Uitweg
lokatie
Status
- Uitweg is een buurtschap in de provincie Utrecht, in de streek Lopikerwaard, gemeente Lopik. T/m 1942 gemeente Jaarsveld.
- Tegenwoordig valt de buurtschap Uitweg, ook voor de postadressen, onder het dorp Lopikerkapel.
Naam
Oudere vermeldingen
1165-1169 Utweg, circa 1845 Uitwegsbrug, 1873 De Uitweg.
Naamgeving
Hoewel de naam op zich dus al heel oud is, is de buurtschap Uitweg, althans onder die naam, blijkbaar nog maar van recente datum. In de volkstelling van 1840 komt Uitweg als kern nog niet voor. Ook (604) noemt Uitweg nog niet, maar spreekt alleen van Jaarsvelderkapel en Graaf als buurtschappen van het dorp Jaarsveld. Een toeristenkaart uit de jaren zeventig van de 20e eeuw noemt het gedeelte noordelijk van de Enge IJssel Jaarsvelderkapel en het gedeelte zuidelijk hiervan Uitweg. Jaarsvelderkapel was echter het zuidelijk gedeelte van het dorp Lopikerkapel, zuidelijk van de Enge IJssel. Dat gedeelte viel namelijk vanouds onder de gemeente Jaarsveld, terwijl Lopikerkapel onder de gemeente Lopik viel en valt.
Naamsverklaring
Wegnaam, oorspronkelijk een rechtsterm, samenhangend met het recht op een uitgang van het bouwland naar de openbare weg of vaart. Vergelijk Blokland. In de 12e eeuw wordt in deze streek melding gemaakt van een weg met deze naam (zie de oudste vorm). De huidige plaats is voortgekomen uit de bebouwing bij de vroegere Uitwegsbrug.(1)
Ligging
De buurtschap Uitweg ligt 4 km O van Lopik, Z grenzend aan de Lekdijk en de Lek, O aan Lopikerkapel, rond de weg Uitweg.
Statistische gegevens
De buurtschap Uitweg omvat ca. 150 huizen met ca. 400 inwoners.
Beschrijving
De Uitweg of Uitwegsteeg vormde oorspronkelijk de oostelijke zijkade van de polder Graaf en stond ook wel bekend als Opweg. Deze weg wordt al genoemd in een akte van 1321. Hij loopt vanaf de Lopikerweg Oost via de Prinses Irenebrug over het voormalige Lopiker Verlaat door de kern Uitweg naar de Lekdijk. In de kern is de weg aan twee zijden bebouwd. De meeste panden zijn woonhuizen en winkels. (232)
Natuur en recreatie
Natuurgebied De Horde, gelegen zuidwestelijk van Uitweg in de uiterwaarden zuidelijk van de Lekdijk Oost, was oorspronkelijk een eilandje midden in een breed gedeelte van de Lek. Halverwege de 19e eeuw was er aan de Utrechtse zijde nog slechts sprake van een smalle uiterwaard met enkele kleiputten zuidelijk van de Lekdijk Oost. Rond 1860, in de tijd dat de kribben in de Lek zijn aangelegd, is het eilandje door een L-vormige strekdam verbonden met het vasteland. Op die manier is de noordelijke geul afgesloten en De Horde een schiereiland geworden. In de jaren daarna is een groot deel van het open water dat zich achter de dam bevond, gedempt met bagger (afkomstig uit de sluizen bij Vreeswijk). De zo ontstane uiterwaard is de naam De Horde blijven dragen. In de loop van de tijd is het terrein verder opgehoogd voor agrarisch gebruik. Hiermee verdwenen de meeste kleiputten. Rond 1975 was een groot deel van De Horde in gebruik als maïsakker. Er waren alleen nog enkele natuurwaarden aanwezig op een wat hoger gelegen zandkop langs de strekdam.
In het kader van de dijkverzwaring kon in 1989 een natuurontwikkelingsproject tot stand komen in De Horde. Bij dit project kwam enerzijds klei en zand vrij voor de dijkverbetering en anderzijds werd een situatie geschapen waarbij de natuur nieuwe kansen kreeg. Talrijke ‘nieuwe’ planten- en diersoorten blijken zich hier goed thuis te voelen en ook de mens vaart er wel bij, doordat vanaf de dijk gezien de landschappelijke aantrekkelijkheid is vergroot.
Er is een doodlopende geul aangelegd met een lengte van ongeveer een kilometer met een smalle verbinding naar de Lek, waardoor het landschap in feite is teruggebracht naar de situatie zoals die eind 19e eeuw was. Doordat ter plaatse een aanzienlijk verschil in waterstand is tussen eb en vloed (gemiddeld meer dan een meter), stroomt het water tweemaal per dag naar binnen en naar buiten. Hierdoor kan erosie en sedimentatie plaatsvinden. Omdat de oevers met een heel flauw talud zijn aangelegd, vallen bij laag water brede oeverzones droog. Daardoor is het gebied erg aantrekkelijk voor watervogels. Direct na de aanleg van de geul vestigde zich in een vrij smalle zoom langs de oevers een pioniervegetatie met planten die zich thuis voelen op enigszins modderige plaatsen in uiterwaarden en langs rivierstrandjes, zoals blauwe waterereprijs, rode waterereprijs, beekpunge, kattenstaart, rietgras, fioringras en plaatselijk mattenbies. Op plaatsen die bij hoog water altijd onder water komen te staan, heeft zich tot op heden geen vegetatie ontwikkeld. Op deze plaatsen komen echter veel ongewervelde diertjes voor die belangrijk zijn als voedsel voor allerlei vogels. Aan de noordzijde van de geul is een brede strook, die zelfs bij hoog water zelden overstroomt. Daar heeft de vegetatie zich in snel tempo ontwikkeld tot zachthoutooibos. In het bos worden nu al kenmerkende soorten aangetroffen, zoals schietwilg, amandelwilg en katwilg.
Echt zeldzame planten worden nog niet aangetroffen in De Horde, maar de soortenrijkdom is, in vergelijking met de vroegere weilanden en akkers, enorm toegenomen. Ook de erosie- en sedimentatieprocessen betekenen winst voor de natuur. De komende jaren wordt de ontwikkeling verder gevolgd via het Groene Meetnet van de provincie Utrecht. Dat is een systematiek waarbij periodiek onder meer de effecten van maatregelen gericht op natuurwinst worden gemeten. (212)