het bouwsel gehad. Hij heeft het een paar keer dichtgetimmerd tegen vandalisme en er een bordje met 'verboden toegang' op gespijkerd. Van de vlasnijverheid weet hij eigenlijk niks, het lot van de zwingelkooi laat hem onverschillig. Mocht iemand er nog wat mee willen, dan heeft 'ie zijn zegen.
Roterij
Verderop langs de dijk, richting Tonnekreek, ligt nog wel, tussen dijk en water, de oude roterij van Zwingelspaan. Daar kreeg het vlas een eerste bewerking, om de harde houtige stengels te kunnen breken, het 'roten'. Bij het zwingelen werden de vezels voor het linnengaren losgeslagen van de harde stengeldelen.
Wie nog wil weten hoe - in Zwingelspaan, Standdaarbuiten, Noordhoek en op veel andere plaatsen in West-Brabant - uit vlas linnen gemaakt werd, moet nu naar het Vlasserij- en Suikermuseum in Klundert. Op zaterdagmiddagen zijn daar oud-vlassers aanwezig om uitleg te geven. Daar demonstreren de vlassers graag alles over het roten, repelen, braken, zwingelen. En de elektrische of trap-zwingelspaanmolens die ook in de kooi van Zwingelspaan draaiden. „Goed gebraakt is half gezwingeld”, zeiden de vlassers dan, als ze het vlas 'over de hekel haalden'. (bron: BN/DeStem, 27-8-2004)
Basisschool Zwingelspaan
Basisschool Zwingelspaan gaat, ondanks dat het een kleine school is (eind 2009 33 leerlingen) in een kleine buurtschap, helemaal met zijn tijd mee. Sinds eind 2009 heeft de bovenbouw van de school de beschikking over de nieuwste netbooks (kleine laptops). De netbooks zijn draadloos op elke plek te gebruiken. Er zitten koptelefoons bij, zodat iedere groep zijn eigen werk kan doen. Een stem op de koptelefoon neemt bij de een bijvoorbeeld een dictee af, terwijl de leerkracht dan de tijd heeft om zich met de andere groepen bezig te houden. Met gevoel voor promotie noemt directeur Jan Voorsluijs zijn school ook wel de snelstgroeiende school van het zuiden. "We begonnen het schooljaar met 27 kinderen. Nu zijn het er 33. Opgericht in 1850 ook nog eens regionaal de oudste, maar met de netbooks beslist niet ouderwets." (bron: BN/De Stem, 25-11-2009)
