Stolwijk

Status
- Stolwijk is een dorp in de provincie Zuid-Holland, in de streek Krimpenerwaard, gemeente Vlist. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1984.
- Wapen van de voormalige gemeente Stolwijk.
- Onder het dorp Stolwijk vallen ook de buurtschappen Het Beijersche, Benedenheul, Benedenkerk, Bilwijk, Bovenkerk, Koolwijk en Schoonouwen.

Naam
Lokale schrijfwijze of uitspraak
In de volksmond wordt Stolwijk Stolk genoemd.
Oudere schrijfwijzen
1330 Stolwijc, 1370 Stolwyc, 1501 Stolk.
Naamsverklaring
- Het eerste lid is mogelijk te verklaren als stol ‘klomp, kluit’, vergelijk ook stollen ‘hard worden’. Misschien in verband met de taaiheid van de grond? (1)
- Dick Anker, voorzitter van de Historische Vereniging Oud Stolwijck, verklaart het als volgt: “Stollen betekent melk stollen om daar kaas van te maken. Vroeger gingen de boeren de koeien melken in de polder. Gouda had alleen maar stadsboerderijen. Van de melk werd kaas en boter gemaakt, omdat de melk anders niet te bewaren was. Eén keer per week ging de boer met paard en wagen naar Gouda om de kaas te verkopen. Eigenlijk was het een rotstreek, hoe de kaasmarkt in Gouda terecht is gekomen. Stolwijk heeft heel beroemde kaas. Vroeger heersten hier epidemieën en toen zijn veel Stolwijkers gestorven. Toen is de kaasmarkt verplaatst naar Gouda en toen is de naam Stolwijkse kaas veranderd in Goudse kaas. Soms zie je de Stolwijkse kaas nog wel op markten. Hij is wereldberoemd. In 1310 werd er voor het eerst over Stolwijk gepraat.” (902, 13-11-2001)
- Het veelvuldig voorkomende toponiem wijk heeft verschillende betekenissen. Het kan teruggaan op het laat-Latijnse vicus ‘woonconcentratie langs een heerbaan (veelal met handelsnering naast agrarische bedrijvigheid)’. Dit woord wordt in de Germania overgenomen als wika in de betekenis ‘nederzetting met bijzondere functie (bijvoorbeeld zoutwinning, of handel door de ligging aan een handelsweg)’. Zo ontwikkelt zich de betekenis ‘stapelplaats’ die we aantreffen in namen als Blitterswijk en Vreeswijk. Daarnaast bestond een inheems woord wîk overgegaan in wijk ‘bocht, inham’, dat samenhing met wijken. Het kwam in veengebieden voor in de betekenis ‘afwatering’. Dit inheemse hydroniem wîk is echter, mogelijk door homoniemenvrees, vrijwel geheel verdrongen door het op het Latijnse vicus teruggaande wijk. Een rest ervan treffen wij aan in de nog tot recent in het Oude Rijngebied voorkomende betekenis ‘haveninham’. Zeer populair wordt wijk in de gewone betekenis ‘nederzetting’ in de ontginningsperiode van de Hollandse venen, zozeer dat het zelfs doordringt in namen waar het niet thuishoort (zoals in Noordwijk). De huidige betekenis ‘stadswijk’ heeft zich waarschijnlijk ontwikkeld uit het middeleeuwse Latijnse vicus ‘straat’ (als administratieve term). Het blijkt dus, dat het toponiem wijk, van verschillende herkomst, in de loop der tijd een veelheid aan betekenissen ontwikkelt en om welke betekenis het van geval tot geval gaat, is soms moeilijk na te gaan. (601)
Bij- en spotnamen
- De Stolwijkers worden ook brandstichters genoemd, omdat zij ooit zo kwaad waren op de burgemeester, dat zij uit protest de kerk met petroleum overgoten en in brand staken.
- Een andere bijnaam is kaasbraaiers (in de lokale uitspraak: késbraaiers). Braaien is in dit geval afgeleid van breien, waarvan de ei destijds werd uitgesproken als ai. Breien is in dit geval afgeleid van bereiden. Oftewel, kaasbraaiers zijn dus kaasbereiders. De volvette Stolkse kaas is een begrip in Nederland. Van de 150 boerenbedrijven in de voormalige gemeente Stolwijk werd op 120 Stolkse kaas gemaakt. Tegenwoordig gebeurt dat nog op circa 15 bedrijven.
Het gemeentewapen van Stolwijk had als afbeelding drie kazen, in aflopende grootte van beneden naar boven, op een groen veld. Het was het enige gemeentewapen waarop kazen stonden afgebeeld. Stolwijk behoort sinds 1985 tot de gemeente Vlist, die in het nieuwe gemeentewapen ook weer drie kazen heeft opgenomen.
Er is nog een andere uitleg van de bijnaam kaasbraaiers. In de streek rond Stolwijk was het namelijk de gewoonte aardappelen met ‘gebraaien’ (gesmolten) kaas te eten. Kaas was vroeger namelijk veel goedkoper dan vlees. Bovendien had men vaak voldoende kaas voorhanden. Als versnapering hield men vroeger wel een stukje kaas aan een vork of spies boven het vuur van de haard. Het ‘braaien’ van kaas is te vergelijken met het huidige racletten, dat met name in Zwitserland erg populair is. (122)

