Lopikerkapel

Status
- Lopikerkapel is een dorp in de provincie Utrecht, in de streek Lopikerwaard, gemeente Lopik.
- Jaarsveld was vanouds een zeer langgerekte gemeente die vanuit het dorp in O richitng in een lange smalle strook onder Lopikerkapel langs liep, tot aan de Radiolaan (zie de oude plattegrond hieronder). Zo te zien aan de kaart hieronder en die van de gemeente Jaarsveld, liep de gemeentegrens door de Enge IJssel (die langs de Lopikerweg Oost loopt), en vielen de panden N van die rivier onder Lopikerkapel (gem. Lopik) en de panden Z van de rivier onder dorp en gemeente Jaarsveld. Na de toevoeging van de gemeente Jaarsveld aan de gemeente Lopik in 1943, is het oostelijke deel van de voormalige gemeente Jaarsveld (vanaf de kruising Reinaldaweg - Lopikerweg Oost) aan het dorp Lopikerkapel toegerekend. Of daar een expliciete ingangsdatum voor was, is ons niet bekend. In ieder geval is het sowieso geformaliseerd met de invoering van het huidige postcodesysteem in 1978, toen voor het eerst - postaal gezien - expliciet alle panden aan een woonplaats moesten worden toegekend.
- Onder het dorp Lopikerkapel valt ook de buurtschap Uitweg.

Naam
Oudere schrijfwijzen
1639 Capel.
Naamsverklaring
Samenstelling van kapel ‘kleine kerk, bedehuis’ en Lopiker, waarschijnlijk naar de ligging op de Lopikerdijk, de dijk die naar Lopik voerde.(1)

Ligging
Het laagveendorp Lopikerkapel ligt ONO van Lopik en grenst in het N en O aan IJsselstein, in het Z aan de Lek en in het W aan de buurtschap Uitweg. De veelal nog agrarische lintbebouwing van Lopikerkapel loopt parallel aan de Enge IJssel, die in het O op grondgebied van IJsseltein overgaat in de Kromme IJssel, die op zijn beurt met een boog via Nieuwegein weer IJsselstein binnenkomt en daar opgaat in de Hollandse IJssel. In het ZW vindt het riviertje een vervolg in de Lopikervaart via het Lopikerverlaat (een schutsluis uit 1628) bij Uitweg en een gegraven kanaal bij Graaf.

Statistische gegevens
- Volgens de Volkstelling van 1840 (2) had het dorp Lopikerkapel samen met de buurtschap Zevenhoven in dat jaar 39 huizen met 74 inwoners. Dat moet een drukfout zijn geweest. Volgens (3) woonden er in 1840 in die 39 huizen namelijk ruim 240 inwoners. Dat klinkt aannemelijker. In 1870 waren er 285 inwoners, in 1890 312.
- Tegenwoordig heeft Lopikerkapel (exclusief de buurtschap Uitweg) ca. 200 huizen met ca. 500 inwoners. Inclusief Uitweg (een buurtschap die voor de postadressen 'in' Lopikerkapel ligt) ca. 350 huizen met ca. 800 inwoners.

Geschiedenis
Lopikerkapel is, in tegenstelling tot veel omliggende dorpen en buurtschappen, nooit een zelfstandige gemeente geweest en heeft altijd onder de burgerlijke gemeente Lopik gevallen. Zoals de naam al suggereert, had Lopikerkapel aanvankelijk een kapel, die vermoedelijk reeds in de 13e eeuw is gesticht. Deze kapel viel onder de parochie Lopik. In de 15e eeuw is deze kapel vervangen door een kerk, volgens Witkamp (1895) werd die kerk gebouwd in Zevenhoven, wat tegenwoordig in Lopikerkapel is opgegaan.