Ligging
Stolwijk ligt 4 km ZO van Gouda, halverwege de Provincialeweg Gouda-Bergambacht.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Stolwijk 232 huizen met 1.472 inwoners, verdeeld in dorp Stolwijk 194/1.275 en buurtschap Het Beijersche 38/197.
- Voor grenscorrecties per 1-2-1964 zie onderaan deze pagina bij "Overige kenmerken".
- Bij de opheffing van de gemeente Stolwijk per 1 januari 1985 had zij een oppervlakte van 2.613 hectare met 1.452 huizen en 4.410 inwoners. Het
CBS-gemeentenummer was 0615.
- Tegenwoordig heeft Stolwijk ca. 2.000 huizen met ca. 5.000 inwoners.

Geschiedenis
De nederzetting Stolwijk is rond 1200 gesticht door de bisschop van Utrecht, die de grond in die tijd in eigendom had. Hij zorgde ervoor dat het gebied door sloten ontwaterd werd en dat mensen er hoeven konden stichten om landbouw en veeteelt te bedrijven.

Omdat in vroeger eeuwen, voor de tijd van de gemalen, het waterpeil niet altijd beheerst kon worden, overstroomde het dorp nogal eens. De boerderijen werden daarom op het hoogste punt gebouwd. De ondergrond werd op sommige punten hard omdat men as en vuilnis gewoon op straat gooide. Dat werd later het Dorpsplein, op een kruising van paden. Alle middenstanders, zoals de smid en de timmerman, waren daar gevestigd. In de 20e eeuw is het waterpeil in de Krimpenerwaard nog verder verlaagd. Onder het dorp zit nog zand, de omgeving is steeds verder ‘weggezakt’ in de weke veengrond. Dat is de reden dat de wegen naar het Dorpsplein omhoog lopen. (902, 13-11-2001)

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Stolwijk, kunt u terecht bij  Historische Vereniging Oud Stolwijck.

Anekdote
In (230) troffen wij de volgende anekdote aan: “In het begin der 18e eeuw had Stolwijk gedurende eenige tijd veel bezoek, doordat men voorgaf, dat zekere aldaar wonende rietdekker, Bakker genaamd, veertig dagen en nachten achtereen geslapen had, zonder eenig voedsel te gebruiken. Velen, zelfs van afgelegen plaatsen, gingen hem zien, menigmalen werd hij bewaakt en zelfs proeven genomen, of hij gevoel had van het steken met spelden en naalden, hetwelk hij, zonder aanmerkelijk bewijs van eenige aandoening te geven, veelal kon doorstaan. Bij nader nauwkeurig onderzoek bleek echter, dat hij, die een lui en vadsig mensch was, in den beginne uit stijfhoofdigheid naar geen wakker maken had willen luisteren, en vele pijnlijkheden doorstond, om niet te moeten arbeiden.

Zijne huisgenooten, zich nu verstoken ziende van hetgeen hij anders verdiende, maakten er eene kostwinning van om hem aan de bezoekers te laten zien, waartoe hij zich naderhand gewillig liet gebruiken. Ook ontdekte men later, dat zijn voorgewend vasten mede grootendeels, zoo niet geheel, verzonnen was, daar hij nauwelijks ontwaarde, dat men in de nabijheid van zijne bedstede eenige spijzen bereidde, of halfsluimerende eischte hij die, at smakelijk daarvan en sliep weder voort, zonder volkomen wakker te worden. Het einde was, dat men hem en de zijnen aan hun lot overliet en hen niet meer bezocht. Hij, die Gods gebod: ‘In het zweet uws aanschijns zult gij uw brood eten’ zoo schandelijk overtrad, verdiende ook veeleer ieders verachting dan bewondering. Hij zag zich toen ook genoodzaakt weder aan den arbeid te gaan, maar nu waren zijne krachten door het gestadig te bed liggen zoodanig afgenomen, dat hij ziekelijk werd en het eenen geruimen tijd duurde, eer hij weder werken kon, hetgeen aanleiding gaf, dat sommigen verhaalden, dat hij zeven jaren achtereen geslapen had. Men ziet hieruit dus, dat het misdrijf veelal zijn eigen loon medebrengt.”

Jaarlijkse evenementen
- De Lansingtocht is een schaatstocht door de omgeving van Stolwijk, met een lengte van naar keuze 25, 50 of 75 kilometer. Nadere informatie bij A. Graveland, Goudseweg 37, Stolwijk. Tel. 06-41314509.

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Stolwijk (online te bestellen).

Links
- Zeer uitgebreide informatieve site over Stolwijk vroeger en nu, gemaakt in 2006 door de toenmalige groep 8 van de Oranje-Nassauschool.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)