Zevenhoven was vanouds de naam van de oostelijke uithoek van Lopikerkapel. Oorspronkelijk zou zelfs het hele gebied van het huidige Lopikerkapel N van de Enge IJssel Sevenhoven, later Zevenhoven, geheten hebben en is de naam Lopikerkapel pas rond de 15e eeuw in gebruik gekomen. Tegenwoordig is deze naam niet meer in gebruik. Vóór de instelling van het instituut 'gemeente' in de Franse Tijd was Zevenhoven, evenals het Huis Te Vliet, een apart 'gerecht'. Het feit dat de plaats in de Volkstelling van 1840 niet apart wordt geteld en dat zij in (4) zelfs niet wordt genoemd, impliceert dat de entiteit in die tijd kennelijk al niet meer van belang was en in Lopikerkapel was geïntegreerd. De naam komt nog wel voor op de Kuijperkaart uit 1865 (zie onderaan deze pagina). De polder Zevenhoven en de huidige straatnaam Sevenhovenstraat in het dorp herinneren er nog aan. Eén van de Heren van Zevenhoven was Paulus Buys.

Volgens (5) was de hervormde gemeente van Lopikerkapel samengesteld uit de gebieden Bovenkwartier van Lopik (= het oorspronkelijke Jaarsvelderkapel), Zevenhoven (het O deel van het huidige Lopikerkapel) en Jaarsvelderkapel (het deel van het huidige Lopikerkapel Z van de Enge IJssel, dat t/m 1942 onder de gemeente Jaarsveld viel).

De kersen en ander fruit van de boomgaarden in deze omgeving werden vroeger jaarlijks geveild door notaris Arendonk te IJsselstein.

Bezienswaardigheden
- Lopikerkapel heeft 4 rijksmonumenten.
- Hervormde kerk (PKN).
- Huis te Vliet.
- 18e-eeuws herenhuis Huis Overvliet (Kapelsepad 42).
- Gemaal, molenaarswoning en machinistenwoning.
- Zendmast met gebouwen.
- Grenspaal De Bietenkapper.
- De dorpsschool (Lopikerweg Oost 181) in neorenaissance-vormen, dateert uit 1887.
- Langs de Lopikerweg Oost staan diverse monumentale boerderijen, waaronder op nr. 167 een krukhuisboerderij uit ca. 1660.
- De boerderij aan de Lopikerweg Oost 197 zou de laatste nog bestaande hoeve van de 'zeven hoven' zijn waaraan het oorspronkelijke Sevenhoven haar naam heeft ontleend. Op de fundamenten van de andere oorspronkelijke boerderijen is doorgaans nieuwbouw gepleegd.

Natuur en recreatie
Hoge Grienden
Noordelijk van Lopikerkapel en noordelijk van de Achterdijk ligt het langgerekte natuurgebied Hoge Grienden, haaks op de lintbebouwing van Lopikerkapel. Dit 25 hectare grote reservaat wordt beheerd door Staatsbosbeheer en is vanwege zijn kwetsbaarheid niet openbaar toegankelijk*. Griend is een vorm van hakhout bestaand uit uitsluitend wilgen. Deze wilgen worden iedere twee tot vier jaar gehakt. Zo ontstaat er een heel speciaal leefmilieu voor planten en dieren. Zangvogels zoals fitis, bosrietzanger en winterkoning maken hier graag gebruik van. Vanwege de rust in dit gebied, verblijven hier ook reeën. (713)
* Groepsexcursies onder leiding van de boswachter behoren wél tot de mogelijkheden. Inlichtingen op tel. 0348-451559.

Strandje
Het strandje aan de Lek ter hoogte van Lopikerkapel wordt in de volksmond Klein Scheveningen genoemd.

Overnachten
- Vakantiehuizen in de omgeving van Lopikerkapel (online te boeken).

Links
- Buurtvereniging Lopikerkapel.
- Site over Lopikerkapel met o.a. geschiedenis en lokale links.
- Immanuelschool.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)
   
2. 2. Alphabetisch register van alle bewoonde oorden des rijks (met o.a. Volkstelling 1840, red.),
   De erven Doorman
   , p.448, (1850)
   
3. 3. Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden,
   Aa, A.J. van der
   , p.ca. 10.000, (1851)
   
4. 4. Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden,
   Aa, A.J. van der
   , p.ca. 10.000, (1851)
   
5. 5. Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden,
   Aa, A.J. van der
   , p.ca. 10.000, (1851)